Кіріспе

Колорадо өзенінің дельтасы – Колорадо өзенінің Калифорния шығанағына (сонымен қатар Кортез теңізі деп те аталады) құятын Баха Калифорния және Сонора штаттарының (Мексика) аймағы. Дельта Салтон ойысы деп аталатын үлкен геологиялық аймақтың бір бөлігі болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, өзен ағысы мен мұхиттың толқынының өзара әрекеттесуі динамикалық ортаны құрып, тұщы, аралас және тұзды су түрлерін қолдаған. Дельта аймағында өзен көптеген тарамдалған арналарға бөлініп, күрделі саға және құрлықтағы экожүйелерді қалыптастырды. Өзен суын жоғарыда пайдалану және оның ағынын азайту салдарынан аймақтың көп бөлігін құраған ылғалды жерлердің көпшілігі жойылды, сондай-ақ су экожүйелерінде күрт өзгерістер болды. Дегенмен, қазіргі таңда дельта арқылы су жіберіп, ылғалды жерлерді қайта жаңартуға бағытталған жоба іске асырылуда.

Табиғат тарихы

ХХ ғасырдың басына дейін Колорадо өзені Колорадо штатындағы Роки тауларының бастауынан Мексикаға дейін еркін ағып, Калифорния шығанағына құйды. Колорадо өзені бассейнінен келген мол қоректік шлам өзен бойымен ағызылып, кең Колорадо өзені дельтасын құрды және Мехикали және Империялды аңғарларға теңіз суының енуін тоқтатты. Ірі бөгеттер салынар алдында Колорадо өзені әлемдегі ең ірі шөл далалық эстуарийлердің бірін қоректендірді. Калифорния шығанағының солтүстік жағасында орналасқан Колорадо өзені дельтасының кең жағалаулық, тұщы сулы, аралас және таяз сулы ылғалды жерлері бұрын өсімдіктердің, құстардың, су және құрлықтағы жануарлардың көптеген түрлеріне орын берді және оларды қолдады. Өзеннің көп бөлігі сол кезде дельтаға жеткендіктен, оның тұщы суы, шламдары мен қоректік заттары құстардың тамақтану және ұялау орындарын, сондай-ақ балықтар мен теңіз жануарларының шағылысу ортасын құрып, сақтап тұруға көмектесті. Айналасындағы Сонора шөлінен өзгеше, Колорадо өзені дельтасының молшылығы көзге түріп тұрды.

Ерте тарих

Алғашқы зерттеушілер дельтада ягуарлар, бобёрлар, бұғылар және койоттарды, сондай-ақ көптеген су құстары, балықтар мен теңіз және саға жататын басқа да организмдерді кездестіргенін хабарлады (Спамер, 1990; {Алдо Леопольд, 1948}). Ертедегі зерттеушілер өзен халқы деп аталатын Кукапа тайпасымен де кездесті. Кукапалар – Американың түпкі халықтарының Юман тілдері тобына жататын ұрпақтары және дельтада шамамен мың жылдан бері қоныс тепкен. Испан зерттеушісі Эрнандо де Аларкон 1540 жылы Кукапа тайпасымен алғашқы рет кездесіп, олардың мыңдаған адамнан тұратындығын баяндаған. Кукапалар дельтаның су тасқан жерлерін тұзды топырақта өсетін Палмердің тұз шөбін (Distichlis palmeri) жинауға, сондай-ақ жүгері, бұршақ және қабақ өсіруге кеңінен пайдаланған.

Плотинаны салудан кейін

Қазіргі таңда дельтадағы жағдай өзгерді. Нил дельтасы мен Инд дельтасы сияқты, шөлді аймақтардағы басқа өзен дельталарымен салыстырғанда, Колорадо өзенінің дельтасы да адамның қызметінен күрт өзгерді. Америка Құрама Штаттары мен Мексикадағы ондаған жылдар бойы бөгеттер салу және суды басқа бағытқа бұру нәтижесінде дельта кішкентай ылғалды жерлер мен тұзды саз жазықтарынан тұратын қалдық жүйеге дейін азайып қалды. Бөгеттердің артындағы су қоймалары толғанда және су тасқыны ұсталғанда, тұщы су енді дельтаға жете алмады. 1930 жылдары Хувер бөгетінің салынуы Колорадо өзенінің дельтасы үшін жаңа дәуірдің басталуын білдірді. Алты жыл бойы Мед көлі бөгеттің артында толып тұрғандықтан, дельтаға дерлік ешқандай тұщы су жетпеді. Тіпті көктемгі су тасқыны да тоқтатылды. Бұл экологиялық тұрғыдан қиын жағдай 1963 жылдан 1981 жылға дейін Глен-Каньон бөгетінің артында Пауэлл көлі толғанда қайталанды. Аталған су қоймалары толып қалғаннан кейін, бөгеттер ағынды реттеу үшін пайдаланылады, осылайша Колорадо өзенінің суы оның пайдаланушылары арасында сенімді түрде бөлінеді және тиімділігі арттырылады. Көптеген су тасқыны ағындарын ұстап, реттеуге болады және Батыс АҚШ-тың қалалық орталықтары мен ауыл шаруашылығын қамтамасыз ету үшін өзеннің мүмкіндіктерін арттыруға болады. Су тасқыны тек Суді қалпына келтіру бюросы – бөгеттерді басқаратын мекеме, жүйенің пайдалану және сақтау мүмкіндіктерін асып түсетін ағындарды болжаған жағдайда ғана босатылады. ХХ ғасырында дельтаға тұщы су ағысының азаюы дельталық ылғалды жерлердің бастапқы көлемінің шамамен 5 пайызына дейін қысқартуына әкелді, ал бөгет түрлері қалған бөлігінің экологиялық денсаулығына нұқсан келтірді. Экожүйеге түскен қысым нәтижесінде, инвазивті өсімдіктер Колорадо өзенінің жағалау бойындағы жергілікті түрлерді озып кетті. Жергілікті бақта ағаштары мен самырсын тоғайлары құм мен саз жазықтарына жол берді, онда бөгет емес тамариск (солы кедр деп те аталады), жебе шөптері және йод бұтасы басымдық танытты, бұл өзгеріс жағалау тоғайларының мекендеу ортасының құндылығын төмендетті.

1980 жылдардағы жоғары ағымдар

Толық су қоймасының жағдайлары және 1980-ші жылдар мен 1990-шы жылдардың басындағы бірнеше су тасқыны оқиғалары дельтаға жеткен су тасқындарын тудырды. Бұл ағындар белсенді су тасқыны жазықтарын қайта жандандырды, суару және су тасқынынан қорғау деңгейлерінде жазықтың көптеген аймақтарын қайтадан өсімдіктермен жапты және жағалаулық орманды қалпына келтіруге көмектесті.

Биосфералық қорық

Калифорния шығанағы Мексиканың және оның Баха-Калифорния және Сонора штаттарының құзыреттілік шекараларында орналасқан. 1974 жылы Мексика үкіметі жоғарғы Калифорния шығанағы мен төменгі Колорадо өзенінің дельтасының бір бөлігін қорық аймағы деп белгіледі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) 1993 жылғы маусым айында Калифорния шығанағы мен Колорадо өзенінің дельтасы биосфералық қорығының бір бөлігін биосфералық табиғат қорығы деп тағайындады. Осының ішінде Колорадо өзенінің дельтасына ең жақын орналасқан аумақтар қорықтың "негізгі аймағы" деп белгіленді, ал қалған ашық су мен жағалау "буферлік аймақ" деп белгіленді. ЮНЕСКО биосфералық қорықтарға үміткер аймақтарды тек сол аймақ орналасқан ел ұсыныс бергеннен кейін ғана қарастырады. Биосфералық қорықтар тағайындалғаннан кейін, олар орналасқан елдердің егеменді құзыретінде қалады. Биосфералық қорықтың басқару құқығына ие Мексиканың федералдық мемлекеттік органдарына Қорғалған табиғи аумақтар жөніндегі Ұлттық комиссия (CONANP) және Қоршаған орта, табиғи ресурстар және балық шаруашылығы министрлігі (SEMARNAP) кіреді. Биосфералық қорық ретінде тағайындалудан басқа, Колорадо өзенінің дельтасындағы (Humedales del Delta del Río Colorado) аймақтар БҰҰ-ның сулы жерлер туралы конвенциясына сәйкес Рамсар ылғалды жері деп тағайындалған. Рамсар ылғалды жерлері – экология, ботаника, зоология, лимнология немесе гидрология тұрғысынан халықаралық маңызы бар сулы жерлер. БҰҰ-ның тағайындамасы аймақ орналасқан елдің ұсынысы негізінде қарастырылады.