Кіріспе

Қара шаян (Cherax destructor) – парастацидтер тұқымдасына жататын австралиялық тұщы су қаңлыбарлары. Ол осал түр ретінде тізімделген. Cherax destructor үшін жиі қолданылатын басқа атауларға көк ябби немесе кәдімгі ябби кіреді. Оның "ябби" деген жалпы атауы көптеген басқа австралиялық Cherax түрлерінің қаңлы жануарларына (сондай-ақ, Thalassinidea инфраотрядының теңіз шаяндарына) қолданылады. Яббилер кейде 20 см-ге дейін жетеді, бірақ көбінесе 10-15 см болады. Түсі судың мөлдірлігі мен мекендеу ортасына байланысты өте өзгермелі: таза суларда қара, көк қара немесе қоңыр түсті, ал лайлы суларда ақшыл қоңыр, жасыл қоңыр немесе бежевый болуы мүмкін. Көгілдір түске боялған яббилер Австралияда аквариум саудасында кең таралған. Жаңбырлы маусымда австралиялық ябби жаңа су көзін іздеп, мекен ету үшін құрлықта бірнеше километрге дейін жүре алады. "Ябби" сөзі австралиялық аборигендердің Вемба-Вемба тілінен алынған.

Тарату

Ябби Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльсте кең таралған, бірақ бұл түр Оңтүстік Квинсленд, Оңтүстік Австралия, Солтүстік Территорияның бір бөлігінде және тіпті Тасманияға дейін де кездеседі, бұл оны Австралиядағы ең көп таралған шағалаай жетеді. Ол Батыс Австралияға әкелінген, онда ол жат түр болып саналады және аймақтағы басқа Cherax шағалаайларының түрлеріне, мысалы, gilgies (Cherax quinquecarinatus) қауіп төндіреді. Яббилер батпақтарда, ағыстарда, өзендерде, суқоймаларда және шаруа қожалықтарындағы тоғандарда, төмен және орта биіктікте кездеседі. Еуропалықтар қоныстанғанға дейін яббилер көбінесе Оңтүстік-Шығыс Австралияның ішкі аймандарына, соның ішінде Мюррей-Дарлинг бассейніне, төменгі биіктіктегі орталармен шектелген. Euastacus тікенді шағалаайлары жоғары биіктіктегі орталарда және жағалаудағы өзен жүйелерінде кездеседі. Жағалаудағы Сноу-Ривер жүйесінің жоғарғы ағысындағы Еукумбен және Джиндабине көлдеріндегі биік таулық ябби популяциялары ерекше және олар көшірілген болуы мүмкін. Яббилер көптеген уақытша су жолдарында кездеседі және бірнеше жыл бойы құрғақ жағдайда сазды және батпақты төсектерге тереңінен қазылған қуыстарда ұйықтап, жатып тынығуы мүмкін. Яббилер негізінен түнгі шөпқоректілер, олар негізінен балдырлармен және өсімдік қалдықтарымен қоректенеді, бірақ күнінің кез келген уақытында кездесетін балық немесе жануар қалдықтарымен де мүмкіндігінше қоректенеді. Оңтүстік Австралияда яббилердің белсенді және оларды жылы айларда аулауға болатыны қабылданған. (Жай сөзбен айтқанда, "R" әрпі бар кез келген ай.) Температура 16 °C-тан төмен түскенде, олар метаболизмнің төмендеуіне немесе "жартылай қыстама" күйіне енеді. Күніне 200-ден астам ябби аулауға тыйым салынған. Құйрығының астында жұмыртқасы бар барлық аналықтарды суға қайтару керек.

Жапырақшалар тамақ ретінде

Правс және басқа да шаяндарға қарағанда сирек болғанымен, ябби Австралияда басқа елдердегі раковиналар сияқты жейді. Әдетте, яббиді қайнатып, таза немесе дәмдеуіштермен бірге жейді. Кейде оларды мейрамханаларда салат, равиоли, макарон сияқты тағамдарда дайындап ұсынады. Пісіру алдында яббиді таза сумен "тазарту" ұсынылады, бұл ішектегі лайлы дәмді кетіріп, етті тәттірек етеді. Жаңа Оңтүстік Уэльсте яббилерді Сидней балық базары сияқты кейбір балық базарларында тірідей сатуға болады. Викторияда яббилерді пісіріп, "Королева Виктория" базарында жеуге дайын күйінде сатып алуға болады.