Кіріспе

Венгр суретшісі Тивадар Цонтварь Костка (туған: Михай Тивадар Костка; 5 шілде 1853 – 20 маусым 1919) – ХХ ғасырдың басындағы авангард қозғалысының мүшесі болған венгр суретшісі. Көбінесе Будапештте жұмыс істеген ол, Еуропаға танымал болған алғашқы венгр суретшілерінің бірі еді. Ол нақты бір өнер мектебіне жатпаса да, оның туындыларында пост-импрессионизмнің көрнекті суретшілеріне тән элементтер кездеседі. Көптеген сыншылар оны Венгрияның ең ұлы суретшісі деп санайды. 2006 жылдың 15 желтоқсанында Будапешттегі Киесельбах галереясы Цонтварьтың ең қымбат картинасын аукционда сатты. "Rendezvous" (1902) ("Махаббаттастардың кездесуі") аталатын картина анонимді клиентке бір миллионнан астам еуроға сатылды. Оның туындылары Будапешттегі Венгрия Ұлттық галереясында және Печтегі Цонтварь мұражайында, сондай-ақ басқа да мекемелер мен жеке коллекционерлерде сақтаулы.

Өмірбаян

Цонтварь 1853 жылғы 5 шілдеде Мажарстан Корольдігінде (қазіргі Сабинов, Словакия) Сарос округіндегі Кисцебенде дүниеге келді және 1919 жылғы 20 маусымда Будапештте қайтыс болды. Оның әкесі, доктор Ласло Костка, дәрігер және фармацевт, анасы Франсиска Хайчжельмаер Дарёчтен (қазіргі Шаришке Драве, Словакия). Әкесінің әулеті Польшадан Венгрияға көшіп келген. Цонтварь мажар тамырына құштар болғанымен, бала кезінде словак тілінде, неміс тілімен қосып сөйлеген. Жиырма жасқа дейін фармацевт болып жұмыс істеді. 1880 жылғы 13 қазанда, күн шуақты, ыстық болған күні, 27 жасында мистикалық көрініс көрді. Ол бір дауыстың: «Сен әлемдегі ең ұлы суретші боласың, Рафаэльден де асқасың» дегенін естіді. Еуропаны аралап, Ватикан галереясын тамашалады, сапарларына ақша табу үшін Венгрияға оралып, дәріханада жұмыс істеді. 1890 жылдан бастап әлемді шарлады. Парижге, Жерорта теңізіне (Далмация, Италия, Грекия), Солтүстік Африка мен Таяу Шығысқа (Ливан, Палестина, Мысыр, Сирия) сапар шегіп, суреттер салды. Көптеген суреттері өте үлкен, бірнеше метр ені мен биіктігі бар. 1903-1909 жылдар аралығында өзінің маңызды туындыларын жасады. Парижде (1907) және Батыс Еуропада көрмелер ұйымдастырды. Батыс Еуропадағы сыншылардың көпшілігі оның қабілетін, өнерін және мінезін жоғары бағалады, бірақ Венгрия Корольдігінде оның өмірінде оны бірнеше себептермен екіұшты тұлға деп есептеді, мысалы, вегетариандық өмір салты, алкоголизмге, темекі шегуге қарсылығы, бейбітшілік көзқарасы, сондай-ақ өмірі (Куррикулум), гениалдығы (Билік, Гений) және діни философиясы (Позитив) туралы тұманды, болжамды жазбалары мен памфлеттері үшін. Кейбір зерттеушілер мұны жасырын, бірақ күшейе түсетін шизофрения деп санайды. Кейіннен оның еңбектері жоғары бағаланғанымен, Цонтварь тірілігінде көрнекті, экспрессионистік стиліне түсінік таппады. Жалғыздыққа бейім болғандықтан, «жетіспеушілігі» оның шығармашылық күшіне кері әсер етті. Ол қайтыс болғаннан кейін, 42 картинасы оралған күйінде қалды, мұрагерлері оларды арбаға жабу үшін сатуға асықты. Егер сәулетші Гедеон Герлочи дәл сол уақытта және сол жерде студия іздеп, суреттерді таппағанда, олар мәңгілікке жоғалып кетуі мүмкін еді. Герлочидің пәтерінде осы өнер туындылары 50 жыл бойы шаң жинады. Ол жүзден астам сурет салған, олардың ең танымал және символдық туындысы – «Жалғыз шыршық» (Magányos cédrus). Оның өнері пост-импрессионизм мен экспрессионизммен байланысты, бірақ ол өзін-өзі оқығандықтан, оны бір стильге жатқызуға болмайды. Ол өзін «күн жолының» суретшісі деп атады, бұл терминді өзі ойлап тапқан.

Цонтварь және психикалық бұзылу

Цонтварь Венгрияда "ақылсыз суретші" ретінде еске алынады. Көздер, оның ішінде оның өзінің күнделігі, оның кемінде 27 жасынан бастап психикалық аурудан зардап шеккенін көрсетеді. Бірақ Цонтварьға қандай психикалық ауру шалдыққан және оның ауруы оның өнеріне қаншалықты әсер еткені туралы пікірлер екіге бөлінген.

Мұра

Венгрияның Печ қаласындағы Цсонтвари мұражайы оның құрметіне ашылған және оның көптеген туындыларын сақтайды. 2023 жылы Көркем өнер мұражайы, Будапешттегі Венгрия ұлттық галереясы және Печ қаласының Янус Панноний мұражайы "Csontvary 170" атты бірлескен көрме ұйымдастырды.

Цитата

Мен, Тивадар Костка, әлемнің қайта жаралуы үшін өмірімнің гүлденген кезеңін құрбан еткен, көзге көрінбейтін Рухтың шақыруын қабыл алған адам, бұрын тұрақты жұмысым, жайлылығым, байлығым болды. 1907 жылы Парижге барғанда, мен тек Құдайдың құдіретінің нәтижесімен миллиондаған адамның алдында жалғыз тұрдым, әлемнің мақтан тұтуын жоққа шығардым, бірақ 10 миллион адамды өлтірген жоқпын, оларды ғана оянттым. Мен ешқандай затты коммерциялық мақсатта пайдаланбадым, себебі мен саудагерлердің баспасөзіне қызығушылық танытпадым. Керісінше, әлемден қол үздім, Ливан тауларының шаңырағына көшіп, кедр ағаштарын суреттедім. Т., Ц. К.: "Позитив".