Кіріспе
Венгр-француз суретшісі Виктор Васарели (viktɔʁ vazaʁeli; шын аты – Győző Vásárhelyi; 9 сәуір 1906 – 15 наурыз 1997) – оп-арт қозғалысының «атасы» және көшбасшысы ретінде кеңінен танылған суретші. Оның 1937 жылы жасалған «Зебра» атты туындысы кейбір мамандар оп-арттың ең алғашқы үлгілерінің бірі санайды.
Victor Vasarely (viktɔʁ vazaʁeli; born Győző Vásárhelyi, ; 9 April 1906 – 15 March 1997) was a Hungarian French artist, who is widely accepted as a "grandfather" and leader of the Op art movement. His work titled Zebra, created in 1937, is considered by some to be one of the earliest examples of Op art.
Өмір және жұмыс
Вазарели Печ қаласында дүниеге келді және Пешани (кейін Постень) мен Будапештте өсті, 1925 жылы ол Этвеш Лоранд университетінде медицинаны оқыды. 1927 жылы медицинаны тастап, жеке Podolini Volkmann академиясында дәстүрлі академиялық сурет салуды үйренді. 1928-1929 жылдары ол Сандор Бортниктің «Мюхели» (лат. «Шеберхана», 1938 жылға дейін жұмыс істеді) жеке өнер мектебіне қабылданды, ол Будапештте Баухаус мектебінің орталығы ретінде танымал болды. Ақша жетіспеуіне байланысты «Мюхели» Баухаустың барлық мүмкіндіктерін ұсына алмады. Оның орнына қолданбалы графика мен типографиялық дизайнға назар аударды. 1929 жылы ол «Көк зерттеу» және «Жасыл зерттеу» суреттерін жазды. 1930 жылы Клэр Спиннерге (1908–1990) үйленді. Олардың Андре мен Жан Пьер есімді екі ұлы болды. Жан Пьер де суретші болды және «Иварал» кәсіби атын қолданды. Ол Будапештте шар подшипник компаниясында бухгалтерлік есеп және жарнама плакаттарын жасау бойынша жұмыс істеді. 1930 жылдары Вазарели графикалық дизайнер және плакат суретшісі болды, ол үлгілер мен органикалық бейнелерді біріктірді. 1930 жылы Вазарели Венгриядан Парижге көшті. Ол графикашы және Havas, Draeger және Devambez жарнама агенттіктерінде шығармашылық кеңесші болып жұмыс істеді (1930–1935). Осы кезеңде ол басқа суретшілермен байланысы шектеулі болды. Ол Сандор Бортниктің «Мюхели» үлгісінде мекеме ашуды ойлады және оған арналған оқу материалдарын әзірледі. Көбінесе арзан қонақ үйлерде тұрған ол 1942–1944 жылдары Лот департаментіндегі Сен-Кереге қоныстанды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Париждің орталығынан 10 шақырым жерде орналасқан Аркуйльде (Иль-де-Франс департаментінің Валь-де-Марн аймағында) ателье ашты. 1961 жылы ол Аннет-сюр-Марнеге (Сен-и-Марн департаментіне) көшті. Вазарели ақырында оптикалық иллюзияны қолдана отырып, өнер мен мүсін жасады. Келесі үш онжылдықта Вазарели геометриялық абстрактілі өнер стилін дамытты, әртүрлі материалдармен жұмыс істеді, бірақ формалар мен түстердің минималды санын қолданды: 1929–1944: Ертедегі графика: Вазарели текстуралық эффекттермен, перспективамен, көлеңкемен және жарықпен тәжірибе жүргізді. Оның ертедегі графикалық кезеңі «Зебралар» (1937), «Шахмат тақтасы» (1935) және «Қыздың күші» (1934) сияқты туындыларға әкелді. 1944–1947: «Қате жолдар»: Осы кезеңде Вазарели бірегей стильді дамытпай, кубистік, футуристикалық, экспрессионистік, символистік және сюрреалистік суреттермен тәжірибе жүргізді. Кейін ол өзінің дұрыс жолға түспегенін айтты. Ол өзінің туындыларын Денис Рене галереясында (1946) және Рене Брето галереясында (1947) көрмеге қойды. Каталогтың кіріспе сөзін жазған Жак Превер Вазарелиді сюрреалистер қатарына қосты. Превер картиналарды сипаттау үшін «қиял» терминін (суреттер + ноар, қара) жасады. «Автопортрет» (1941) және «Соқыр адам» (1946) осы кезеңмен байланысты. 1947–1951: Геометриялық абстрактілі өнерді дамыту (оптикалық өнер): Ақырында Вазарели өзінің стилін тапты. Бір-біріне ұштасқан құрылыстар географиялық мұралары бойынша аталады. Денферт Париждің Денферт-Рошеро метро станциясының ақ плиткамен қапталған қабырғаларынан әсер алған жұмыстарға қатысты. 1947 жылы Бреттон жағалауындағы Белль аралында демалыс кезінде табылған эллипсоидты қиыршық тас пен қабыршақтар оны Белль аралдары туындыларына шабыттандырды. 1948 жылдан бастап Вазарели жаз айларын әдетте Прованс Альп Кот-д’Азурдағы Гордесте өткізді. Онда кубтық үйлер оны Гордес/Кристал деп аталатын жұмыс тобының құрамына әкелді. Ол тегіс бетте бос және толтырылған кеңістіктердің мәселесін, сондай-ақ стереоскопиялық көріністі қарастырды. 1951–1955: Кинетикалық суреттер, қара-ақ фотосуреттер: Гордестің жұмысынан ол өзінің кинематикалық суреттерін жасады, үстінен салынған акрил шыны панельдер көзқарас бұрышына байланысты динамикалық, қозғалатын әсерлерді тудырады. Қара-ақ кезеңінде ол фотосуреттерді екі түске көшіріп, кадрларды бір терезеге біріктірді. 1954 жылы архитектор Карлос Рауль Вильянуэвамен бірлесіп жасаған Венесуэланың Каракас университетінің керамикалық қабырға суреті «Малевичке құрмет» осы кезеңнің маңызды туындысы болып табылады. Кинетикалық өнер өркендеді және Вазарели, Кальдер, Дюшан, Ман Рэй, Сото, Тингелидің туындылары Денис Рене галереясында «Қозғалыс» деген атпен көрмеге қойылды. Вазарели өзінің «Сары манифестін» жариялады. Конструктивист және Баухаус пионерлерінің зерттеулеріне сүйене отырып, ол визуалды кинетика (plastique cinétique) оптикалық иллюзиялармен ойнайтын көрерменнің қабылдауына негізделген деп жорамалданды. 1955–1965: «Планеталық фольклор», пермутациялар және сериялық өнер: 1959 жылдың 2 наурызында Вазарели «пластикалық бірліктер» әдісін патенттеді. Геометриялық пішіндер боялған шаршыдан кесіліп, қайта орналастырылады. Ол қатаң белгіленген түстер мен пішіндер палитрасымен жұмыс істеді (үш қызыл, үш жасыл, үш көк, екі күлгін, екі сары, қара, ақ, сұр; үш шеңбер, екі шаршы, екі ромб, екі сопақ тіктөртбұрыш, бір үшбұрыш, екі бөлінген шеңбер, алты эллипс), оларды кейін үлкейтіп, нөмірледі. Осы пластикалық алфавиттен ол сериялық өнерді бастады, көмекшілері жасаған пішіндер мен түстердің шексіз пермутациясы. (Шығармашылық процесті стандартизацияланған құралдар мен бейтарап актерлер жүзеге асырады, бұл өнер туындысының бірегейлігін күдік тудырады.) 1963 жылы Вазарели өзінің палитрасын «Планеталық фольклор» деген атпен көпшілікке таныстырды. 1965–: «Алтыбұрышқа құрмет», «Вега»: «Алтыбұрышқа құрмет» сериясы ойыстар мен бедерлердің шексіз түрленулерінен тұрады, бұл түс вариацияларын қосып, оптикалық иллюзияның мәңгілік қозғалысын жасайды. 1965 жылы Вазарели Уильям К. Сейцтің басшылығымен жасалған Музей заманауи өнерінің «Жауапты көз» көрмесіне қатысты. Оның «Вега» сериясы көлемнің оптикалық иллюзиясын тудыратын сфералық ісіну торларымен ойнайды. 1967 жылдың қазанында дизайнер Уилл Буртин Вазарелиді Буртиннің «Vision '67» конференциясында Нью-Йорк университетінде сөз сөйлеуге шақырды. 1970 жылдың 5 маусымында Вазарели Гордестегі Ренессанс сарайында 500-ден астам туындысы бар өзінің алғашқы арнайы мұражайын ашты (1996 жылы жабылды). Екінші маңызды жоба – француз президенті Жорж Помпидудың қатысуымен 1976 жылы ашылған, Вазарелидің өзі жобалаған ерекше құрылыста орналасқан Экс-ан-Прованстағы Вазарели қоры. Қазіргі уақытта мұражай жарамсыз күйде, төбеден ағып жатқан судан бірнеше туындылар зардап шекті. Сондай-ақ, 1976 жылы оның үлкен кинетикалық нысаны «Жорж Помпиду» Париждің Помпиду орталығында орнатылды және Вазарелидің туған жері Печтегі (Венгрия) Вазарели мұражайы Вазарелидің туындыларын үлкен көлемде сыйға алды. Осы онжылдықта ол неміс Rosenthal фарфор өндірушісінің Studio Linie үшін Тимо Сарпанева жасаған 500 данадан тұратын жоғары сапалы «Суоми» ыдыс-аяқ жиынтығын безендірді. 1982 жылы 154 арнайы жасалған сериграфиялар француз-кеңес ғарыш кемесі «Салют-7» бортындағы ғарышкер Жан-Луп Кретьенмен бірге ғарышқа жіберілді және кейін ЮНЕСКОның игілігі үшін сатылды. 1987 жылы Будапешттегі Зичи сарайында 400-ден астам туындысы бар екінші венгриялық Вазарели мұражайы ашылды. Ол 1997 жылдың 15 наурызында Парижде 90 жасында қайтыс болды.
1929–1944: Early graphics: Vasarely experimented with textural effects, perspective, shadow, and light. His early graphic period resulted in works such as Zebras (1937), Chess Board (1935), and Girl power (1934). 1944–1947: Les Fausses Routes – On the wrong track: During this period, Vasarely experimented with cubistic, futuristic, expressionistic, symbolistic and surrealistic paintings without developing a unique style. Afterwards, he said he was on the wrong track. He exhibited his works in the gallery of Denise René (1946) and the gallery René Breteau (1947). Writing the introduction to the catalogue, Jacques Prévert placed Vasarely among the surrealists. Prévert creates the term imaginaries (images + noir, black) to describe the paintings. Self Portrait (1941) and The Blind Man (1946) are associated with this period. 1947–1951: Developing geometric abstract art (optical art): Finally, Vasarely found his own style. The overlapping developments are named after their geographical heritage. Denfert refers to the works influenced by the white tiled walls of the Paris Denfert – Rochereau metro station. Ellipsoid pebbles and shells found during a vacation in 1947 at the Breton coast at Belle Île inspired him to the Belles Isles works. Since 1948, Vasarely usually spent his summer months in Gordes in Provence Alpes Côte d'Azur. There, the cubic houses led him to the composition of the group of works labelled Gordes/Cristal. He worked on the problem of empty and filled spaces on a flat surface as well as the stereoscopic view. 1951–1955: Kinetic images, black white photographies: From his Gordes works he developed his kinematic images, superimposed acrylic glass panes create dynamic, moving impressions depending on the viewpoint. In the black white period he combined the frames into a single pane by transposing photographies in two colors. Tribute to Malevitch, a ceramic wall picture of adorns the University of Caracas, Venezuela which he co designed in 1954 with the architect Carlos Raúl Villanueva, is a major work of this period. Kinetic art flourished and works by Vasarely, Calder, Duchamp, Man Ray, Soto, Tinguely were exhibited at the Denise René gallery under the title Le Mouvement (the motion). Vasarely published his Yellow Manifest. Building on the research of constructivist and Bauhaus pioneers, he postulated that visual kinetics (plastique cinétique) relied on the perception of the viewer who is considered the sole creator, playing with optical illusions. 1955–1965: Folklore planétaire, permutations, and serial art: On 2 March 1959, Vasarely patented his method of unités plastiques. Permutations of geometric forms are cut out of a coloured square and rearranged. He worked with a strictly defined palette of colours and forms (three reds, three greens, three blues, two violets, two yellows, black, white, gray; three circles, two squares, two rhomboids, two long rectangles, one triangle, two dissected circles, six ellipses) which he later enlarged and numbered. Out of this plastic alphabet, he started serial art, an endless permutation of forms and colours worked out by his assistants. (The creative process is produced by standardized tools and impersonal actors which questions the uniqueness of a work of art.) In 1963, Vasarely presented his palette to the public under the name of Folklore planetaire. 1965–: Hommage à l'hexagone, Vega: The Tribute to the hexagon series consists of endless transformations of indentations and relief adding color variations, creating a perpetual mobile of optical illusion. In 1965 Vasarely was included in the Museum of Modern Art exhibition The Responsive Eye, created under the direction of William C. Seitz. His Vega series plays with spherical swelling grids creating an optical illusion of volume. In October 1967, designer Will Burtin invited Vasarely to make a presentation to Burtin's Vision '67 conference, held at New York University. On 5 June 1970, Vasarely opened his first dedicated museum with over 500 works in a renaissance palace in Gordes (closed in 1996). A second major undertaking was the Foundation Vasarely in Aix en Provence, a museum housed in a distinct structure specially designed by Vasarely. It was inaugurated in 1976 by French president Georges Pompidou, two years after his death. The museum is now in a state of disrepair, several of the pieces on display have been damaged by water leaking from the ceiling. Also, in 1976 his large kinematic object Georges Pompidou was installed in the Centre Pompidou in Paris and the Vasarely Museum located at his birthplace in Pécs, Hungary, was established with a large donation of works by Vasarely. In the same decade, he took a stab at industrial design with a 500 piece run of the upscale Suomi tableware by Timo Sarpaneva that Vasarely decorated for the German Rosenthal porcelain maker's Studio Linie. In 1982, 154 specially created serigraphs were taken into space by the cosmonaut Jean Loup Chrétien on board the French Soviet spacecraft Salyut 7 and later sold for the benefit of UNESCO. In 1987, the second Hungarian Vasarely museum was established in Zichy Palace in Budapest with more than 400 works. He died age 90 in Paris on 15 March 1997.
Мұра
2012 жылы Париждегі Musée en Herbe мұражайында Вазарелидің жаңа көрмесі ашылды. Дэвид Боуидің екінші альбомы «Дэвид Боуи» (1969) британдық мұқабасының фонында Вазарелидің туындысы бейнеленген. 2019 жылы Париждегі Жорж Помпиду орталығында Вазарелидің «Le Partage des Formes» атты уақытша көрмесі көрсетілді.