Кіріспе

Венгр-француз суретшісі Виктор Васарели (viktɔʁ vazaʁeli; шын аты – Győző Vásárhelyi; 9 сәуір 1906 – 15 наурыз 1997) – оп-арт қозғалысының «атасы» және көшбасшысы ретінде кеңінен танылған суретші. Оның 1937 жылы жасалған «Зебра» атты туындысы кейбір мамандар оп-арттың ең алғашқы үлгілерінің бірі санайды.

Өмір және жұмыс

Вазарели Печ қаласында дүниеге келді және Пешани (кейін Постень) мен Будапештте өсті, 1925 жылы ол Этвеш Лоранд университетінде медицинаны оқыды. 1927 жылы медицинаны тастап, жеке Podolini Volkmann академиясында дәстүрлі академиялық сурет салуды үйренді. 1928-1929 жылдары ол Сандор Бортниктің «Мюхели» (лат. «Шеберхана», 1938 жылға дейін жұмыс істеді) жеке өнер мектебіне қабылданды, ол Будапештте Баухаус мектебінің орталығы ретінде танымал болды. Ақша жетіспеуіне байланысты «Мюхели» Баухаустың барлық мүмкіндіктерін ұсына алмады. Оның орнына қолданбалы графика мен типографиялық дизайнға назар аударды. 1929 жылы ол «Көк зерттеу» және «Жасыл зерттеу» суреттерін жазды. 1930 жылы Клэр Спиннерге (1908–1990) үйленді. Олардың Андре мен Жан Пьер есімді екі ұлы болды. Жан Пьер де суретші болды және «Иварал» кәсіби атын қолданды. Ол Будапештте шар подшипник компаниясында бухгалтерлік есеп және жарнама плакаттарын жасау бойынша жұмыс істеді. 1930 жылдары Вазарели графикалық дизайнер және плакат суретшісі болды, ол үлгілер мен органикалық бейнелерді біріктірді. 1930 жылы Вазарели Венгриядан Парижге көшті. Ол графикашы және Havas, Draeger және Devambez жарнама агенттіктерінде шығармашылық кеңесші болып жұмыс істеді (1930–1935). Осы кезеңде ол басқа суретшілермен байланысы шектеулі болды. Ол Сандор Бортниктің «Мюхели» үлгісінде мекеме ашуды ойлады және оған арналған оқу материалдарын әзірледі. Көбінесе арзан қонақ үйлерде тұрған ол 1942–1944 жылдары Лот департаментіндегі Сен-Кереге қоныстанды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Париждің орталығынан 10 шақырым жерде орналасқан Аркуйльде (Иль-де-Франс департаментінің Валь-де-Марн аймағында) ателье ашты. 1961 жылы ол Аннет-сюр-Марнеге (Сен-и-Марн департаментіне) көшті. Вазарели ақырында оптикалық иллюзияны қолдана отырып, өнер мен мүсін жасады. Келесі үш онжылдықта Вазарели геометриялық абстрактілі өнер стилін дамытты, әртүрлі материалдармен жұмыс істеді, бірақ формалар мен түстердің минималды санын қолданды: 1929–1944: Ертедегі графика: Вазарели текстуралық эффекттермен, перспективамен, көлеңкемен және жарықпен тәжірибе жүргізді. Оның ертедегі графикалық кезеңі «Зебралар» (1937), «Шахмат тақтасы» (1935) және «Қыздың күші» (1934) сияқты туындыларға әкелді. 1944–1947: «Қате жолдар»: Осы кезеңде Вазарели бірегей стильді дамытпай, кубистік, футуристикалық, экспрессионистік, символистік және сюрреалистік суреттермен тәжірибе жүргізді. Кейін ол өзінің дұрыс жолға түспегенін айтты. Ол өзінің туындыларын Денис Рене галереясында (1946) және Рене Брето галереясында (1947) көрмеге қойды. Каталогтың кіріспе сөзін жазған Жак Превер Вазарелиді сюрреалистер қатарына қосты. Превер картиналарды сипаттау үшін «қиял» терминін (суреттер + ноар, қара) жасады. «Автопортрет» (1941) және «Соқыр адам» (1946) осы кезеңмен байланысты. 1947–1951: Геометриялық абстрактілі өнерді дамыту (оптикалық өнер): Ақырында Вазарели өзінің стилін тапты. Бір-біріне ұштасқан құрылыстар географиялық мұралары бойынша аталады. Денферт Париждің Денферт-Рошеро метро станциясының ақ плиткамен қапталған қабырғаларынан әсер алған жұмыстарға қатысты. 1947 жылы Бреттон жағалауындағы Белль аралында демалыс кезінде табылған эллипсоидты қиыршық тас пен қабыршақтар оны Белль аралдары туындыларына шабыттандырды. 1948 жылдан бастап Вазарели жаз айларын әдетте Прованс Альп Кот-д’Азурдағы Гордесте өткізді. Онда кубтық үйлер оны Гордес/Кристал деп аталатын жұмыс тобының құрамына әкелді. Ол тегіс бетте бос және толтырылған кеңістіктердің мәселесін, сондай-ақ стереоскопиялық көріністі қарастырды. 1951–1955: Кинетикалық суреттер, қара-ақ фотосуреттер: Гордестің жұмысынан ол өзінің кинематикалық суреттерін жасады, үстінен салынған акрил шыны панельдер көзқарас бұрышына байланысты динамикалық, қозғалатын әсерлерді тудырады. Қара-ақ кезеңінде ол фотосуреттерді екі түске көшіріп, кадрларды бір терезеге біріктірді. 1954 жылы архитектор Карлос Рауль Вильянуэвамен бірлесіп жасаған Венесуэланың Каракас университетінің керамикалық қабырға суреті «Малевичке құрмет» осы кезеңнің маңызды туындысы болып табылады. Кинетикалық өнер өркендеді және Вазарели, Кальдер, Дюшан, Ман Рэй, Сото, Тингелидің туындылары Денис Рене галереясында «Қозғалыс» деген атпен көрмеге қойылды. Вазарели өзінің «Сары манифестін» жариялады. Конструктивист және Баухаус пионерлерінің зерттеулеріне сүйене отырып, ол визуалды кинетика (plastique cinétique) оптикалық иллюзиялармен ойнайтын көрерменнің қабылдауына негізделген деп жорамалданды. 1955–1965: «Планеталық фольклор», пермутациялар және сериялық өнер: 1959 жылдың 2 наурызында Вазарели «пластикалық бірліктер» әдісін патенттеді. Геометриялық пішіндер боялған шаршыдан кесіліп, қайта орналастырылады. Ол қатаң белгіленген түстер мен пішіндер палитрасымен жұмыс істеді (үш қызыл, үш жасыл, үш көк, екі күлгін, екі сары, қара, ақ, сұр; үш шеңбер, екі шаршы, екі ромб, екі сопақ тіктөртбұрыш, бір үшбұрыш, екі бөлінген шеңбер, алты эллипс), оларды кейін үлкейтіп, нөмірледі. Осы пластикалық алфавиттен ол сериялық өнерді бастады, көмекшілері жасаған пішіндер мен түстердің шексіз пермутациясы. (Шығармашылық процесті стандартизацияланған құралдар мен бейтарап актерлер жүзеге асырады, бұл өнер туындысының бірегейлігін күдік тудырады.) 1963 жылы Вазарели өзінің палитрасын «Планеталық фольклор» деген атпен көпшілікке таныстырды. 1965–: «Алтыбұрышқа құрмет», «Вега»: «Алтыбұрышқа құрмет» сериясы ойыстар мен бедерлердің шексіз түрленулерінен тұрады, бұл түс вариацияларын қосып, оптикалық иллюзияның мәңгілік қозғалысын жасайды. 1965 жылы Вазарели Уильям К. Сейцтің басшылығымен жасалған Музей заманауи өнерінің «Жауапты көз» көрмесіне қатысты. Оның «Вега» сериясы көлемнің оптикалық иллюзиясын тудыратын сфералық ісіну торларымен ойнайды. 1967 жылдың қазанында дизайнер Уилл Буртин Вазарелиді Буртиннің «Vision '67» конференциясында Нью-Йорк университетінде сөз сөйлеуге шақырды. 1970 жылдың 5 маусымында Вазарели Гордестегі Ренессанс сарайында 500-ден астам туындысы бар өзінің алғашқы арнайы мұражайын ашты (1996 жылы жабылды). Екінші маңызды жоба – француз президенті Жорж Помпидудың қатысуымен 1976 жылы ашылған, Вазарелидің өзі жобалаған ерекше құрылыста орналасқан Экс-ан-Прованстағы Вазарели қоры. Қазіргі уақытта мұражай жарамсыз күйде, төбеден ағып жатқан судан бірнеше туындылар зардап шекті. Сондай-ақ, 1976 жылы оның үлкен кинетикалық нысаны «Жорж Помпиду» Париждің Помпиду орталығында орнатылды және Вазарелидің туған жері Печтегі (Венгрия) Вазарели мұражайы Вазарелидің туындыларын үлкен көлемде сыйға алды. Осы онжылдықта ол неміс Rosenthal фарфор өндірушісінің Studio Linie үшін Тимо Сарпанева жасаған 500 данадан тұратын жоғары сапалы «Суоми» ыдыс-аяқ жиынтығын безендірді. 1982 жылы 154 арнайы жасалған сериграфиялар француз-кеңес ғарыш кемесі «Салют-7» бортындағы ғарышкер Жан-Луп Кретьенмен бірге ғарышқа жіберілді және кейін ЮНЕСКОның игілігі үшін сатылды. 1987 жылы Будапешттегі Зичи сарайында 400-ден астам туындысы бар екінші венгриялық Вазарели мұражайы ашылды. Ол 1997 жылдың 15 наурызында Парижде 90 жасында қайтыс болды.

Мұра

2012 жылы Париждегі Musée en Herbe мұражайында Вазарелидің жаңа көрмесі ашылды. Дэвид Боуидің екінші альбомы «Дэвид Боуи» (1969) британдық мұқабасының фонында Вазарелидің туындысы бейнеленген. 2019 жылы Париждегі Жорж Помпиду орталығында Вазарелидің «Le Partage des Formes» атты уақытша көрмесі көрсетілді.