Кіріспе
бекіту құралы
Механикалық бекіту құралы
Қалқа немесе ұстағыш (Солтүстік Англия мен Шотландияда "sneck" деп аталады) – екі (немесе одан көп) затты немесе бетті біріктіретін, сонымен бірге оларды үнемі ажыратуға мүмкіндік беретін механикалық бекіту құралының түрі. Қалқа әдетте екінші орнату бетіндегі басқа бір құрылғымен байланысады. Қалқаның түрі мен дизайнына қарай, осымен байланысқан аппараттық бөлік "сақшы" немесе "соққы" деп аталуы мүмкін. Қалқа есік немесе терезе құлыптау механизмімен бірдей емес, бірақ олар көбінесе бір өнімде кездеседі. Қалқалардың күрделілігі металл немесе пластиктен жасалған қарапайым жалпақ серіппелерден (мысалы, қалыптан жасалған пластик электро құралдарының корпусын жабық ұстау үшін қолданылатын) бастап, үлкен есіктерді жабық ұстауға арналған көп нүктелі құлыпты қалқаларға дейін өзгереді.
Қалқаның тұйықтауы
Есік құлпының тілі - бір рет шығатын құлып. Құлып есік жабық болғаннан кейін ғана құлып саңылауына кіре алады. Құлыптау механизмі әдетте күш қолданып тілді кері тартуға жол бермейді.
Қалқаның тұйықтауы
Сұқпалы құлып серіппемен жұмыс істейді және есік жабылуымен немесе қатты соққымен іске қосылады. Барлық құлыптар сияқты, сұқпалы құлып есікті жабық ұстау механизмі болып табылады. Сұқпалы құлып өз атын есіктер мен жәшіктерді құлыптың өзін зақымдамай жабу қабілетінен алған. Бұл құлып берік және өнеркәсіптік, ауыл шаруашылығы және құрылыс салаларында пайдалануға өте ыңғайлы.
Кэм бұғаттауы
Кэм-бұғау – негіз бен кэмнен тұратын құлып түрі. Негіз кілт немесе құралды кэмді айналдыру үшін пайдалануға арналған жер, ал кэм құлыптауды қамтамасыз етеді. Кэмдер тік немесе ығысқан болуы мүмкін; ығысқан кэмдер екі жаққа да бұрылуы мүмкін. Олар көбінесе гараж шкафтарында, кеңсе жинақтарында, құрал сандықтарында және құпиялылық пен қауіпсіздік қажет болатын басқа да орындарда кездеседі.
Электрондық камералық бұғаттау
Электрондық камералық құлыптар механикалық камералық құлыптардың баламасы болып табылады. Электрондық камералық құлыптың сыртқы түрі механикалық камералық құлыпқа ұқсас, бірақ құлып цилиндрінде айырмашылық бар. Механикалық камералық құлыптың кілт тесігі әдетте жай кілт тесігімен бірдей болады. Құлыпты ашу үшін физикалық кілт қолданылады. Физикалық кілтте құлыптағы кедергіге сәйкес келетін ойық немесе тілік болады, ол құлыпта еркін айналуға мүмкіндік береді. Механикалық камералық құлыптардан өзгеше, электрондық камералық құлыптар құлыпты ашу үшін электрондық кілтті пайдаланады. Кілтті пайдаланушы, құлып ашылатын күн және уақыт аралығын қамтитын бағдарлама арқылы жазу керек. Электрондық камералық құлыпта механикалық кілт тесігі жоқ, тек үш металл контактісі сақталады. Құлыпты ашу кезінде электрондық кілттің алдыңғы жағындағы үш контакті электрондық камералық құлыптағы үш контактімен жанасады. Осы кезде кілт электрондық камералық құлыпқа қуат беріп, оның идентификациялық нөмірін тексеру үшін оқиды және сәйкестігін растайды. Егер тексеру сәтті аяқталса, құлып ашылады. Электрондық камералық құлыптардың пайда болуы дәстүрлі механикалық камералық құлыптардың қауіпсіздігі мен мүмкіндіктерін арттыруға бағытталған.
Саффолк тұйықтамасы
Саффолк құлпы – қарапайым бас бармақпен басқарылатын тетік бар және әдетте ағаш қақпалар мен есіктерді жабық ұстау үшін қолданылатын құлып түрі. Саффолк құлпы 16 ғасырда Англияның Саффолк графтығында пайда болды және 19 ғасырға дейін жиі қолданылды. Соңғы кезде олар, әсіресе дәстүрлі үйлер мен елдік коттедждерде қайтадан танымал болды. Олар 17 ғасырдан 1825 жылға дейін кеңінен таралды, ал артқы пластинасының болмауы оларды кейінірек пайда болған және көршілес Норфолк құлпынан (1800-1820 жылдары енгізілген) ерекшелендірді. Суффолк және Норфолк құлпының екеуі де сәулетші Уильям Твопенни (1797-1873) есіммен аталған деп саналады. Осы құлптардың көптеген даналары Америкаға және әлемнің басқа да аймақтарына жетті.
Норфолк тұйықтамасы
Норфолк кілті – қарапайым бас бармақпен басқарылатын тетік бар және көбінесе ағаш қақпалар мен есіктерді жабық ұстау үшін қолданылатын кілт түрі. Норфолк кілтінде тұтқа саусақпен басуға арналған бөлігінен тәуелсіз артқы тақтаға орнатылады. 1800–1820 жылдар шамасында пайда болған, сол аттас ағылшын графтығынан шыққан Норфолк кілті, бұрынғы Суффолк кілтінен өзгеше, оның саусақпен басуға арналған бөлігі бекітілетін артқы тақтасы болмаған.
Қиғаштық
Есікке кедергі жасау үшін қолданылатын, кейде бұралып немесе тартылып тұратын арқан – тарихи түрде кең таралған және қарапайым құрал. Ең қарапайым түрінде ол есіктің ашық тіреулеріне бекітілген немесе орналастырылған тақтайша немесе қаңқадан тұрады, ол көрші жақтағы тіреуге сәйкес келетін тесікке жылжытылып бекітіледі. Екі жақты есіктер үшін қолданылатын арқан да осы принцип бойынша жұмыс істейді, бірақ көбінесе оның ені екі есіктің енінен артық болғандықтан, қолмен орнатылып, алынып тасталуы тиіс. Бір жақты есіктер үшін арқан есікте U-тәрізді иілімдермен бекітілуі немесе ішкі жағындағы бұрандамен орнатылып, ашық тіреулерге жоғары-төмен жылжытылуы мүмкін, бұл оны құлыптау механизміне айналдырады. "Тарту бұрандасы" стиліндегі құлып бұрандасын жылжыту үшін тұтқамен жабдылған, содан "есікті бұрау" деген сөз пайда болған. Тұтқасында ойығы бар, оны құлыппен бекіту үшін төмен түсіріп ілуге болатын нұсқасы – альдроп деп аталады. Көптеген қазіргі заманғы тарту бұрандалары металдан жасалған және есікті сырттан немесе іштен бекіту үшін қолданылуы мүмкін.
Кабина ілгіші
Кабина ілгіші – бұл ілмекке кіретін ілмекті таяқша. Таяқша әдетте бұрандалармен немесе шегелермен ағашқа немесе қабырғаға бекітілген сақинаға немесе ілмекке тұрақты бекітіледі, бұл сақина немесе ілмек көз бұрандасымен бір деңгейде орналасқан. Көз бұрандасы әдетте жанындағы қабырғаға немесе есіктің өзіне бұралады. Кабина ілгіші шкафты, есікті немесе қақпаны ашық немесе жабық ұстау үшін қолданылады. Кабина ілгіші көптеген жағдайларда есікті ашық ұстау үшін қолданылады, мысалы, кемелерде есіктер толқындардың әсерінен қозғалғанда басқа ағаш конструкцияларына соғылып, дыбыс шығармауы үшін. Бұл қолданыс басқа да салаларға тарады, онда есікті ашық ұстау қажет немесе есікті автоматты түрде жабу құрылғысы қолданылады. Көптеген ғимараттар өртке төзімді есіктермен салынады, бұл ғимараттың әртүрлі бөліктерін бөліп, адамдарды өрт пен түтіннен қорғауға мүмкіндік береді. Мұндай жағдайда кабина ілгішін пайдаланғанда, өртке төзімді есіктің қымбат және ауыр екенін, және ол өрт кезінде жабылып қалса ғана өрт есігі ретінде жұмыс істейтінін есте ұстаған жөн. Көбінесе ауыр өрт сөндіру есігін ашық ұстау үшін электромагниттік есік ұстағыштары қолданылады, олар ғимараттың өрт сигнализациясы қосылғанда босатылады. Кабина ілгіштерін қолмен босату қажет болғандықтан, олар өрт сөндіру есіктері үшін тиімсіз.
Қалқаның ауыстырмалы тұйықтауы
Сонымен қатар, тартылатын құлып немесе тартылатын ұстағыш деп те аталады. Оның белгілі бір қалпына жеткенде, соққы тақтасын (осы жағдайда ұстау тақтасы деп аталады) ұстап тұратын тырнағы немесе ілмегі болады.
Пауыл
Палл – бір бағытта қозғалысқа рұқсат беретін, бірақ кері қозғалысты тоқтататын құлыптағыш. Көбінесе тісті дөңгелекпен бірге қолданылады.
Сәулет
Есік немесе терезе әдетте бір түрлі құлып немесе ұстағышпен жабдықталады.
Қару-жарақ
Қару-жарақтардың көптеген түрлерінде әр қарудың өзіне тән ерекше конструкциялы құлыптар қолданылады.
Атыс қарулары
Атыс қаруларына арнайы құлыптар қажет, олар қаруды зарядтау және ату кезінде қолданылады. Ажыратылатын қару – бұл оның ұңғылары шарнирлі болып келетін және құлыпты пайдаланып қарудың екі бөлігін босататын, осы арқылы оқпанын ашып, оқ-дәрілерді зарядтауға және түсіруге мүмкіндік беретін қару. Содан кейін ол жабылып, қайта құлыпталады. Жаңа оқты ату үшін, әдетте, молотокты кері тартып, ашық күйде бекіту үшін қосымша операция қажет болуы мүмкін. Ажыратылатын механизмдер екі түтіклі мылтықтарда, екі түтіклі винтовкаларда және комбинирленген қаруларда жиі кездеседі, сондай-ақ бір түтіклі винтовкаларда, тапаншаларда және мылтықтарда, жалынды қаруларда, граната тастағыштарда, пневматикалық қаруларда және кейбір ескі үлгідегі револьверлерде де қолданылады. Револьверді зарядтау үшін әртүрлі құлып түрлері пайдаланылған. Жоғарғы айналмалы револьверде рама цилиндрдің төменгі алдыңғы бөлігінен шарнирленген. Рама екі бөліктен тұрады, олар цилиндрдің артқы жоғарғы бөлігіндегі құлып арқылы біріктіріледі. Айналмалы цилиндр үшін цилиндр камералармен бір осьте орнатылады және цилиндр сыртқа қарай және төменге айналады. Кейбір үлгілер, мысалы Ruger Super Redhawk немесе Taurus Raging Bull, цилиндр мен рама арасындағы берік байланысты қамтамасыз ету үшін цилиндрдің алдыңғы және артқы жағында құлыптарды пайдаланады. Револьверден оқ ату үшін, әдетте, молоток алдымен қолмен кері тартылып, орнына бекітіледі. Оқпанды тартқанда, молоток босатылып, патронға оқ жібереді.
Бышақтар
Қалқалы немесе кері қайырылатын пышақтардың түрлі нұсқалары өз жұмысын атқару үшін құлыптарға тәуелді. Автомат ашылатын пышақ ішкі серіппе арқылы пышақты шығарады, ал оны түймемен ашылатын құлып ұстап тұрады. Сол сияқты, баллистикалық пышақ та күшті серіппені құлып ашылғанға дейін, пышақты снаряд ретінде атудан қорғайтын берік құлыпты пайдаланады. Гравитациялық пышақ босатылғаннан кейін ашық күйде пышақты ұстап тұру үшін құлыпқа сенеді. Жанжал пышақ тұтқалардың орналасуына қарай бүктелетін пышақты ашық және жабық күйде ұстау үшін бір құлыпты қолданады; 180 градусқа бұру арқылы бір құлыпты екі жағдайда да пайдалануға болады. Жанжал пышақ құлыптарының көптеген түрлері бар, соның ішінде магниттік нұсқалары және тұтқалар бірге қысылғанда серіппе арқылы ашылатындары да бар. Кәсіби пышақтар да көбінесе бүктелетін пышақты ашық және жабық ұстау үшін құлыпты пайдаланады. Бұл оны қолдану кезінде тұтқаға қатаң бекітуге мүмкіндік береді, ал қалған уақытта қауіпсіз сақтауға болады. Осындай пышақты ашу үшін, қосымша қауіпсіздік шарасы ретінде, қару-жараққа қарағанда әлдеқайда көп күш қажет болуы мүмкін.
Басқа
Арбауларда оқ атпас бұрын керілген садақ бауын ұстап тұруға арналған құлыптағыш механизм болады.
Автомобильдер
Автомобильдерде есіктердің, капоттың, багаж бөлімінің, қауіпсіздік белбеулерінің және т.б. құралымдары ретінде көптеген арнайы мақсаттағы құлыптар қолданылады. Жолаушылар көліктерінде капот жасырын құлыппен бекітілуі мүмкін. Жарыс машиналарын немесе заводтық құлып жүйесін пайдаланбайтын, қосымша капоттары бар машиналарда капотты капот бекіткіштерімен ұстауға болады. «Надер бұрандасы» – көліктердегі есікті қауіпсіз түрде құлыптап, жабық ұстауға мүмкіндік беретін бұранданың атауы. Ол тұтынушылардың құқықтарын қорғаушы және саясаткер Ральф Нейдердің есімімен аталған, ол 1965 жылы «Қауіпсіздікке қатысты кемшіліктер» атты кітабын шығарды, онда американдық автомобильдер оператор қауіпсіздігі тұрғысынан негізгі кемшіліктерге ие екені айтылды. Қауіпсіздік белбеулерінің құлыптары белбеуді автомобильдің корпусына бекітеді. Әсіресе артқы орындықтарда, жанындағы қауіпсіздік белбеулерінің қате нүктеге бекітілуін болдырмау үшін әр орындыққа арналған әртүрлі құлыптар қолданылуы мүмкін. Инерциялық қауіпсіздік белбеуінің еріксіз босауы – соқтығыс кезінде қауіпсіздік белбеуінің құлыптарының кездейсоқ ашылуына және жолаушының жарақат алуына әкелуі мүмкін жағдай. Қауіпсіздік белбеуінің құлыптарының тағы бір қаупі – кейбір жағдайларда жолаушы құлыптың қауіпсіз екеніне сенуі мүмкін (мысалы, ерекше дыбысты естігенде), бірақ шындығында ол солай болмайды. Паркинг құрылғысы – автоматты көліктерде «паркинг» режиміне қойылғанда беріліс қорабын құлыптайтын құрылғы.
Пісіру құралдары
Жазғы құлып (осы жағдайда орталық құлып) көтерілетін қалыптағы табаның қабырғаларын бекіту үшін қолданылады.