Кіріспе

Мысыр мен Леванттың билеушісі 935-946 жылдар аралығында. Әбу Бәкр Мұхаммед ибн Тұғж ибн Джуф ибн Йілтакин ибн Фуран ибн Фури ибн Хакан (8 ақпан 882 – 24 шілде 946), 939 жылдан кейін әл-Ихшид (الإخشيد) деген атақпен белгілі болды. 935 жылдан 946 жылы қайтыс болғанға дейін Мысыр мен Сирияның (Леванттың) бір бөлігінің тәуелсіз билеушісі, Аббасид қолбасшысы және әкімі. Ол 969 жылы Фатимидтер басып алғанға дейін билік еткен Ихшидид әулетінің негізін қалады. Түрік текті генерал, Аббасидтер мен Мысыр және Сирияның тәуелсіз Тулунид билеушілеріне қызмет еткен Тұғж ибн Джуфтың ұлы Мұхаммед ибн Тұғж Бағдадта дүниеге келді, бірақ Сирияда өсті және әкесінің жанында әскери және әкімшілік тәжірибесін алды. Оның ерте мансабы қиын болды: 905 жылы әкесімен бірге Аббасидтер оны тұтқындады, 906 жылы босатылды, 908 жылы әл-Аббас ибн әл-Хасан әл-Жаржараидің өлтірілуіне қатысты және Ирактан қашып, Мысыр әкімі Такин әл-Хазариге қызметке түсті. Соңында ол бірнеше ықпалды Аббасид саудагерлерінің, әсіресе күшті қолбасшы Мүнис әл-Музаффардың қолдауын алды. Бұл оған алдымен Палестина, содан кейін Дамаск әкімі болуына әкелді. 933 жылы ол қысқа уақытқа Мысырдың әкімі болып тағайындалды, бірақ Мүнис қайтыс болғаннан кейін бұл бұйрық күшін жойды, ал Ибн Тұғж Дамаск әкімдігін сақтау үшін күресуге мәжбүр болды. 935 жылы ол Мысырға қайта тағайындалды, онда ол Фатимидтердің шабуылын жеңіп, елдегі жағдайды тұрақтандырды. Оның билігі ертедегі ислам Египеті тарихындағы ішкі бейбітшілік, тұрақтылық және жақсы басқару кезеңі болып табылады. 938 жылы халифа әл-Ради оның ата-бабаларының, Фаргана алқабының билеушілерінің танымал болған әл-Ихшид атағын беру туралы өтінішін қабылдады. Осы атақпен ол содан кейін танылды. Әкімдік қызметі кезінде әл-Ихшид Сирияны бақылау үшін басқа аймақтық күштермен қақтығысты, әйтпесе Мысыр шығыстан шабуылға ұшырар еді, бірақ көптеген мысырлық басшылардан, әсіресе Тулунидтерден айырмашылығы, ол уақытын күтіп, қарсыластарымен келісімге келуге дайын болды. Бастапқыда ол Сирияның барлық бөлігін бақылағанмен, 939-942 жылдар аралығында солтүстік бөлігін Ибн Раиққа беруге мәжбүр болды. Ибн Раиқ өлтірілгеннен кейін әл-Ихшид Солтүстік Сирияны қайта бақылауға алды, бірақ Хамданидтер бұған қарсы шықты. 944 жылы әл-Ихшид Раққа қаласында халифа әл-Муттақимен кездесті; халифа оны ұрлап, Бағдадтағы халифалық үкіметін бақылауға тырысқан күшті адамдардан қашып келді. Халифаны Мысырға көндіруге сәтті болмаса да, ол Мысыр, Сирия және Хижазды отыз жыл бойы мұрагерлік билік етуге мойындады. Оның кеткеннен кейін амбициялы Хамданид князі Сайф әл-Даула 944 жылдың күзінде Алеппо мен Солтүстік Сирияны басып алды. Келесі жылы Ибн Тұғж оны жеңіп, Сириядан қуды, бірақ қазан айында Ибн Раикпен жасалған келісімге сәйкес аймақты бөлу туралы келісімге келді. Ибн Тұғж тоғыз айдан кейін қайтыс болып, Иерусалимде жерленді. Ол ұлы Унуджурды өзінің иеліктерінің билеушісі етіп қалдырды, оны қуатты қара евнух Абу әл-Миск Кафур тәрбиеледі.

Туған жері және ерте өмір

Ибн Халликан құрастырған өмірбаяндық сөздікке сәйкес, Мұхаммед ибн Туғж 882 жылдың 8 ақпанында Бағдадта, Куфа қақпасына қарайтын көшеде дүниеге келген. Оның отбасы Трансоксианадағы Фаргана аңғарынан шыққан түркі текті болған және патшалық рудан тараған деп мәлімдеген; оның атасының аты – «Хақан», ол түркі патшалық атағы. Мұхаммедтің әкесі Джұф Фарганадан Аббасидтер сарайындағы Самарраға әскери қызметке кеткен, сондай-ақ Тулунид әулетінің негізін қалаушы Ибн Тулунның әкесі де солай істеген. Джұф пен Мұхаммедтің әкесі Туғж екеуі де Аббасидтерге қызмет еткен, бірақ Туғж кейіннен 868 жылдан бері Мысыр мен Сирияның тәуелсіз билеушілеріне айналған Тулунидтерге қызмет етті. Туғж Тулунидтерде Тиберия (Иордания округінің астанасы), Алеппо (Киннасрин округінің астанасы) және Дамаск (осы аттас округтің астанасы) әкімі болды. 903 жылы Дамаскқа қарматтардың шабуылын тойтаруда маңызды рөл атқарды. Шайқаста жеңілгенімен, ол жеті ай бойы қаланы қарматтардан қорғады, содан кейін Мысырдан келген күштердің көмегімен қарматтар ығыстырылды. Осылайша Мұхаммед ибн Туғж өзінің жастық шағының көп бөлігін Тулунид Левантында әкесінің жанында өткізіп, әкімшілік және соғыс ісінде алғашқы тәжірибесін алды – ол әкесінің Тибериядағы орынбасары болып қызмет етті. 896 жылы Ибн Тулунның ұлы Хумаравайх қайтыс болғаннан кейін Тулунид мемлекеті тез ыдырап, 905 жылы Сирия мен Мысырға тікелей бақылау орнатуға талпынған Аббасидтерге күшті қарсылық көрсетпеді. Туғж Аббасидтердің шапқыншы әскерінің басшысы Мұхаммед ибн Сүлеймен әл-Катибке өткен, ал оның орнына Алеппоның әкімі болып тағайындалды. Бірақ Мұхаммед әл-Катиб көп ұзамай сарай интригаларының құрбаны болды, ал Туғж ұлдары Мұхаммед пен Убайд Алла Бағдадта түрмеге қамалды. 906 жылы Туғж түрмеде қайтыс болды, ал оның ұлдары жақын арада босатылды. Туғж ұлдары 908 жылдың желтоқсанында жаңа халифа әл-Муктадирді (908-932 жылдары билік құрған) тақтан құлатуға тырысқан сарай төңкерісіне қатысты, оның орнына ескі Ибн әл-Муттазды қоюды көздеді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталғанымен, Мұхаммед ибн Туғж және оның бауыры әл-Аббас ибн әл-Хасан әл-Жаржарайдың түрмеге қамалуы үшін кек алды, оны Хусейн ибн Хамданның көмегімен өлтірді. Төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін үштігі қашып кетті: Ибн Хамдан өзінің туған жері Жоғарғы Месопотамияға оралды, ал Убайд Алла шығысқа, Юсуф ибн Аби'л Саджға қашты, ал Мұхаммед Сирияға қашты. Сирияда Мұхаммед ибн Туғж жергілікті провинциялардың салық қадағалаушысы Әбу'л Аббас әл-Бистамға қызмет етті. Көп ұзамай ол жаңа қожайынымен бірге Мысырға барды. 910 жылы маусымда әл-Бистам қайтыс болғаннан кейін ол соңғысының ұлына қызмет етуді жалғастырды. Ақырында ол жергілікті билеуші Такин әл-Хазаридің назарына түсіп, оны Амман қаласында орналасқан Иордан өзенінің арғы жағындағы жерлерді басқаруға жіберді. 918 жылы ол хаж керуенін, ішінде әл-Муктадирдің анасын күтіп тұрған әйелдердің бірі болған, бадуиндерден құтқарып, осылайша Аббасид сарайында беделін арттырды. Екі жылдан кейін Ибн Туғж Мысырды фатимидтердің шабуылынан қорғауға келген құдіретті бас қолбасшы Муннис әл-Мұзаффардың қол астында қысқа уақыт қызмет еткен кезде ықпалды қолдаушыға ие болды. Бұл жорықта Ибн Туғж Мысыр әскерінің ең жақсы әскерлеріне басшылық етті. Екі адам бір-бірімен жақсы қарым-қатынас жасап, кейіннен байланыста болды. 923 жылы Такин Мысырға губернатор ретінде оралғанда, Ибн Туғж оған қосылды, бірақ 928 жылы екі адам Такиннің Ибн Туғжға Александрияның губернаторы лауазымын беруден бас тартуына байланысты ұрысты. Ибн Туғж астана Фустаттан ақылмен қашып, Бағдадтан Палестинаның губернаторы болып тағайындалды; бұрынғы биліктегі әл Рашиди Рамладағы губернаторлық орыннан Дамаскқа қашып, оның губернаторы болды. Оның қашуы, тарихшы Джере Л. Бачарахтың айтуынша, Ибн Туғжтың маңызды әскери күшке басшылық еткенін көрсетеді. Үш жылдан кейін, 931 жылдың шілдесінде Мұхаммед ибн Туғж Дамаск губернаторы қызметіне көтерілді, ал әл Рашиди Рамлаға оралды. Бұл екі тағайындама да Ибн Туғждың Муннис әл-Мұзаффармен байланысының нәтижесі болуы мүмкін, ол осы уақытта өзінің билігі мен ықпалының шыңында болды.

Мысырды басып алу

Такин 933 жылы наурыз айында қайтыс болды, ал оның ұлы және тағайындалған мұрагері Мұхаммед Мысырда билігін орната алмады. Ибн Тугх тамыз айында жаңа губернатор болып тағайындалды, бірақ бір айдан кейін Мысырға жетпес бұрын тағайындалуы күштен алынды, оның орнына Ахмад ибн Кайгалаг тағайындалды. Ибн Тугхты қайта шақыру уақыты 22 қыркүйекте халифа әл-Қахирдің Мүнисті тұтқындауымен (кейін өлтіруімен) сәйкес келеді, бұл Ибн Тугхтың тағайындалуы Мүниске байланысты болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Әл-Қахирдің Мүнис құлағаннан кейін Бушри есімді евнухты Дамаскіде Ибн Тугхтың орнына жібергені осы пікірді нығайтады. Бушри Алеппоның губернаторы қызметін (оған да тағайындалған) өз қолына алды, бірақ Ибн Тугх оның орнын алмастыруға қарсылық көрсетіп, жеңіп, тұтқынға алды. Халифа Ахмад ибн Кайгалаға Ибн Тугхты берілуге мәжбүрлеуді тапсырды, бірақ Ахмад Ибн Тугхқа қарсы аттанса да, екеуі де тікелей қақтығыстан аулақ болды. Оның орнына, екі адам кездесіп, өзара қолдау туралы келісімге келді, бұл статус-квоны сақтады. Ахмад ибн Кайгалақ тез арада провинциядағы күшейіп бара жатқан тәртіпсіздікті тоқтатуға шамасы келмеді. 935 жылы әскерлер жалақының болмауына наразылық білдіріп, бедуиндердің шабуылдары қайта басталды. Сонымен қатар, Такиннің ұлы Мұхаммед және салық әкімшісі Әбу Бакр Мұхаммед ибн Әли әл-Мадхарай – Ибн Тулун заманынан бері провинцияның қаржысын басқарып, зор байлық жинаған бюрократтар әулетінің мұрагері – Ахмад ибн Кайгалаға қарсы шығып, оның лауазымын тіледі. Мұхаммед ибн Такинды қолдаған шығыстар (Машарика), негізінен түрік әскерлері, және Ахмад ибн Кайгалақты қолдаған батыстар (Мағариба), болжам бойынша берберлер мен қара нәсілді африкалықтар арасында араздық туды. Бұрынғы везир және батыс провинциялардың бас инспекторы әл-Фадл ибн Жафар ибн әл-Фураттың қолдауымен, оның ұлы Ибн Тугхтың қызына үйленген, Ибн Тугх тағы бір рет Мысырдың губернаторы болып тағайындалды. Ешқандай қауіп-қатерге бармай, Ибн Тугх елге құрлық және теңіз арқылы шабуыл ұйымдастырды. Ахмад ибн Кайгалағ әскердің ілгерілеуін кешіктірсе де, Ибн Тугхтың флоты Тиннис пен Нил дельтасын басып алып, астана Фустатқа қарай жылжиды. Ұрыста жеңіліп, Ахмад ибн Кайгалағ Фатимидтерге қашып кетті. Жеңімпаз Мұхаммед ибн Тугх 935 жылы 26 тамызда Фустатқа кірді. Елорданы бақылауына алған Ибн Тугх енді Фатимидтермен күресуге тиіс болды. Ибн Тугхқа бағынбаған Мағарибалар Хабаши ибн Ахмадтың басшылығымен Александрияға, содан кейін Барқаға қашып, Фатимид билеушісі әл-Қайымды олардың көмегімен Мысырға шабуыл жасауға шақырды. Фатимидтердің шабуылы алғашқы табысқа жетті: Фатимид әскерінің Кутама берберлері Нилдегі әл-Равда аралын басып алып, оның қару-жарақ қоймасын өртеп жіберді. Ибн Тугхтың адмиралдары Әли ибн Бадр мен Бажкам Фатимидтерге көшті, ал Александрияның өзі 936 жылы наурыз айында басылып алынды. Дегенмен, 31 наурызда Ибн Тугхтың бауыры әл-Хасан Александрияға жақын жерде Фатимид күштерін жеңіп, оларды қаладан қуып шығып, Фатимидтерді Мысырдан Барқадағы базаларына қайта шегінуге мәжбүр етті. Жорық кезінде Ибн Тугх әскерлеріне тонауға тыйым салды, бұл, Дж. Л. Бачарахтың сөзіне қарағанда, оның "Мысырдағы ұзақ мерзімді тұруына" байланысты болды.

Мысыр Үкіметі

936 жылы халифа әл-Радиге хат жазып, Мұхаммед ибн Тугж мақтауға лайық жазбаларды ұсынды: Фатимидтердің шапқыншылығы жеңіліске ұшырады және провинцияның қаржылық жағдайын жақсарту үшін алғашқы қадамдар жасалды. Халифа оны лауазымында растап, құрмет киімдерін жіберді. Хью Н. Кеннедидің айтуынша, «Фатимидтердің қаупі Ибн Туджға белгілі бір жағынан көмектесті», себебі ол Аббасидтерді қолдағанда «халифалар оның билігіне келісімдерін беруге дайын болды». Оның Аббасидтер сарайындағы беделі 938 жылы «әл-Ихшид» құрметті лақабын сұрауға жеткілікті болды, бұл лақап бастапқыда оның ата-тегінің туған жері – Фаргана патшаларына тиесілі болған. Халифа әл-Ради өтінішті қабылдады, бірақ ресми мақұлдау 1939 жылдың шілдесіне дейін кейінді. Ибн Тудж ресми растау алғаннан кейін, енді тек жаңа лақабымен ғана аталуын талап етті. Әл-Ихшидтің ішкі саясаты туралы көп мәлімет жоқ. Дегенмен, оның билігі кезіндегі ішкі дау-дамайлар туралы мәліметтердің аздығы – 942 жылы болған шағын шиит көтерілісінен басқа, оны тез басып тастады – бедуин шабуылдары, қалалардағы бағаның өсуіне байланысты көтерілістер, немесе әскери және династиялық көтерілістер мен интригалар туралы әдеттегі баяндармен қарама-қайшы келеді және ол Мысырда ішкі тыныштық пен тәртіпті қалпына келтіруде сәтті болғанын көрсетеді. Ибн Халликанның өмірбаянында ол «соғыста зор көрегендік танытқан, империясының гүлденуіне қатты мән берген, әскери топқа құрметпен қараған және қабілетімен және әділдігімен билік жүргізген қажырлы билеуші» деп сипатталған. Оның мүмкін қарсыластары Мұхаммед ибн Такін мен әл-Мадхарай тез арада оның жағына тартылып, жаңа басқару құрылымына енді. Соңғысы әл-Ихшидтің билікті басып алуына қарсы тұруға тырысты, бірақ оның әскерлері дереу одан бас тартып, бастапқыда әл-Ихшидтің тұтқынына айналды, бірақ 939 жылы босатылды. Ол көп ұзамай мәртебесі мен ықпалын қайта алып, 946 жылы әл-Ихшидтің ұлы мен мұрагері Унуджурдың регенті қызметін атқарды, бірақ бір жыл түрмеде отырғаннан кейін қызметтен алынды. Содан кейін, 957 жылы қайтыс болғанға дейін, ол жеке өмірге шықты. Өзінен бұрынғы Тулунидтер сияқты, әл-Ихшид те өзінің қуатты әскери күшін құруға ерекше көңіл бөлді, оның құрамында түрік және қара африкалық құл сарбаздар да болды.

Сыртқы саясат және Сирия үшін күрес

Мысырдың қолбасшысы және билеушісі ретінде әл-Ихшид шыдамды және сақ адам болды. Ол өз мақсаттарына күшпен де, Бағдад режиміндегі ықпалды тұлғалармен дипломатиялық байланыстар арқылы да қол жеткізді, тіпті мүмкіндігінше тікелей әскери қақтығыстардан қашып өтті. Ахмад ибн Кайғалағпен болған қақтығысы оның тәсілінің көрсеткіші болды: тікелей шайқас орнына, екеуі арасындағы бітім әл-Ихшидке Мысырдағы жағдайды зерттеп, содан кейін әрекет етуге уақыт берді. Ибн Тулунның жолын қуса да, оның амбициялары қарапайымдау, ал мақсаттары практикалық болды, бұл оның Сирия және қалған Халифатқа қатысты саясатында ерекше көзге түсті. Тарихи тұрғыдан алғанда, Сирияны, әсіресе Палестинаны бағындыру – Мысырдың көптеген билеушілерінің сыртқы саясатының мақсаты болды, бұл елге басып кірудің ең мүмкін жолын жабу үшін жасалды. Ибн Тулун және Салахаддин – Сирияны бақылауға өмірінің көп бөлігін жұмсаған, тіпті Мысырды осы мақсатқа жету үшін табыс пен ресурстардың көзі ретінде пайдаланған египеттік билеушілердің екі типикалық мысалы еді. Әл-Ихшид олардан өзгеше болды; Бахарах оны «сақ, консервативті реалист» деп сипаттайды. Оның мақсаттары шектеулі, бірақ нақты болды: оның басты мәселесі – Мысырдың өзі және оның отбасын мұрагерлік династия ретінде орнату болды, ал Сирия екінші деңгейдегі мақсат болып қалды. Сол заманғы басқа әскери күштерден айырмашылығы, ол Бағдад пен халифалық үкіметті бақылау үшін барлық билігі бар әмір әл-умара лауазымы арқылы бәсекелесуге ниеттенбеді, тіпті халифа әл-Мустакфи оған бұл қызметті ұсынғанда, ол бас тартты.

Ибн Раиқпен қақтығыс

Фатимидтерді Мысырдан қуғаннан кейін әл-Ихшид әскерлерін бүкіл Сирияны Алеппоға дейін жаулап алды. Ибн Тулун сияқты, ол Солтүстік Сирияны нығайту үшін жергілікті Бану Килаб тайпасымен одақтасты. Сирияның губернаторы ретінде оның өкілеттігі Киликиядағы Византия империясымен шекаралас аймақтарға (туғур) дейін жетті. Осылайша, 936/7 немесе 937/8 (көбінесе 937 жылдың күзінде) ол Византия императоры Романос I Лекапеностан тұтқын алмасуды ұйымдастыру үшін елшілік алды. Бұл іс, халифа әл-Радидің атынан жасалғанымен, әл-Ихшидтің автономиясын тану және ерекше құрмет болды, себебі мұндай мәселелер бойынша хат алмасу мен келіссөздер әдетте провинциялық губернаторларға емес, халифаға бағытталатын. Алмасу 938 жылдың күзінде өтті, нәтижесінде 6300 мұсылман тұтқын византиялық тұтқындардың тең санымен босатылды. Византиялықтар мұсылмандардан 800-ге артық тұтқын ұстағандықтан, оларды құтқару үшін төлем жасау қажет болды және олар келесі алты айда біртіндеп босатылды. Бағдадта әмір әл-умара Ибн Раиқ (936–938) билік еткен кезде, әл-Ихшидтің ескі досы әл-Фадл ибн Жафар ибн әл-Фурат уәзір болғандықтан, Бағдадпен қарым-қатынас жақсы болды. Бірақ Ибн Раиқты түрік Бажкам ауыстырғаннан кейін, Ибн Раиқ Сирияның губернаторы болып тағайындалды және 939 жылы әл-Ихшидтің күштерінен оны тартып алу үшін батысқа аттанды. Ибн Раиқтың тағайындалуы әл-Ихшидті ашуландырды, ол жағдайды түсіндіру үшін Бағдадқа елші жіберді. Бажкам оған халифаның кімді қаласа, соны тағайындауға құқығы бар екенін, бірақ бұл маңызды емес екенін айтты: Сирияның және тіпті Мысырдың губернаторы кім екенін әскери күш анықтайды, емес, қарапайым халифаның тағайындауы. Егер Ибн Раиқ немесе әл-Ихшид қақтығыстан жеңіске жетсе, халифалық растау көп ұзамайды. Әл-Ихшид бұл жауапқа одан да ашуланды және бір кезде Фатимид халифасы әл-Қайымға қызын беруге және Аббасидтер оның позициясын ресми түрде қайта растағанға дейін, Аббасидтер халифасының атынан емес, өз атынан монеталар соғуға және жұма намазын оқуға әрекеттенді. Фатимидтер Әбу Язидтің көтерілісімен айналысып, ешқандай көмек көрсете алмады. Раққадан Ибн Раиқ әскерлері Солтүстік Сирияның аудандарын тез басып алды, онда әл-Ихшидтің бауыры Убайд Алла губернатор болды, ал египеттік әскерлер оңтүстікке шегінді. Қазан немесе қараша айларында Ибн Раиқтың әскері Рамлаға жетіп, Синайға қарай жылжыды. Әл-Ихшид әскерін Ибн Раиққа қарсы басқарып, бірақ әл-Фарамадағы қысқа шайқастан кейін екі тарап келісімге келіп, Сирияны бөлісті: Рамладан оңтүстікке қарайғы аймақтар әл-Ихшидке, ал солтүстікке қарайғы аймақтар Ибн Раиққа қарасты. Алайда, 940 жылдың мамыр-маусымында әл-Ихшид Ибн Раиқтың Рамлаға қарсы қайтадан шабуыл жасағанын білді. Египет билеушісі қайтадан әскерін шайқасқа шығарды. Әл-Ариште жеңілгенімен, әл-Ихшид әскерін тез жинап, Ибн Раиқты тосқауылға түсіріп, оның Мысырға енуіне кедергі келтіріп, Дамаскіге кері шегінуге мәжбүр етті. Әл-Ихшид бауыры Әбу Наср әл-Хұсайынды басқа әскермен Ибн Раиққа қарсы жіберді, бірақ ол Ладжжунда жеңіліп, қаза тапты. Жеңіске қарамастан, Ибн Раиқ бейбітшілікке келісті: ол Әбу Насрды құрметпен жерледі және ұлы Мұзахимді Мысырға елші ретінде жіберді. Әл-Ихшид өзінің саяси стратегиясына сәйкес келісімді қабылдады. Келісім бойынша өткен жылғы аумақтық жағдай сақталды, бірақ әл-Ихшид жыл сайын 140 000 алтын динар төледі. Бұл келісім Мұзахимнің әл-Ихшидтің қызы Фатимаға үйленуімен бекітілді.

Хамданидтермен қақтығыс

Бейбітшілік ұзаққа созылмады, Бағдадтағы саяси жағдайдың тұрақсыздығы жалғасты. 941 жылдың қыркүйегінде Ибн Раиқ халифа әл-Муттақинің шақыруымен әмір әл-умара лауазымын қайта иеленді, бірақ бұрынғыдай күшті болмады. Басраның тағы бір күшті тұлғасы Әбу'л Хусейн әл-Баридидің алға жылжуын тоқтатуға шамасы келмей, Ибн Раиқ пен халифа Бағдадты тастап, Мосулдың Хамданид билеушісінен көмек сұрауға мәжбүр болды. Ол Ибн Раиқты жақын арада өлтірді (942 жылдың сәуір айында) және Насыр әл-Даула лақабымен әмір әл-умара болды. Әл-Ихшид осы мүмкіндікті пайдаланып Сирияны қайта басып алды, 942 жылдың маусым айында әскерлеріне жеке басшылық етіп, 943 жылдың қаңтарында Мысырға оралғанға дейін Дамаскқа дейін жетті. Хамданидтер де Сирияға талап қойды, бірақ олардың сол жердегі жорыстары туралы дереккөздерде егжей-тегжейлі мәлімет жоқ. Насыр әл-Дауланың әмір әл-умара лауазымы да тұрақсыз болды, ал 943 жылдың маусымында оны түрік генералы Тузун құлатты. Қазан айында халифа әл-Муттақи Тузунның өзін алмастыруды ниеттенгенін сезіп, астанадан қашып, Хамданидтерден пана сұрады. Насыр әл-Даула мен оның бауыры Сейф әл-Даула халифаны қорғап қалғанмен, Тузун әскерлерімен тікелей қақтығысудан жалтарды. 944 жылдың мамырында олар Тузунның Иракты иеленуін мойындау шартымен келісімге келді, ал Өскемен мен Солтүстік Сирия Хамданидтерге берілді. Насыр әл-Даула өзінің туысы әл-Хұсайн ибн Саидты осы келісім бойынша оған бөлінген сириялық провинцияларды басқаруға жіберді. Ихшид әскерлері дезертирлік жасады немесе кері шегінді, ал әл-Хұсайн Киннасрин мен Химс аудандарын тез арада басып алды. Осы уақытта әл-Муттақи Сейф әл-Дауламен бірге Тузунның алға жылжуынан бұрын Раккаға қашып кетті, бірақ халифа Хамданидтерге күдікпен қарады және әл-Ихшидке көмек сұрап хат жазды (бәлкім, 943 жылдың қысында). Ол бірден Сирияға әскер жіберіп, жауап берді. Хамданид гарнизондары оның алдынан шегінді, ал 944 жылдың қыркүйегінде әл-Ихшид Раккаға жетті. Хамданидтер Ибн Раиққа жасаған әрекеттеріне күмәнданып, Сейф әл-Даула қаладан кеткенге дейін қалаға кірмей, халифамен кездесуді күтті. Әл-Ихшид әл-Муттақиды Мысырға бірге келуге немесе кем дегенде Раккада қалуға көндіруге тырысты, ал халифа әл-Ихшидті Тузунға қарсы жорық жасауға шақыруға тырысты, бірақ әл-Ихшид бас тартты. Кездесу толығымен сәтсіз аяқталған жоқ, өйткені әл-Ихшид 886 жылы Тулунид Хумаруайх пен халифа әл-Му'тамид арасындағы ұқсас келісім шарттарын қайталайтын келісімге қол жеткізді. Халифа әл-Ихшидтің Мысыр, Сирия (туғурмен) және Хиджаз үстінен билігін отыз жылға мойындады, сондай-ақ әл-Ихшид ұлдарының мұрагерлік құқығын мойындады. Бұл оқиғаны әл-Ихшид өткен жылы болжаған болатын, ол Мысырдан кеткен кезде өзінің ұлын Унуджурды регент етіп тағайындаған, бірақ Унуджур әлі жас болғандықтан, оған адалдық серт беруге (бай'а) мәжбүр болды. Дегенмен, Майкл Бретттің айтуынша, берілген аумақтар «аралас баталар» болды, өйткені қасиетті қалалар Карматтардың шабуылына ұшырады, ал туғурдың шекаралық аймақтарына Византиялықтар үнемі қауіп төндіріп отырды, ал Алеппо (Солтүстік Сириямен бірге) Хамданидтердің назарында болды. Әл-Муттақи Тузунның елшілері арқылы Иракқа оралуға көндірілді, олар оның адалдығына наразылық білдірді, бірақ ол 12 қазанда тұтқындалып, соқыр етіліп, орнынан алынып, оның орнына әл-Мустакфи тағайындалды. Әл-Мустакфи әл-Ихшидтің губернатор екенін растады, бірақ бұл мәлімдеме мәнсіз болды. Дж. Л. Бахарахтың айтуынша, 13-ғасыр тарихшысы Ибн Саид әл-Мағриби әл-Ихшидтің дереу бай'а алып, жаңа халифаның атынан жұма намазы оқығанын хабарласа да, қолжетімді нумизматикалық дәлелдерге сүйене отырып, ол әл-Мустакфиді және оның Буйидтер орнатқан мұрагері әл-Мутиді монеталарына қосудан бірнеше ай бойы бас тартқан, бұл Бағдадтан тәуелсіздігінің айқын мәлімдемесі болды. Бұл тәуелсіздікті басқалар да мойындады; замандас Де Церемонис Византия сотының хат-хабарларында «Мысыр әміріне» Бағдадтағы халифа сияқты төрт солидиге тең алтын мөр берілгенін жазды. Әл-Муттақимен кездесуден кейін әл-Ихшид Мысырға оралып, амбициялық Сейф әл-Даулаға жол ашты. Сирияда қалған Ихшид әскерлері салыстырмалы түрде әлсіз болды, ал Хамданид көшбасшысы Бану Килабтың қолдауына ие болып, 29 қазанда Алеппоны басып алуда қиындықтарға тап болмады. Содан кейін ол Солтүстік Сирияның Химс қаласына дейінгі аймақтарын бақылауға алды. Әл-Ихшид Хамданидтерге қарсы евнухтар Әбу'л Миск Кафур мен Фатик басқаратын әскерді жіберді, бірақ олар Хама маңында жеңіліске ұшырап, Мысырға қайтып келді, Дамаск пен Палестинаны Хамданидтерге тастап кетті. Әл-Ихшид 945 жылдың сәуір айында тағы да жеке басшылық етуге мәжбүр болды, бірақ сонымен бірге ол Сейф әл-Даулаға Ибн Раиқпен жасалған келісім сияқты келісім ұсынып, елшілер жіберді: Хамданид ханзадасы Солтүстік Сирияны сақтап қалады, ал әл-Ихшид Палестина мен Дамаскты иеленуі үшін оған жыл сайын салық төлейді. Сейф әл-Даула бас тартты және тіпті Мысырды басып алатынын мақтан етті, бірақ әл-Ихшид үстемдік танытты: оның агенттері бірнеше Хамданид көшбасшыларын сатып алды және Дамаск тұрғындарын әл-Ихшидке жақын қылды, олар Хамданидтерге есіктерін жапты және әл-Ихшидке ашты. Екі әскер мамыр айында Киннасрин маңында кездесті, онда Хамданидтер жеңіліске ұшырады. Сейф әл-Даула Раккаға қашып кетті, әл-Ихшидтің Алеппоны басып алуына жол ашты. Дегенмен, қазан айында екі тарап келісімге келді, ол негізінен Ихшидтің бұрынғы ұсынысына сәйкес болды: әл-Ихшид Хамданидтердің Солтүстік Сирияны бақылауын мойындады және тіпті Сейф әл-Дауланың Дамаскқа қойған барлық талаптарынан бас тартуы үшін жыл сайын салық төлеуге келісті. Хамданид билеушісі сондай-ақ әл-Ихшидтің қыздарының немесе немерелерінің біріне үйленуге міндеттелді. Әл-Ихшид үшін Алеппоны сақтап қалу Оңтүстік Сирия мен Дамаскіні сақтап қалудан кем маңызды болды, ол Мысырдың шығыс қорғаны болды. Бұл аймақтар оның бақылауында болғанда, ол Солтүстікте Хамданид мемлекетінің болуына көңіл бөлмеді. Мысырдың Солтүстік Сирия мен Киликияны бақылау және сақтау қиындықтарын білген әл-Ихшид оларға талап қоймау арқылы Мысырдың сол жерде үлкен әскерді ұстау шығындарынан айырылуына мүмкіндік берді, сонымен қатар Хамданид эмираты Ирактан және қайта жанданған Византия империясынан шабуылдарға қарсы буферлік мемлекет рөлін атқаратын болды. Шындығында, әл-Ихшидтің және оның ізбасарларының билігінің барлық кезеңінде Византиямен қарым-қатынас өте достық болды, өйткені олардың ортақ шекарасы болмады және Фатимидтерге ортақ қарсылығы екі мемлекеттің мүдделерінің қақтығысуына жол бермеді. Сейф әл-Дауланың әл-Ихшидтің өлімінен кейін Оңтүстік Сирияға қайтадан ену әрекетіне қарамастан, 945 жылы келісілген шекара сақталды және тіпті екі династиядан да асып түсті, Месопотамияның ықпалындағы Солтүстік Сирия мен Мысыр бақылауындағы елдің оңтүстік бөлігін бөлетін шекара ретінде 1260 жылға дейін сақталды.

Өлім және мұра

946 жылдың көктемінің ортасында әл-Ихшид византиялықтарға тағы бір тұтқын алмасу үшін елшілер жіберді (бұл ақырында қазан айында Сайф әл-Дауланың қолдауымен өтті). Император Константин VII жауап ретінде Иоанн Мистикос басшылығымен елшілік жіберді, ол 11 шілдеде Дамаскқа келді. 946 жылдың 24 шілдесінде әл-Ихшид Дамаскіде қайтыс болды; оның денесі Иерусалимге, ғибадатхана тауының тайпалар қақпасына жақын жерге жерлеу үшін жеткізілді. Оның ұлы Унуджурдың билікке келуі күшті және талантты бас қолбасшы Кафурдың ықпалына байланысты бейбіт және даусыз болды. Әл-Ихшид жалдаған көптеген қара африкалық құлдардың бірі Кафур келесі 22 жыл бойы Мысырдың ең басты министрі және іс жүзінде билеушісі болды, 966 жылы билікті өз қолына алып, екі жылдан кейін қайтыс болды. Кафурдың өлімінен кейін, 969 жылы Фатимидтер Мысырға басып кірді және оны жаулап алды, ел тарихында жаңа дәуір басталды. Орта ғасыр тарихшылары әл-Ихшид пен оның Түлунид әдепкілері, әсіресе Хумаравейх арасындағы көптеген ұқсастықтарды атап өтті. Ибн Саид тіпті мысырлық жұлдызтанушылардың айтуынша, екеуі де бір жылдың бір күнінде, бірдей жұлдыз астында Мысырға келгенін мәлімдеді. Дегенмен, маңызды айырмашылықтар болды: әл-Ихшидте Түлунидтерге тән "әсемдік" (Хью Кеннеди) болған жоқ. Әл-Ихшидтің сыртқы саясаттағы сақтығы мен өзін-өзі шектеуі оның замандастарымен және оған дейін және кейін билік құрған Мысыр билеушілерінен өзгеше болды, оған ең сақ адам деген бедел берді, бұл көбінесе замандастары тарапынан жолсыздық деп қате түсіндірілді. Ол алдыңғы Ибн Тулунға қарағанда нашар білімді деп сипатталды. Ибн Тулун, әл-Каттайда жаңа астана мен әйгілі мешіт салғаннан өзгеше, әл-Ихшид суретшілер мен ақындардың меценаты да, ірі құрылысшы да болған жоқ. Тарихшы Тьерри Бьянкис айтуынша, орта ғасырлық жылнамашылар оны "ашулы және шексіз жейтін, бірақ епті және ашкөз адам" деп сипаттаған, бірақ шығыстан әкелінген сәнді заттарға құмар болған. Оның шығыс сән-салтанатына деген құштарлығы Фустаттың жоғарғы топтарына да тарады және жергілікті мысырлық өнімдердің стилі мен сәніне әсер етіп, олар оларды үлгі етіп алды.