Кіріспе

Антуан Жозеф Сантер (16 наурыз 1752 жылы Парижде дүниеге келген, 6 ақпан 1809 жылы қайтыс болған) – француз революциясы кезіндегі кәсіпкер және генерал.

Ерте өмір

Сантерлер отбасы 1747 жылы Сент-Мишель-ан-Тьераштан Парижге көшіп келді, онда олар Магдалина сыраханасы деп аталатын сыра зауытын сатып алды. Антуан Сантер 1748 жылы наурыз айында Камбрейден бай буржуазиялық сыра жасаушы Жан Франсуа Сантердің қызы Мари Клер Сантермен үйленді. Ерлі-зайыптылардың алты баласы болды, үшіншісі Антуан Жозеф еді. Қалғандары – 1750 жылы туған Маргарита, 1751 жылы туған Жан Батист, 1753 жылы туған Арман Теодор, содан кейін Франсуа мен Клер. Болашақ генералдың әкесі 1770 жылы, анасы бірнеше айдан кейін қайтыс болды. Оның ағасы мен әпкесі Маргарита мен Жан Батист үй шаруасын және отбасылық істі басқарды, аналарына кіші балаларды тәрбиелеуге көмектесті, олар ешқашан үйленбеді. Арман Теодор қант бизнесіне кірісіп, Эссоннесте фабрика ашты, ал отбасының қалған мүшелері сыра өндіру бизнесімен айналысты. Франсуа, Франсуа Сантер де ла Фонтинель деп танылған, Севр, Шавиль және Париж қалаларында сыра зауыттарына ие болды, ал ең кішісі Клер заңгерге үйленді. Антуан Жозеф Грассин колледжіне оқуға жіберілді, содан кейін М.М. Бриссон мен абат Ноледен тарих және физика пәндерін оқыды. Физикаға деген қызығушылығы сыра өндірісінде жаңалықтарға алып келді, бұл сыра зауыттарын дамудың жаңа сатысына көтерді. 1770 жылы Антуан Жозеф тәуелсіздік алды, ал 2 жылдан кейін мұрасымен ағасы Франсуамен бірге Аклок мырзаның 232 Faubourg St. Antoine мекенжайындағы сыра зауытын 65 000 француз франкына сатып алды. Сол жылы ол балалық шағынан бергі сүйіктісіне, көршісінің қызы, тағы бір бай сыра өндіруші месье Франсуаның қызына үйленді. Антуан Жозеф 20 жаста, ал Мари Франсуа 16 жаста еді. Мари келесі жылы жүктіліктің жетінші айында құлап, жұққан инфекциядан қайтыс болды. Бірнеше жылдан кейін Антуан Жозеф Мари Аделаида Делентке үйленді, олармен үш баласы болды: Августин, Александр және Теодор.

Әскери өмір

Оның жомарттығы Сент-Антуан фауборында зор танымалдылыққа ие болды. 1789 жылы Француз төңкерісі басталганда, ол Бастилияға шабуылға қатысып, Париж Ұлттық гвардиясының батальонына қолбасшылық етті. 17 шілде 1791 жылы Марс алаңындағы қырғыннан кейін оны тұтқындауға бұйрық берілді және Сантер жасырынбаққа кетті. Келесі жылы ол қайтадан пайда болды, Фобур Сент-Антуан халқының, шығыс бөлімшелерінің Париж жұртының Тюильри сарайына шабуылына жетекшілік етті. Олар швейцариялық гвардияны жеңіп, қырды, ал корольдік отбасы бақтар арқылы қашып, Заң шығару жиналысына паналады. Ұзақ өтпей Людовик XVI патшалықтан ресми түрде шеттетілді. Ұлттық конвент Сантерді бұрынғы патшаның түрме сақшысы етіп тағайындады. Ол Людовикке оның өлім жазасы туралы шешім қабылданғанын хабарлады, келесі күні, 21 қаңтарда таңғы сағат сегізде Сантер сотталған адамның бөлмесіне келіп: «Мырза, енді кету уақты», – деді. Ол Людовик XVI-ны Париж көшелерімен, сексен мыңдай қарулы адам мен санаусыз азаматтардың арасынан гильотинаға дейін сүйемелдеді. Оның өлім жазасы кезіндегі мінез-құлқы туралы әртүрлі айтылымдар бар. Бірінде, ол патшаның сөзін үзу үшін, сөйлегенде барабан соғуға бұйрық берген деседі. Екіншілерінде, бұл бұйрықты өлім жазасын орындауға жауапты генерал Ж. Ф. Беррюер берген, ал Сантер тек бұйрықты жеткізген дейді. Алайда Сантердің отбасы оның барабандарды үндірмегенін, Людовик халыққа сөйлеуі үшін тыныштандырғанын мәлімдеді. 1793 жылдың шілдесінде Сантер Париж Ұлттық гвардиясының дивизиясының генералы болып тағайындалды. Вандеяда көтеріліс болғанда, Сантер көтерілісті басу үшін жіберілген күштерге жетекшілік етті. Ол әскери қолбасшы ретінде онша сәттілікке жете алмады, алғашқы әскери операциясы Саумурда республикалық күштердің жеңілісімен аяқталды. Шайқасқаннан кейін Сантердің өзі қаза тапқаны туралы хабар тарады, роялистер тіпті оның өліміне арнап әжуан эпитафия жазды. Сантер өзі басқарған «сан-кулоттардың» арасында да аса танымал болған жоқ. Парижге оралған жаралы сарбаздар оның шығысқа қарай зәулім өмір сүріп жатқанын айтты және олардың жеңілісіне оның сатқындығы немесе қабілетсіздігі себеп болғанын мәлімдеді. Кейбіреулері оны қолбасшылықтан шеттетуді немесе тіпті гильотинаға жіберуді талап етті. Дегенмен, Сантер жоғарғы қолбасшылықта болған жоқ және соғыстың нәтижесіне жауапты деп есептелмеді. Қазан айында Сантер Парижге оралды, онда оның Фаубор Сент-Антуандағы танымалдылығы бұрынғысынша жоғары болды. Бірақ, оның бұл экспедиция туралы баяндамасы, онда ол Вандеядағы республика армиясының қиын жағдайына назар аударды, күдік тудырды. Вандеядағы шайқастардағы жетістіксіздігі үшін роялист деп айыпталған Сантер 1794 жылдың сәуірінде тұтқындалды және Робеспьердің құлауына дейін түрмеде отырды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол қолбасшылықтан кетіп, қайтадан бизнеспен айналысуға тырысты, бірақ оның сыра зауыты қирады. Ол 6 ақпан 1809 жылы Парижде кедейлікте қайтыс болды.