Кіріспе
Жұқпалы протест Trypanosoma evansi – жануарларда сураның бір себебі болып табылатын, Trypanosoma туысына жататын экскаваторлы трипанозомалардың паразиттік түрі. 1880 жылы Гриффит Эванс Дera Исмаил Ханда (Британдық Үндістан) тапқан, ол инфекция тудыратын алғашқы трипанозома. Бұл жұқпалы ауру Үндістан мен Иранда кең таралған, түйелер мен жылқыларда жедел, ал ірі қара мен бұқаларда созылмалы ауруға себеп болады. Пәкістанда есектердегі ең көп кездесетін трипанозома түрі осы. Қазір ол басқа сүтқоректілерге, соның ішінде адамдарға да жұғатыны анықталды. T. evansi, T. equiperdum сияқты, T. brucei-дің туындысы деп саналады. Митохондриялық (кинетопласт) ДНҚ-ның бір бөлігінің жоғалтуына байланысты, T. evansi трипанозомалардың әдеттегі омыртқасыз тасымалдаушылары – цеце шыбықтарын жұқтыра алмайды және одан кейінгі тіршілік кезеңдерін құра алмайды. Механикалық таралу арқасында T. evansi өте кең тасымалдаушыларға ие, оларға Tabanus, Stomoxys, Haematopota, Chrysops және Lyperosia туыстары жатады. Адамдарда ауруды сирек тудырса да, адамдардың жұғуы жиі кездеседі.
Trypanosoma evansi is a parasitic species of excavate trypanosome in the genus Trypanosoma that is one cause of surra in animals. Discovered by Griffith Evans in 1880 at Dera Ismail Khan (British India), it is the first known trypanosome that causes infection. It is a common parasite in India and Iran and causes acute disease in camels and horses, and chronic disease in cattle and buffalo. In Pakistan, it has been found to be the most prevalent trypanosome species in donkeys. It is now established to infect other mammals, including humans. It has been proposed that T. evansi is—like T. equiperdum—a derivative of T. brucei. Due to the loss of part of the mitochondrial (kinetoplast) DNA T. evansi is not capable of infecting tsetse flies, the usual invertebrate vectors of trypanosomes, and establishing the subsequent life stages. Due to its mechanical transmission T. evansi shows a very broad vector specificity including members of the genera Tabanus, Stomoxys, Haematopota, Chrysops and Lyperosia. It rarely causes disease in humans, but human infections are common.
Тарих
T. evansi – жылқы, есек, ірі қара мал және түйе сияқты сүтқоректілерде ауыр, көбінесе өлімге әкелетін паразит. Ежелгі заманнан бері таралған Үндістанда бұл ауру «сура» деп аталды. Британдық үкімділік кезеңінде бұл ауру британдық армияға елеулі кедергі келтірді, өйткені олардың жылқылары жұқтырды. 1880 жылдың тамызында Корольдік армиялық қызмет корпусының офицері Гриффит Эванс Дәра Исмаил Хандағы (қазіргі Пәкістан) әскери базадағы жағдайды зерттеу үшін жіберілді. Ол барлық ауру жылқылардың қан үлгілерінен құрт тәрізді паразиттерді бірден таныды. Ол 1881 жылы былай деп хабарлады: «Мен оны [паразитті] алғаш көргенде бір сәт спириллумның бір түрі деп ойладым [бактерияның бір түрі], бірақ бірден ол емес екеніне көз жеткіздім. Ол жаңа және белсенді болғанда, алды бөлігі дөңгелек денелі, мойынға қарай біртіндеп жіңішкере түседі, ал арт жағынан ұзын, жіңішке миы (қазір жалауша деп аталады, және ол «құйрық» емес, алдыңғы бөлігіне қарай орналасқан) созылып шығады, сондықтан оны көру қиын». Гриффит эксперименттік жолмен паразиттің сура ауруын қоздыратын патоген екенін көрсетті, сау жылқыларды жұқтырған қанмен жұқтыру арқылы. Алайда, Британдық Үндістандағы медициналық билік паразиттің мұндай ауруды тудыруы мүмкін емес деген пікірді жоққа шығарды. Санитарлық комиссардың арнайы көмекшісі Тимоти Ричардс Льюис паразиттің бар екенін растады, бірақ оның аурумен байланысы жоқ екенін айтты. Льюис 1878 жылы (туралы 1879 жылы хабарланған) егеуқұйрықтардың трипанозомасын (кейіннен Trypanosoma lewisi деп аталды) ашқан болатын. Ол трипанозомалардың зиянсыз екеніне сенді, өйткені оларды тек сау егеуқұйрықтардан ғана тапқан. Гриффиттің байқауларына жауап ретінде ол Дэвид Дуглас Каннингэмпен (Калкутта медицина колледжінің физиология профессоры және Үндістанның бас хирург) бірлесіп «ешқандай жануардың тірі қанында табылған микроб патогенді емес» деп ресми түрде мәлімдеді. Гриффиттің ашылуы тәуелсіз түрде расталды. 1885 жылы Дж. Х. Стил Британдық Бирмадан (қазіргі Мьянма) әскери тасымалдауға пайдаланылатын қашарлардың қан үлгілерінен осы паразитті анықтады. Аурудың және паразиттердің Гриффит сипаттағандарымен ұқсастығы бірден байқалды. Алайда, Стил паразитті спирохета бактериясының бір түрі деп жаңылыстырып, оны ашқан адамның құрметіне Spirochaeta evansi деп атады. Лондон Корольдік колледжінің Эдгар Крукшанк оны протозояның бір түрі ретінде дұрыс анықтады және 1885 жылы оны тез арада Трихомонас еванси деп өзгертті. 1896 жылы француз ветеринар дәрігері Ж. Шоурат дұрыс сипаттама берді және оған Trypanosoma evansi деген ат қойды. Содан кейін бұл паразит ауруды (трипаносомиаз) тудыратын алғашқы трипаносома ретінде белгілі болды.
Адамдардағы жағдай
Адамда алғаш рет 2005 жылы Үндістанның Махараштра штатында тіркелді. 2004 жылы Сеони ауылынан 45 жастағы малшы жоғары қызбамен және неврологиялық бұзылыстармен ауруханаға түсті. Серологиялық, микроскопиялық және ДНК (ПТР) тестілері оның *T. evansi* жұқтырғанын көрсетті. Клиникалық жағдайды Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы растады. Әдетте, адамдарда инфекция кезінде трипаносомалардың әртүрлі түрлерін өлтіретін табиғи трипанолитикалық ақуыз – L1 аполипопротеіні (APOL1) болады. Аталған адамда APOL1 жоқтығы анықталды. 2006 жылы осы аймақта жүргізілген серологиялық сараптама инфекцияның кең таралғанын көрсетті; әртүрлі тесттер нәтижесінде халықтың 5-22% *T. evansi*-ге оң нәтиже берді. Үндістаннан тыс жерлерде алғашқы адам жағдайлары 2011 жылы Мысырдан тіркелді. 2016 жылы Вьетнамнан 38 жастағы әйелде APOL1 қалыпты деңгейде болған бір жағдай тіркелді, бұл APOL1-дің жоқтығы адамның жұғу себебі емес екенін көрсетеді.
Емдеу
Сурамин қолдану ұсынылады.