Афзал Хан: Бижапур Сұлтандығының генералы және Шиваджимен қақтығысы

Кіріспе

Бижапур сұлтандығының генералы (1659 ж. қайтыс болған)

Афзал хан (20 қараша 1659 ж. қайтыс болған) – Үндістанның Бижапур сұлтандығындағы Адил Шахи әулетіне қызмет еткен генерал. Ол бұрынғы Виджаянагар территориясын бақылауға алған Наяка басшыларын бағындыру арқылы Бижапур сұлтандығының оңтүстікке қарай кеңеюіне маңызды үлес қосты. 1659 жылы Бижапур үкіметі тәуелсіз әрекет ете бастаған бұрынғы вассал Шиваджиді бағындыру үшін Афзал ханды жіберді. Ол Шиваджимен болған бітімгершілік келіссөздері кезінде қаза тапты, ал оның әскері Пратапгад шайқасында жеңіліске ұшырады.

Наяқтардан жеңіс

Виджаянагара империясының құлдырауы кезінде Бижапур үкіметі бұрынғы Виджаянагара аумағын басып алған Наяка басшыларына қарсы науқан жүргізді. Олардың бірі – Иккеридің наякасы Вирабхадра. Басавапаттананың басшысы және Вирабхадраға наразы болған Кенге Наяка (немесе Кенг Наяк) 100 000 рупияға алмасу шартымен Бижапур армиясына Иккериді басып алуға көмектесті, бұл Вирабхадраны Беднурға қашуға мәжбүр етті. Кейін Бижапур үкіметі Кенге Наяканың достары басқарған Адони және Тадипатри бекіністерін басып алуға шешім қабылдады. Кенге Наяка бұл аймақтарға жорық қиын болатынын айтып, Бижапурге Бангалорды басып алуға кеңес берді. Осы кеңес үшін Кенге Наяка Бангалорға баратын жолда орналасқан Сира бекінісін сұрады. Бижапур қолбасшысы Рандула Хан Сираны басып алу үшін Афзал Хан бастаған әскерді жіберді. Сираның қолбасшысы Кастури Ранга Наяка Афзал Ханмен келіссөздер жүргізу үшін бекіністен шықты, бірақ Афзал Хан оны өлтірді. Қорғаушылар Афзал Хан бекініске кірмей тұрып, бекініс қақпаларын жапты, бірақ Афзал Хан жасағын Рандула Хан бастаған Бижапурдың негізгі әскері күшейтті. Бижапур әскері бекіністі басып алып, Кенге Наяқаға тапсырды, ал олжаланған байлықты Бижапурға жіберді. Кейін Кенге Наяка Бангалорға адалдығын ауыстырды, бірақ одан кейін Бижапурге қайта қосылып, Бангалор билеушісі Кемпе Говданы өзінің бекінісін Бижапурға беруге көндірді. Рандула Хан содан кейін Майсурға шабуыл жасады, оның билеушісі Кантирава Нарасараджа I Бижапурға 500 000 хүн (ақша бірлігі) төлеп, бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді. Кейін Кенге Наяка Бижапурға қарсы көтеріліп, Басавапаттанда тәуелсіздік жариялады, онда ол бекіністі қорғау үшін 70 000 сарбаздық армия жинады. Рандула Хан бұрынғы әміршісі Вирабхадрамен, Иккеридің бұрынғы наякасымен одақтасып, Басавапатталаны қоршауға алды. Афзал Хан Шахажи және африкалықтардан бірнеше қолбасшылармен бірге Басавапаттана бекінісінің басты қақпасына орналасты. Ол қатал шайқастан кейін бекініске кірді, күзетшілерді өлтірді және бекітілген қаланың орталық бөлігі – қасбаны басып алды. Кенге Наяка оған қарсы үш рет шабуыл жасады, бірақ Афзал Хан оны кері шегінуге мәжбүр етті. Афзал Ханның табыстарынан жігер алған Бижапур әскерлері Кенге Наяка жасағына екі жағынан да шабуыл жасады. 3700 сарбазын жоғалтқаннан кейін Кенге Наяка бекіністі тапсырып, Бижапурға 4 миллион хүн төлеуге келісті. Ол түрмеге қамалып, кейіннен босату үшін күзетшіге пара бергені үшін өлтірілді. Бижапурдың Кенге Наяқаға қарсы жеңісі қазіргі Карнатаканың басқа наякаларын қорқытып, Бижапурдың билігін қабылдауға мәжбүр етті. Рандула Хан Афзал Ханды Чикканайакана Халлиді басып алуға жіберді, оның басшысы (раджа) Бижапурдың билігін қабылдауға ұсыныс жасады. Басшыға 20 000 хүннің орнына қаланы (қасба) басқаруға рұқсат берілді, бірақ Афзал Хан бекіністі өз бақылауына алды. Содан кейін Афзал Хан Белур бекінісін қоршап алды. Төрт айлық қоршаудан кейін жергілікті бас иелері Венкатапати Белур маңындағы Сакрепатна бекінісін беруге ұсыныс жасап, бейбітшілік келіссөздерін бастады. Ақырында ол Бижапурдың вассалы болды, сондай-ақ Түмкүрдің наякасы да Бижапурдың вассалы болды.

Amid the decline of the Vijayanagara Empire, the Bijapur government campaigned against the Nayaka chiefs who had taken control of the former Vijayanagara territory. One of these chiefs was Virabhadra, the Nayaka of Ikkeri. Kenge Nayaka (or Keng Nayak), the chief of Basavapattana and a discontented tributary of Virabhadra, helped the Bijapur army capture Ikkeri in exchange for 1,00,000 rupees, forcing Virabhadra to flee to Bednur. Subsequently, the Bijapur government decided to capture the forts of Adoni and Tadipatri, which were ruled by friends of Kenge Nayaka. Kenge Nayaka suggested that the march to these areas was difficult, and instead advised Bijapur to capture Bangalore. In exchange for this advice, Kenge Nayaka demanded the fort of Sira, which was located on the way to Bangalore. The Bijapur commander Randaula Khan sent a force led by Afzal Khan to capture Sira. Kasturi Ranga Nayaka, the commander of Sira, came out of the fort to negotiate with Afzal Khan, but Afzal Khan killed him. The defenders closed the fort gates before Afzal Khan could enter the fort, but Afzal Khan's contingent was soon reinforced by the main Bijapur army led by Randaula Khan. The Bijapur army captured the fort, and handed it over to Kenge Nayaka, while sending the captured wealth to Bijapur. Kenge Nayaka subsequently switched his allegiance to Bangalore, but then re joined Bijapur, and convinced the Bangalore ruler Kempe Gowda to surrender his fort to Bijapur. Randaula Khan then invaded Mysore, whose ruler Kanthirava Narasaraja I negotiated peace by paying 500,000 huns (currency unit) to Bijapur. Subsequently, Kenge Nayaka rebelled against Bijapur, and asserted independence at Basavapattana, where he raised an army of 70,000 soldiers to guard the fort. Randaula Khan then formed an alliance with his former overlord Virabhadra, the former Nayaka of Ikkeri, and besieged Basavapattana. Afzal Khan, along with Shahaji and some commanders of African origin, was deployed at the main gate of the Basavapattana fort. He entered the fort after a fierce battle, killed the guards, and captured the qasba – the central part of the fortified town. Kenge Nayaka then launched three successive attacks against him, but Afzal Khan forced him to retreat. Encouraged by Afzal Khan's successes, the Bijapur forces attacked Kenge Nayaka's contingent from both sides. After losing 3,700 soldiers, Kenge Nayaka surrendered the fort, and agreed to pay Bijapur 4 million huns. He was imprisoned, and later killed for attempting to bribe a guard for his release. Bijapur's victory over Kenge Nayaka frightened the other Nayakas of present day Karnataka into accepting Bijapur's suzerainty. Randaula Khan sent Afzal Khan to capture Chikkanayakana Halli, whose chief (raja) offered to accept Bijapur's suzerainty. The chief was allowed to keep control of the town (qasba) in exchange for 20,000 huns, but Afzal Khan took control of the fort. Afzal Khan then besieged the fort of Belur, joined by the main Bijapur army. After a four month long siege, the local chief Venkatapati started peace negotiations, offering to cede the fort of Sakrepatna near Belur. Ultimately, he became a vassal of Bijapur, as did the Nayaka of Tumkur.

Өмірбаян

Шиваджи – Бижапур генералы Шахаджидің ұлы еді, ол Афзал ханмен бірге шайқасқан. Ол Пуна аймағындағы Шахаджидің иеліктерін басқарды және Бижапур үкіметінен тәуелсіз әрекет ете бастады. Ол Бижапурдың басқа тәуелділері билеген аумақтарды жаулап алды және Бижапур сұлтандығына шабуыл жасаған Моғол императоры Аурангзебпен келіссөздер жүргізді. Шиваджи Бижапурдың адал қызметшісі екенін мәлімдеді, бірақ Бижапур үкіметі оның адалдығына күмән келтірді. 1650 жылдардың көп бөлігінде Бижапур үкіметі Шиваджиға қарсы ешқандай қадам жасауға мүмкіндік таппады, себебі ол Моғол шапқыншылығымен, ішкі фракциялық саясатпен және таққа мұрагерлік даумен айналысып жатты. Моғолдармен бейбіт келісімге қол жеткізілгеннен және Әли Адил Шах II патша ретінде қабылданғаннан кейін Бижапур үкіметі тұрақтап, назарын Шиваджиға бұрды. Әли Адил Шах II – әкесі 1640 жылдардың ортасынан бастап ауыр сырқатқа шалдыққаннан бері де-факто билік жүргізіп келген жас хан еді. Афзал ханның Шиваджиға қарсы жіберу туралы шешімді оның анасы қабылдаған болуы мүмкін. 1659 жылдың 10 желтоқсанында Шығыс Үндістан компаниясына Генри Ревингтон жіберген хатында патшайым Афзал ханға Шиваджимен достық қарым-қатынас жасауға кеңес бергені айтылады, өйткені әскери күш Шиваджиді жеңуге жеткіліксіз болар еді. Шиваджи Жавлиді басып алғаннан кейін 60 мың жаяу әскерге басшылық еткен. Ал Афзал ханның әскерінде – жаяу және атты әскерді қоса алғанда – 10 мың сарбаз болды. Бұл сан ағылшын хаттарында және «Тарих и Али» еңбегінде де расталады. Маратха деректері Афзал ханның әскерінде 35 мың жаяу әскер, 12 мың атты әскер және 500 зеңбірек болғанын көрсетеді. Американдық ғалым Николас Гиердің пікірінше, бұл дереккөздер Шиваджидің жеңісін дәріптеу үшін Афзал ханның күшін көбірек көрсетіп берген. «Читнис Бахар» Афзал ханның әскері 30 мың адамнан тұрғанын, ал «Сабхасад» 12 мың атты әскер және қосымша жаяу әскер болғанын айтады. «Шиваджи Пратпа», «Раири Бахар», «91 Қаламы Бахар» және «Тарих и Шиваджи» Афзал ханның әскері 12 мың адамнан тұрғанын көрсетеді.

Shivaji was a son of the Bijapur's general Shahaji, who had fought alongside Afzal Khan. He administered Shahaji's fiefs in the Pune region, and had started acting independently of the Bijapur government. He had captured territories ruled by other subordinates of Bijapur, and had negotiated with the Mughal emperor Aurangzeb, who had invaded the Bijapur Sultanate. Shivaji claimed to be a loyal servant of Bijapur, but the Bijapur government doubted his loyalty. During much of the 1650s, the Bijapur government had been unable to take any steps against Shivaji because it was busy dealing with the Mughal invasion, internal factional politics, and a succession dispute. After a peace treaty with the Mughals, and the general acceptance of Ali Adil Shah II as the king, the Bijapur government became more stable, and turned its attention towards Shivaji. Ali Adil Shah II was a minor whose mother had been the de facto ruler since the mid 1640s, when his father had fallen seriously ill. The decision of sending Afzal Khan against Shivaji was probably taken by his mother. An English letter sent by factor Henry Revington to East India Company, dated 10 December 1659, states that the queen advised Afzal Khan to pretend friendship with Shivaji, because military strength would not be enough to defeat Shivaji. Shivaji reportedly commanded a 60,000 infantry after his conquest of Javli. On the other hand, Afzal Khan's army – including infantry and cavalry – had 10,000 soldiers. This number is supported by the English letter, as well as Tarikh i Ali. Maratha sources suggest higher numbers, stating that Afzal Khan's army had as many as 35,000 infantry; 12,000 cavalry; and 500 cannons; according to American academic Nicholas Gier, these sources exaggerate the strength of Afzal Khan's forces in order to glorify Shivaji's victory. The Chitnis Bakhar states that Afzal Khan's army numbered 30,000 men; and Sabhasad states that it had 12,000 cavalry plus additional infantry. Shivaji Pratpa, Rairi Bakhar, 91 Qalami Bakhar, and Tarikh i Shivaji state that Afzal Khan's army numbered 12,000.

Ғибадатханаларды арамдау

Афзал хан, Бижапур билеушісі сияқты, мұсылман болса, Шиваджи индус еді. Шиваджидің қамқорлығымен 1674 жылы жазылған Шива-Бхарата бойынша, Афзал ханның әскері бірнеше жаман белгілермен, мысалы, бұлтсыз аспанда метеорлар мен найзағайлардың түсуімен жорығын бастады. Мәтінде Афзал ханның алғаш рет Тулжапурға келгені, онда ол Шиваджидің отбасы құдайы Бхаванидің мүсінін қиратқандығы және оның ғибадатханасының алдында индустар үшін қасиетті саналатын сиырды сойып жібергені айтылады. Афзал хан Вад бойынша, Афзал хан құдайдан өзіне бір керемет көрсетуін талап еткен. Ол сондай-ақ Пандарпур мен Шихар Шингнапур (Шамбу Махадев) индуистік ғибадатханаларын зақымдады. Сабасад та Афзал ханның Тулжапур мен Пандарпурдағы зақымдауларын растайды. Читнис-Бахар мен Шива Дигвиджаяда Тулжапур мен Пандарпурдағы мүсіндер Афзал хан оларды жоймай тұрып алынып кеткені айтылады. Шығыс Үндістан компаниясының замандас ағылшын хаттары, Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының Даг тізімі және португалдық жазбаларда Афзал ханның ғибадатханаларды зақымдағаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Афзал хан соңында бұрын өзі басқарған Вай қаласына орналасты. Шиваджи жаңадан бекітілген Пратапгадқа қоныстанған еді. Афзал ханның индуистік қасиетті орындарды зақымдауы, Шиваджиді бекіністің қауіпсіздігін тастап кетуге итермелеу мақсатымен жасалған болуы мүмкін. Бұл әрекеттер Афзал ханға жергілікті қолдау көрсетуге болатын жергілікті индуист десмұхтарын наразылыққа толтырды. Афзал хан бұрын Вай аймағын басқарғандықтан және оны жақсы білгендіктен, оған жергілікті қолдаудың қажеті жоқ деп ойлады.

Келіссөздер

Уаиде Афзал хан жергілікті басшыларға хат жазып, Шиваджиге қарсы қолдау сұрады. Гунжан Мавалдың десмұхы Витхожи Хайбат Раоға Афзал ханға қолдау көрсету үшін Жавлиге жасақ әкелуді тапсырды. Хандожи Хопде Шиваджидің адал қызметкері Канхожи Джедхе билеген Рохидхореде десмұх болу шартымен Афзал ханға қолдау көрсетуге келісті. Сабасадтың айтуынша, Афзал хан Шиваджидің әкесі Шахаджидің жақын досы екенін мәлімдеп, Шиваджиге өзінің елшісі Кришна Баскар Кулкарниді жіберді. Ол Бижапур сарайындағы ықпалын пайдаланып, Шиваджидің Конкан және түрлі қамалдардағы билігін патша ресми түрде мойындауын уәде етті. Сондай-ақ, ол Бижапурдан Шиваджиге әскери жабдықтар мен марапаттар беруге уәде берді. Ақырында, ол Шиваджидің Бижапур сарайына келуіне немесе қаласа, жеке қатысудан босатылуына рұқсат беретінін мәлімдеді. Осы уақытта Афзал ханның Ваиге қарсылықсыз жорығы Шиваджидің ізбасарларын қатты қорқытты. Оның жақсы жабдықталған әскері Шиваджидің жерін тонады, ал Шиваджи ашық шайқасқа түспей, қамалға тығылды. Сабасад пен Читнис Бахар екеуі де Шиваджидің кеңесшілері оны Афзал ханмен бейбіт келісімге келу арқылы залалдан сақтануға кеңес бергенін айтады. «Афзал Хан Вады» және «Шива Бхарата» сияқты шығармалар Шиваджинің түсінде Бхавани қасиеттісі пайда болып, Афзал ханның опасыздық жоспарларынан ескертіп, жеңіске сендіргенін жеткізеді. Оянған соң Шиваджи қасиеттіге дұға етіп, Афзал ханға қарсы жеңіске жетіп немесе шайқаста қаза табамын деп бел буды. Ол генералдары Моро Тримбак Пингледі Конканнан және Нетажи Палкарды Гаттардан Пратапгадқа шақырды. Шиваджи Афзал ханның елшісі Кришнаджи Бхаскарды құрметпен қабылдап, түнде онымен жасырын кездесіп, индус ретінде Афзал ханның нағыз ниетін білуді өтінді. Кришнажи Афзал ханның опасыздық жоспарлары бар екенін айтты. Содан кейін Шиваджи Кришнажиді өзінің адамы Гопинатх Пантпен бірге Афзал ханға жіберді. Елші Шиваджиді Афзал ханға қадірлі, әкесінің досы және оңай мойынсұнатын адам ретінде көрсетті. Алайда оның басты мақсаты – жаудың әскери күшін және ниетін анықтау еді. Сабасад Гопинатхтың Афзал ханның қызметкерлеріне пара беріп, Афзал ханның кездесуде Шиваджиді тұтқындауды жоспарлағанын білгенін хабарлайды. Бұл ақпаратты естіген Шиваджи Афзал ханнан қорқамын деп, Ваиге кездесуге бармауға шешім қабылдады. Шиваджидің елшісі Пратапгадтың табанына жақын орналасқан Жавлиде аз ғана қауіпсіз сақшылармен келіссөз кездесуін ұсынды. Афзал хан келісті, сондықтан Шиваджи өз әскеріне Вайден Пратапгадқа жол ашу үшін орманды тазартуды бұйырды. Кездесуге таңдалған орын Пратапгадтың төменгі жағындағы бір төбе, ол Қойна өзенінің аңғарына қарайтын еді. Кездесуге бір күн бұрын Афзал хан Радтонди асуы арқылы Пратапгадтың жанындағы Пар ауылына аттанды. Оның сарбаздары Кёйна өзенінің бастауындағы су көздеріне жақын жерлерге орналасты. Осы уақытта Шиваджи өзінің сарбаздарын кездесу орнына апаратын жол бойында әртүрлі аралықтарда жасырып қойды. Ол кездесу орнына сәнді шатырлар тікті. Кездесуге аттанар алдында Шиваджи өзінің қаза таба қалса, үкіметтің жалғасуы үшін нұсқаулар қалдырды.

At Wai, Afzal Khan wrote to local chiefs, seeking their support against Shivaji. Vithoji Haibat Rao, the deshmukh of Gunjan Maval, was asked to bring a contingent to Javli in Afzal Khan's support. Khandoji Khopde agreed to support Afzal Khan on the condition that he would be made the deshmukh of Rohidkhore, which was held by Shivaji's loyalist Kanhoji Jedhe. According to Sabhasad, Afzal Khan then sent his envoy Krishna Bhaskar Kulkarni to Shivaji, declaring that he was a great friend of Shivaji's father Shahaji. He promised that he would use his influence in the Bijapur court to get the king to officially recognize Shivaji's control over Konkan and various forts. He also promised to secure further distinction and military equipment for Shivaji from Bijapur. Finally, he declared that Shivaji was welcome to attend the Bijapur court, or be granted an exemption from personal attendance, if he so desired. Meanwhile, Afzal Khan's unchallenged march to Wai had greatly frightened Shivaji's followers. His well equipped army had freely plundered the territory of Shivaji, who had confined himself to a fort instead of challenging Afzal Khan in an open battlefield. Both Sabhasad and Chitnis Bakhar state that Shivaji's counsellors urged him to avoid losses by negotiating peace with Afzal Khan. Texts such as Afzal Khan Vadh and Shiva Bharata claim that the goddess Bhavani appeared in Shivaji's dream, warning him of Afzal Khan's treacherous plans, and assuring him of victory. After waking up, Shivaji prayed to the goddess, and resolved to either win against Afzal Khan or die fighting. He summoned the armies of his generals – Moro Trimbak Pingle from Konkan and Netaji Palkar from the Ghats – close to Pratapgad. Shivaji treated Afzal Khan's envoy Krishnaji Bhaskar with respect, and met him secretly at night, urging him as a Hindu to divulge Afzal Khan's real intentions. Krishnaji hinted that Afzal Khan had treacherous plans. Shivaji then sent Krishnaji back to Afzal Khan with his own agent Gopinath Pant. The envoy presented Shivaji as someone who respected Afzal Khan as an elder and an associate of his father, and as someone who was willing to submit easily. However, his real objective was to find the enemy's military strength and intentions. Sabhasad states that Gopinath bribed Afzal Khan's officers, and learned that Afzal Khan planned to arrest Shivaji at the meeting. After learning these details from Gopinath, Shivaji pretended that he was scared of Afzal Khan, and refused to come to Wai for a meeting. Shivaji's envoy proposed a negotiation meeting with only a few bodyguards at Javli, located near the foot of the Pratpagad fort. Afzal Khan agreed, and accordingly, Shivaji ordered his men to clear forest and create a path from Wai to Pratapgad. The place chosen for the meeting was a crest located below Pratapgad, overlooking the Koyna River valley. One day before the meeting, Afzal Khan marched to Par, a village near Pratapgad, via the Radtondi pass. His soldiers encamped in scattered places, close to water bodies near the source of the Koyna River. Meanwhile, Shivaji placed his soldiers in ambush at various intervals along the path leading to the meeting point. He set up luxurious tents at the meeting place. Before departing for the meeting, Shivaji left instructions for continuation of his government, in case he was killed at the meeting.

Шиваджимен кездесу және өлім

Шиваджи Афзал Ханнан қорғану үшін сақтық шараларын қолданды: ол киімінің астына жұқа тізбекті зәрлі қалқан мен темір бронь киіп, екі қаруды жасырды: бағ нах («барыс тырнақтары» немесе саусақтарға бекітілген металл ілгектер) және Бхавани құдайы «иялы» деп айтылған қылыш. Ол кездесуге екі жауынгермен бірге – өзінің тәжірибелі қылышшесі Жива Махала мен Шамбхуджи Кавжимен бірге барды. Афзал Хан Пардағы лагерінен 1000 сарбазбен бірге кетіп қалды. Алайда, Шиваджидің елшісі Гопинат мұндай үлкен сүйемелдеушілер Шиваджиді кездесуден қорқытып жібереді деп талас етті және Афзал Ханды Шиваджи сияқты кездесуге екі жауынгерді ғана әкелуге көндірді. Осыған сәйкес, Афзал Хан өзінің сүйемелдеушілерінің көпшілігін кездесу орнынан аз қашықтықта қалдырып, Шиваджиді палкиде қарсы алды. Оған екі сарбаз, оның тәжірибелі қылышшесі Сайид Банда және Кришнажи мен Гопинат елшілері еріп келді. Жиналыс орнының қашықтығында тұрған Шиваджи Сайид Банданың кездесу жоспарланған шатырдан кетуін талап етті. Афзал Хан талапқа келісті: екі Афзал Хан мен Шиваджи енді шатырдың ішіне кірді, әрқайсысын үш адам, екі солдат және елші ертіп жүрді. Афзал Хан Шиваджиді шаруа (кунби) бала деп қорлады, ал Шиваджи оны бауырсақ аспаздың (бхатари) баласы деп атады. Маратха мәтіндеріне сәйкес, Афзал Хан Шиваджиден Бижапури патшасы Адил Шахқа мойынсұнуды және вассалдық ие ретінде танылуын сұрады. Ол Шиваджиді құшақтап жатқандай болып, оны жасырын қарумен шауып өлтірді. Шиваджинің тізбекті зәрлі қалқаны оны қорғады, ол соны қайтарып алды. Содан кейін Афзал Хан шатырдан қашып шықты; оның серігі Сайид Банда Шиваджиге шабуыл жасады, бірақ оны Жива Махала өлтірді. Бұл оқиға маратхи тіліндегі Hōtā Jivā Mhaṇun Vāchlā Shivā («Живаның арқасында; Шиважи шабуылдан аман қалды») идиомасында еске алынады. Афзал Хан кейіннен өлтіріліп, басы кесілді. Әфзал Ханды кім өлтіргені және қалай өлтіргені туралы әртүрлі дереккөздер әртүрлі:

Shivaji took precautionary measures to defend himself against Afzal Khan: he put on thin chain mail and an iron armour under his clothes, and concealed two weapons: the bagh nakh ("tiger claws" or metal hooks attached to fingers), and a sword said to be "possessed" by the goddess Bhavani. He left for the meeting accompanied by two soldiers – his expert swordsman Jiva Mahala and Shambhuji Kavji, each of whom carried two swords and a shield. Afzal Khan left his camp at Par with an escort of 1,000 soldiers. However, Shivaji's envoy Gopinath argued that such a large escort would scare Shivaji away from the meeting, and convinced Afzal Khan to bring only two soldiers to the meeting, just like Shivaji. Accordingly, Afzal Khan left most of his escort at a short distance from the meeting place, and came to meet Shivaji in a palki, accompanied by five men: two soldiers, his expert swordsman Sayyid Banda, and the envoys Krishnaji and Gopinath. Shivaji, who was waiting at a distance from the meeting place, demanded that Sayyid Banda leave the tent where the meeting was scheduled. Afzal Khan agreed to the demand: both Afzal Khan and Shivaji now entered inside the tent, each accompanied by three men – two soldiers and an envoy. Afzal Khan insulted Shivaji by calling him a peasant (kunbi) boy, and Shivaji responded by calling him a son of a fry cook (bhatari). According to the Maratha texts, Afzal Khan asked Shivaji to submit to the Bijapuri king Adil Shah, and be recognized as a vassal lord. He pretended to embrace Shivaji, but then quickly stabbed him with a concealed weapon. Shivaji was protected by his chain mail, and retaliated. Afzal Khan then rushed out of the tent; his companion Sayyid Banda attacked Shivaji, but was killed by Jiva Mahala. This event is remembered in a Marathi language idiom Hōtā Jivā Mhaṇun Vāchlā Shivā ("Because of Jiva; Shivaji survived the attack"). Unreliable source: date=April 2022

Afzal Khan was subsequently killed and beheaded. The various sources differ regarding who killed Afzal Khan, and how:

Source Weapon used by Shivaji to injure Afzal Khan Afzal Khan was beheaded by Sabhasad's Shri Shiva Prabhuche bagh nakh and dagger Sambhaji Kavji Shri Digvijaya bagh nakh and sword Yesaji Kank Chitnis Bakhar bagh nakh and sword Yesaji Kank and Tanaji Malusare Jedhe Karina bagh nakh and sword 91 Qalami Bakhar dagger and sword Shivaji himself Tarikh i Shivaji bagh nakh and dagger to cut open Afzal Khan's stomach; also used shamsah and other weapons Shivaji himself, using a sword Shiva Bharat The Bhavani sword Rairi Bakhar dagger concealed in right arm English letter dagger concealed near chest John Fryer stiletto (dagger) concealed in coat sleeve Khafi Khan's Muntakhab al Lubab dagger Niccolao Manucci "small and very short lancet"

Muntakhab al Lubab, a work by the Mughal chronicler Khafi Khan, attributes the treachery to Shivaji instead: it states that Shivaji feigned humility and tears while approaching Afzal Khan, confessing his sins and asking for forgiveness after every 3–4 steps. He then pretended to tremble with fear, and requested that Afzal Khan's companions withdraw to a distance. In reality, he had stationed his soldiers in ambush in every cave, and concealed a bichuwa (dagger), which he used to attack Afzal Khan. After Afzal Khan's killing, Shivaji's Maratha troops, hidden in the forest, came out and routed the Bijapur army at the Battle of Pratapgad, on 20 November 1659 (10 November 1659 in Julian calendar). According to Revington's letter, around 3,000 of Afzal Khan's soldiers died in the battle. Two of Afzal Khan's sons were captured by Shivaji's soldiers. Another son – Fazl Khan – escaped along with Afzal Khan's wives with the support of Khandoji Khopde. The Maratha texts state that many of Afzal Khan's men were killed, but those who surrendered were invited to join Shivaji.

Дереккөз Шиваджидің Афзал Ханды жарақаттауға қолданған қаруы Афзал Ханның басын кескен Сабхасадтың Шри Шива Прабхуче бағ нах және қылыш Самбаджи Кавжи Шри Дигвиджая бағ нах және қылыш Есажи Канк Читнис Баххар бағ нах және қылыш Есажи Канк және Танажи Малусаре Джеде Карина бағ нах және қылыш 91 Калами Бахар қылыш және қылыш Шиваджидің өзі Тарих и Шиваджи бағ нах және қылыш Афзал Ханның құрсағын кесу үшін; сонымен қатар шамса және басқа да қаруларды қолданды Шива Бхарат Бхавани қылышы Рахири Бахар оң қолында жасырылған қылыш Ағылшын хаты кеудесіне жақын жасырылған қылыш Джон Фрайер стилет (қылыш) көйлек жеңінде жасырылған Хафи Ханның Мунтахаб ал Лубаб қылыш Никколао Мануччи «кішкентай және өте қысқа ланцет»

Мунтахаб ал Лубаб, моғол жылнамашысы Хафи Ханның еңбегі, алаяқтықты Шиваджиге жатқызады: ол Шиваджидің Афзал Ханға жақындағанда көңілсіздік пен көз жастарын білдіргенін, әр 3-4 қадамнан кейін күнәларын мойындап, кешірім сұрағанын айтады. Содан кейін ол қорқынышпен дірілдегендей болып, Афзал Ханның серіктерін қашықтыққа шегінуді өтінді. Шын мәнінде, ол барлық үңгірлерде жауынгерлерін тұтқындап, бичууаны (қылыш) жасырып, оны Афзал Ханға шабуыл жасауға қолданған. Афзал Ханды өлтіргеннен кейін Шиваджидің Маратха әскерлері орманда жасырынғаннан кейін, 1659 жылдың 20 қарашасында (Жулиан күнтізбесі бойынша 1659 жылдың 10 қарашасы) Пратапгад шайқасында Бижапур әскерін талқандады. Ревингтонның хаты бойынша, шайқаста Афзал Ханның 3000-ға жуық сарбазы қаза тапты. Екі ұлын Шиваджи әскері тұтқынға алды. Тағы бір ұлы Фазл Хан Хандоджи Хопденің қолдауымен Афзал Ханның әйелдерімен бірге қашып кетті. Маратха мәтіндері Афзал Ханның көптеген адамдары өлтірілгенін айтады, бірақ берілгендер Шиваджиге қосылуға шақырылды.

Мұра

Афзал ханның басы Бхавани қасиеттісі мен Шиваджидің анасы Джиджабайға трофей ретінде ұсынылды, кейіннен Пратапгадтағы «Абдулла мұнарасының» астына жерленді. Афзал ханның қалған денесі Жавлиде көмілді. Шиваджидің Афзал ханға қарсы жеңісі жергілікті халықтың көңілін жаулап алды, осы оқиғаны жырлайтын балладалар (гондалдар) әнмен айтылды. Жеңіс туралы жергілікті әдебиетте де мақтаулар бар (Пуада қараңыз). «Афзалхан вад» Шиваджиді Рамаға, ал Афзал ханды Раванаға теңейді. «Шива-Бхарата» Шиваджиді Вишнудың аватары ретінде бейнелейді, ал Афзал ханды демондық бейнеде көрсетеді. «Шри Шива Прабхуче» бұл қақтығысты аңызға толы Курукшетра соғысына теңейді, Шиваджиді Бхимаға, ал Афзал ханды Дурйодханаға айналдырады. Афзал ханның қаза болған жорылы туралы көптеген аңыздар кейіннен танымал болды. Солардың бірінде, ол Шиваджиге қарсы жорыққа шығар алдында жобалаушыдан өлімі туралы естігендігі айтылады. Сондықтан ол 63 әйелін өлтіріп, Бижапур маңындағы Афзалпураға жерледі, олардың өлімінен кейін ешбір ер адамға тимеуі үшін. Оның 63 әйелі жерленген орын Сат Хабар деп аталады. Афзал ханның бейітінде жыл сайынғы урс (өлім күні тойлануы) өткізілді, бірақ 1990 жылдары оңшыл индустар бұл шарада Афзал ханның шейіт ретінде мұсылмандар тарапынан мақталуына қарсылық білдірді. Олар «Пратапгарх Утсав Самити» атты ұйым құрып, Шиваджидің Афзал ханға қарсы жеңісін тойлау үшін «Шив Пратап Дин» («Шиваджиді даңқтау күні») ұйымдастыра бастады. Самити 1996 жылдан 2004 жылға дейін Пратапгад бекінісінде бұл күнді атап өтті, бірақ Конгресс-НКП басқаратын Махараштра штатының үкіметі осы шарадағы қауқырт сөздер мен тәртіпсіздіктерге байланысты саяси тойлауға тыйым салды. 2014 жылы штат Шиваджидің Афзал ханды өлтіруін бейнелейтін суреттерді көрсетуге тыйым салатын қаулы қабылдады, себебі бірнеше мұсылман топтары мұндай суреттерге қарсылық білдірді.