Кіріспе

Химиялық реакция
Ароматизация – бұл ароматты жүйе бір ароматсыз заттан түзілетін химиялық реакция. Әдетте, ароматизация циклді қосылыстардың сутегінен айырылуы арқылы жүзеге асырылады, мысалы, циклогексанның бензолға айналуы. Ароматизация гетероциклді жүйелердің пайда болуын да қамтиды. Дегидроциклдеу парафиндерді (ациклді көмірсутектерді) ароматтарға айналдырады. Ароматизацияның осыған ұқсас процесі – метилциклопентанның бензолға дегидроизомеризациясы.

Биохимиялық процестер

Ароматазалар – стероидтердегі сақиналарды ароматизациялайтын ферменттер. Нақты айтқанда, тестостерон эстрадиолға, ал андростендион эстронға айналады. Бұл әрбір ароматизация процесінде C19 метил тобының тотығуы жүзеге асады, бұл ароматизациямен бірге құмырсқа қышқылын шығаруға мүмкіндік береді. Мұндай өзгерістер эстрогендік ісіктердің пайда болуымен байланысты, соның ішінде постменопаузалық әйелдерде сүт безі және жұмыртқа безі қатерлі ісігінің, ал ерлерде гинекомастияның дамуымен байланысты. Анастрозол және летрозол (фермент үшін бәсекелесетін) тамаксифен сияқты антиэстрогендік препараттарға қарағанда тиімдірек деп көрсетілген, себебі олар эстрадиолдың түзілуін тоқтатады.

Окистенуші дегидрогенация

Циклогексан, циклогексен және циклогексадиен үшін дегидрогенациялау ароматизацияның тұжырымдық тұрғыдан ең қарапайым жолы болып табылады. Активация кедергісі қанықпау дәрежесімен төмендейді. Сондықтан циклогексадиендер хош иістенуге оңай бейім. Формальды түрде дегидрогенациялау – тотығу-тотықсыздану процесі. Дегидрогендік ароматизация арендердің гидрленуіне кері процесс. Осылайша, гидрлену катализаторлары кері реакция үшін тиімді. Циклогександар мен оларға байланысты шикізаттың платина катализделген дегидрогенациялануы осы реакцияның ең ірі масштабтағы қолданылуы болып табылады (жоғарыда қараңыз). 2,3-Дихлор-5,6-дициано-1,4-бензохинон (DDQ) көбінесе таңдаулы реагент болып табылады. DDQ және қышқыл катализаторы феноантрен ядросы бар стероидты қос метилдің орын ауысуымен бірге тотығу арқылы синтездеу үшін қолданылды. Бұл процесте DDQ өзі хош иісті гидрохинон өніміне дейін тотықсызданады. Күкірт пен селен дәстүрлі түрде ароматизацияда қолданылады, шығарылатын топ – сутек сульфиді. Ерітілген өтпелі металл кешендері кешендеумен қатар тотығу арқылы ароматизацияны тудыруы мүмкін. α-Фелландрен (2-метил-5-изопропил-1,3-циклогексадиен) рутений трихлоридінің тотықсыздануы арқылы p-изопропилтолуенге тотықтырылады. Дигидропиридиннің тотығу дегидрогенациясы ароматизацияға алып келіп, пиридинді береді.

Сусыздану

Ароматталмаған сақиналарды көптеген тәсілмен ароматтауға болады. Сусыздау, қышқыл жағдайда 2-циклогексенон оксимінен анилинге дейін Семмлер-Волф реакциясын жүргізуге мүмкіндік береді.

Таутомизация

Циклогексадиенондардың изомерленуі нәтижесінде ароматты таутомер – фенол түзіледі. 1,4-нафталендиолды 200 °C температурада изомерлеу оның кето формасы – 1,4-диоксиотетралинмен 2:1 арақатысы бар қоспаны құрайды.

Ациклді прекурсорлардан

Ациклді прекурсорлардың ароматизациясы органикалық синтезде сирек кездеседі, бірақ мұнай өңдеу зауыттарындағы БТХ өндірісінің маңызды бөлігі болып табылады. Ациклді прекурсорлардың арасында алкиндер ішінара дегидренделгендіктен, олар ароматизацияға көбірек бейім. Бергман циклизациясы эндиинді дегидробензол аралық дирадикалына түрлендіреді, ол сутегін тартып алып, ароматизацияны жүзеге асырады. Эндиин фрагменті қолданыстағы сақинаның құрамына енгізілуі мүмкін, бұл реактивтегі сақиналық кернеудің нәтижесінде, қалыпты жағдайларда бициклдік жүйеге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Циклодека-3-ен-1,5-диин 1,3-циклогексадиенмен 37 °C температурада реакцияласып, бензол мен тетралин түзеді, бұл реакция екі жаңа ароматтық сақинаның пайда болуына байланысты өте тиімді болып келеді.