Кіріспе

Германияның тарихи ұлттық тобы – Германияның Шығыс Марка қоғамы (Deutscher Ostmarkenverein, неміс тілінде Verein zur Förderung des Deutschtums in den Ostmarken) – 1894 жылы құрылған, Германияның радикалдық, өте ұлтшыл, ксенофобиялық ұйымы. Көптеген поляктар арасында ол кейде негізін қалаушылары фон Хансманн, Кенманн және фон Тидеманн атынан Хаката немесе ХКТ деп белгілі болды. Оның басты мақсаты – Пруссияда тұратын поляктарды германизациялауды ілгерілету және Германияның шығыс провинцияларындағы поляк ұлттық ерекшеліктерін жою болды. Осы кезеңде құрылған көптеген ұқсас ұлттық ұйымдарға қарағанда, Остмаркенвереннің үкімет пен жергілікті әкімшілікпен салыстырмалы түрде тығыз байланыстары болды, бұл оның табысқа жетуіне мүмкіндік берді, тіпті ол канцлер Теобальд фон Бетман Холлвегтың поляктармен бірге өмір сүру жолын іздеу саясатына қарсы болса да. Маңызы шектеулі және көбінесе асыра бағаланған болса да, бұл ұйым Вильгельм дәуірінің саяси ландшафтындағы Германияның демократияға қарсы, плюралистік бөлігінің маңызды құрамы болды. Алғашқыда Позенде құрылған, 1896 жылы бас кеңсесі Берлинге көшірілді. 1901 жылы шамамен 21 000 мүшесі болды, ал 1913 жылы бұл көрсеткіш 48 000-ға жетті, бірақ кейбір авторлар мүшелік саны 220 000-ға дейін жеткенін мәлімдейді. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша қайта құрылғаннан кейін, қоғам Веймар Республикасында қызметін жалғастырды, бірақ 1934 жылы нацистер тарапынан жабылды. Нацистер одан кейін ұқсас қызметпен айналысатын Bund Deutscher Osten атты жаңа ұйым құрды.

Өмірбаян

Польшаның 18-шы ғасырдың соңындағы бөліністерінен кейін, бұрынғы Польша-Литва одақтастығының көп бөлігі (атап айтқанда, Ұлы Польша және Корольдік, кейін Батыс Пруссия аймақтары) 1871 жылы құрылған Германия империясының алдындағы Пруссия Корольдігіне қосылды. Көптеген тұрғындары поляктар болған Ұлы Польша бастапқыда жартылай тәуелсіз Позен Герцогтығына айналдырылып, өзін-өзі басқарудың белгілі бір деңгейіне ие болды. Алайда, Отто фон Бисмарк үкіметі кезінде аймақта этникалық және мәдени шиеленістер күшейте түсті. Бұл, Германия қоғамындағы ұлтшылдық, империализм және шовинизмнің күшеюімен бірге жүрді. Бұл тенденциялар екі бағытта дамыды, бірақ бір-бірімен байланысты болды. Бір жағынан, неміс отаршылдық империясын құруға ұмтылып, жаңа әлемдік тәртіп қажеттігі айтылды. Екінші жағынан, Германия мемлекетінің ішіндегі басқа ұлттарға деген жаулық сезімдер күшейді, оның ішінде поляктарға қарсы нақты заңдар қабылданды, нәтижесінде поляк және неміс қауымдастықтары дерлік апартеид жағдайында өмір сүрді. Көптеген сарапшылар бұл саясаттың поляк тәуелсіздік қозғалысын одан әрі қоздырады деп сенді. Сондай-ақ, Бисмарктің Kulturkampf саясатын жүргізуде поляктарға жеке қарсылығы болуы мүмкін деген мәселе де бар. Германия империясының басқа аймақтарынан айырмашылығы, Ұлы Польшада (неміс тілінде Provinz Posen деп белгілі) Kulturkampf он жылдықтың соңында тоқтатылмады. Бисмарк католик шіркеуімен социалистерге қарсы бейресми одаққа келгенімен, поляктар тұратын аймақтарда германизация саясаты жалғасты. Польшаға фон Капривидің жасаған уступтері өте шектеулі болғанымен, Ұлы Польшадағы неміс азшылығы бұл тым алысқа бару деп қорқып, фон Каприви үкіметінің билікті поляк дін қызметкерлері мен аристократиясына беруі мүмкін деп алаңдады. Көптеген жер иелері өздерінің мүдделерін бұл ұйымдар тиісті деңгейде қорғай алмайды деп ойлап, өздерінің қоғамдарын құруға шешім қабылдады. Ол ресми түрде 1894 жылдың 3 қарашасында Познаньде (неміс тілінде Posen) іске қосылды. Ашылу жиналысында 227 мүшеден тұратын жиналыс және бас комитет сайланды, оның ішінде 104 мүше Позен және Батыс Пруссия провинцияларынан, ал тағы 113 мүше Германия империясының басқа аймақтарынан келді. Жаңадан құрылған қоғамның әлеуметтік базасы кең және әртүрлі адамдарды қамтыды. Германияның поляктар көп тұратын аймақтарындағы өкілдердің шамамен 60% -ы Юнкерлер, көне феодалдық тамырлары бар жер иеленуші аристократия болды. Қалғандары – мемлекеттік қызметкерлер (30%), мұғалімдер (25%), саудагерлер, қолөнершілер, протестант дін қызметкерлері және кеңсе қызметкерлері сияқты орта таптың түрлі топтарынан құралды. Поляктардың Германияның ұлттық және мәдени тұтастығына, сондай-ақ шығыстағы үстемдігіне қауіп төндіретіні айтылды. "Шығыс варварлығы" мен "Еуропалық мәдениет" арасындағы қарама-қайшылық көрсетілді. Канцлер фон Бисмарктің пікірінше, қоғам тіл мәселесін мемлекетке адалдықты анықтаудағы маңызды фактор деп қарастырды. Осы себепті, ол мектептерде поляк тілін қолдануға қойылған тыйымды күнделікті өмірдің басқа да салаларына – қоғамдық жиналыстарға, кітаптарға және газеттерге таратуды талап етті. 1902 жылы Данцигте (қазіргі Гданьск) өткен жиналыста Қоғам үкіметтен поляк тілін мектептер мен университеттердегі ерікті сабақтардан да, оны қоғамдық қолданудан да толығымен тыйым салуды, сондай-ақ поляк тіліндегі газеттерді жабуға немесе екі тілде басылуын міндеттеуді талап етті. Алайда, ол тек мәдени үстемдік үшін күреске шектемей, поляктарды олардың жерлерінен физикалық түрде шығарып, неміс қоныстануына орын жасауды да қолдады. Польша аумағын отарлау маңызды мәселе болды: ұйым поляк халқының күштеп көшірілуі және Германия империясының шығыс аймақтарына этникалық немістерді қоныстандыру арқылы германизация саясатын белсенді түрде қолдады. Бұл науқан сәтті аяқталды және 1912 жылдың 12 қазанында Пруссия үкіметі Ұлы Польшадағы поляк жер иелерін шығарып жіберуге рұқсат беретін шешім қабылдады.

Әлеуметтік негіз

ХКТ көбінесе Юнкерлермен және отарлаушылармен, яғни жергілікті басқарудың орта тап өкілдерімен байланысты болғанымен, поляк тілінде дін оқытуға тыйым салу әрекеттері бүкіл елде қарсылық тудырып, бірнеше мектеп ереуіліне әкеп соқты, бұл оқиға шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды.

Германияда

Жалпы алғанда, ХКТ қоғамы ең ықпалды болмаса да және оның неміс үкіметтеріне тигізген нақты әсері күмәнді болса да, оның көптеген мүшелері Ұлы Польша, Померания және Силезияны басып алғаннан кейін поляктардың кез келген жаза шараларынан қорқып, бірінші болып мүліктерін жинап, соғыс тоқтағаннан кейін батысқа бет бұрды. Алайда, Густав Стресманның соғыстан кейінгі үкіметі көбінесе олардың өтініштерін қабылдамады, себебі Польшада немістерге қарағанда поляктар аз болды, ал осындай «көзді көзге» тактикасы неміс тарапына көбірек зиян келтіретін еді. Бірақ оның маңызы шектеулі болды. Соңында, Германияда Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін, нацистер оны таратып жіберді. Оның бұрынғы мүшелерінің кейбірі, қазір Польшада тұрып жатқандары, басқа неміс қоғамдары мен ұйымдарының құрамында қалып, 1939 жылы Польшаға неміс басқындығы кезінде неміс бесінші колоннасының ядросын құрады.