Кіріспе
Жануарларда, әсіресе ірі қара малда травмалық инфекция. Мал шаруашылығындағы аппараттық ауру – өткір, қатты затты, көбінесе металл бөлшекті (содан аталған) жұту нәтижесінде асқазан-ішек жолының травматикалық тесілуі және инфекцияның таралуы. Бұл металл бөлшектер сіңіргіште (ретикулумда) жиналып, оның қабырғасын тітіркендіруі немесе тесіп өтуі мүмкін. Бұл ауру көбінесе сүтті ірі қара малдарда кездеседі, бірақ етті ірі қара малдарда да кейде байқалады. Басқа шайнайтын жануарларда бұл ауру өте сирек кездеседі. Дәл диагноз қою қиын, бірақ жануар бір жасқа толған кезде ауызға магнит беру арқылы алдын алуға болады. Кейбір жағдайларда сіңіргіштің жиырылуы бұл затты сіңіргіш қабырғасының бір бөлігі арқылы іш қуысына итеріп, қабынуға әкелуі мүмкін. Сирек жағдайларда металл зат сіңіргіштің бүкіл қабырғасын тесіп, жүрек қабығын жарып, перикардитке (жүрек қабығының қабынуына) себеп болуы мүмкін. Жүктіліктің соңғы кезеңдерінде жатырдың қысымы, босану кезіндегі күш салу және жыныстық цикл кезіндегі жануардың мінез-құлқы заттың іш қабырғасына немесе жүрек қабығына ену мүмкіндігін арттырады.
Hardware disease in livestock is traumatic puncture of the gastrointestinal tract with resultant spread of infection, caused by ingestion of a sharp, hard object, usually a piece of hardware (hence the name). These pieces of metal settle in the reticulum and can irritate or penetrate the lining. It is most common in dairy cattle, but is occasionally seen in beef cattle. It is very rarely reported in any other ruminants. It can be difficult to conclusively diagnose, but can be prevented by the oral administration of a magnet around the time that the animal reaches the age of one year. In some cases, contractions of the reticulum can push the object through part of the reticulum wall into the peritoneal cavity, where it causes severe inflammation. In rare cases, the metal object penetrates the entire wall of the reticulum and can pierce the heart sac, causing pericarditis. Compression by the uterus in late pregnancy, straining during parturition and mounting during estrus can increase the likelihood of the object penetrating the abdominal wall or the heart sac.
Диагностика
Диагноз көбінесе мал дәрігері сиырды қарағанда, оның тарихы мен клиникалық көріністеріне негізделеді. Аппараттық аурудың белгілері, шетелдік дене қай жерге енгеніне байланысты әртүрлі болады. Сиырдың арқасы иіліп, қимылдауға құлшыныссыз, баяу және сақтықпен қадам басады. Сиыр жатып, тұрып, дәрет жасағанда және зәр шығарғанда аңғырығуы мүмкін. Жүрек соғуы қалыпты немесе сәл жоғарылаған, ал тыныс алуы беткей және жылдам болады. Сүт сиырларында сүт беруі жиі азаяды. Зертханалық тесттер әрқашан қажет емес, бірақ фибриноген мен жалпы плазмалық ақуыздың артуы көбінесе аппараттық аурудың салдарынан туындайды және қан үлгісі арқылы анықталуы мүмкін. Электрондық металл іздегіштерді қолдануға болады, бірақ барлық ауыр өткір заттар металлдан жасалған болып келе бермейді және ол денеге енген және енбеген заттарды ажырата алмайды. Рентген суреттері де қолданылады, себебі металл дене қай жерде екенін анықтауға болады. Дегенмен, егер өткір зат металл немесе жеткілікті тығыз болмаса, рентген суретінің қажеті болмайды. Перитонеальды қуыс немесе перикардта қабыну болса, оны ультрадыбыспен анықтауға болады.
Емдеу
Егер аппараттық ауру күдіктелсе, магнитті түтік арқылы ауызға беріп ретикулумға енгізу керек. Қолданылатын магниттің түріне байланысты, екінші магнитті енгізу ішкі қысылуға алып келуі мүмкін, бұл қаулы асқынуларға себеп болуы мүмкін. Жұқпаны бақылау үшін кең спектрлі антибиотик беру керек. Сиырды шектеуге және оның қозғалысын азайтуға болады, ретикулум тесікті өздігінен жазады деген үмітпен. Кейбір жағдайларда хирургиялық араласу қажет, ол руменотомияны және шетелдік денені физикалық түрде алып тастауды қамтиды. Медициналық немесе хирургиялық емге жауап бермейтін, нашар жағдайларда мал сою экономикалық және гуманитарлық тұрғыдан қарастырылады.
Алдын алу
Мал азығын дұрыс басқару да маңызды. Шағын шаруашылықтарда кейбір фермерлер металл іздегіштерді немесе магниттерді мал азығы арқылы өткізеді. Сиыр магниті – мал шаруашылығында металл денелерден туындайтын ауруды емдеуге немесе алдын алуға арналған ветеринариялық медициналық құрал. Дәстүрлі түрде сиыр магниттері 1 см х 8 см (0,4 х 3,1 дюйм) өлшемдес, тегістелген таяқша пішіндес күшті Alnico магниттерінен жасалған, бірақ қазіргі кезде олар көбінесе бірнеше сақина тәрізді феррит магниттері, тот баспайтын болат немесе пластик негізге бекітілген түрде кездеседі, бұл түрі алғашқы бір бөліктен жасалған нұсқаға ұқсас. Тиімділігін арттыру үшін жасалған жаңа конструкциялардың бірі – магниттің металл заттарды қорғаныш пластик қаптаманың ішінде ұстайтын қоршаулы дизайны. Тағы да жаңа конструкцияларға күшті сирек кездесетін жер магниттерінің массиві, бастапқы Alnico дизайнына ұқсас тот баспайтын болат корпусының ішінде орналасқан. Мал шаруашылығымен айналысатын немесе сүт фермасының иесі бозауларды таңбалау кезінде әрқайсысына магнит береді; магнит қарынның кілегейлі қабығында немесе торқада орналасып, жануардың өмірі бойы сонда қалады. Магнитті сиырды 18–24 сағат бойы аш қалдырғаннан кейін енгізеді. Бұл әдіс малдың бір жасқа дейінгі барлық басқасына қолданылса, тиімдірек болады. Сиыр магниті мұндай заттарды өзіне тартады және олардың жануардың тіндеріне енуіне кедергі келтіреді. Соның салдарынан пайда болған темір массасы сиырдың қарында псевдобезоар (қасақана енгізілген безоар) ретінде қалады, бірақ ол металл денелерден туындайтын аурудың ауыр проблемаларын тудырмайды. Сиыр магниттерін ветеринариялық, мал азығымен жабдықтау және ғылыми жабдықтарды сату орындарынан кеңінен алуға болады.