Кіріспе

Ресей Федерациясының бір республикасы – Татарстан аймағының тарихы. Тарихи алдында Татарстан аумағында түрлі топтар қоныстанған. Орта ғасырларда Волга Болгариясы мемлекеті өсіп, бір кезде хазарлардың бағынышында болды. Волга болгарлары ислам дініне кіріп, түркі халықтарын біріктіріп, қазіргі Волга татарлары этносын қалыптастырды. 15 ғасырда аймақ Қазан хандығының үстемдігіне түсті. 1552 жылы Иван Грозный хандықты жаулап алды, ал 1708 жылы оны жойды. Осы кезеңде аймаққа орыстар қоныстанды және православие дініне көшуге тырысты, бұл татарлар мен көршілес халықтар арасында бірнеше көтерілістерге әкеп соқты. 18-19 ғасырларда өнеркәсіп дамыды, экономикалық жағдай жақсарды және татарлар орыстармен бірдей құқықтарға ие болды. Дегенмен, татар ұлттық санасы артып, 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін ұлттық институттар құрылып, Идель-Урал мемлекеті тәуелсіздік жариялады. Бірнеше жылдық азамат соғысынан кейін Кеңес үкіметі тәуелсіздікті жойды және Кеңес Одағы құрамында Татар Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасын құрды. Кеңес билігі кезінде ашаршылық болды, содан кейін татар тілі, мәдениеті және діні – христиандық және исламдық діндердің бірте-бірте төмендеуі орын алды. Ірі мұнай кендерінің табылуы өнеркәсіптің одан әрі дамуына көмектесті. 1991 жылы КСРО құлаған кезде тәуелсіздікке ұмтылыс қайта жанданды, бірақ 1994 жылы аймақ Татарстан деген атпен Ресей Федерациясының құрамына енді. 2008 жылы Милли Меджлис Татарстанды тәуелсіз деп жариялады, бірақ БҰҰ және Ресей үкіметі бұл мәртебені мойындаған жоқ.

Тарихқа дейінгі кезең

Татарстанда адам қоныстануы палеолит дәуіріне дейін жетеді. Татарстан аумағында тас және қола дәуірлерінің бірнеше мәдениеттерінің іздері табылды. Темір дәуірінде (б.з.д. 8-шы ғасыр – б.з. 3-шы ғасыры) жоғарғы Еділ және Кама өзендерінің аңғарларында Ананьино мәдениеті, болжам бойынша финно-угор тілінде сөйлейтін халық, басымдық құрды. Б.з.д. 1-ші мыңжылдықтың ортасынан бастап Батыс Татарстанды Городец мәдениеті мекендеді. Б.з.д. 4-ші ғасырдан бастап Еділ-Кама алқабының көп бөлігін индоевропалық тілдердің бірін сөйлейтін скифтермен байланысты Иманкиска мәдениетінің тайпалары биледі. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырының басында төменгі Камада Пьянобор мәдениеті (болжам бойынша финно-угор текті) деп аталатын жаңа топ пайда болды. Көне дәуірдің соңғы кезеңіндегі ұлы көші-қон кезінде Сібір түркілері мен финно-угор тайпалары Орта Еділдің шығыс жағына қоныстанды және Кама алқабынан Пьянобор мәдениетін ығыстырды. Пьянобор тайпалары қазіргі Татарстанның солтүстік және солтүстік-батыс аймақтарында қалды.

Түркі халықтары

Шамамен 500-700 жылдары түркі тілді көшпелілердің көптеп келуі байқалды. Осы қоныс аударғандардың мәдениеті Гөктүрктер, хазарлар және Ұлы Болгария тайпаларының мәдениеттерімен туыс болды.

Волга Болгария

9-10 ғасырларда аймақта алғашқы ұйымдасқан мемлекет – Волга болгарларының хандығы құрылды. Волга Болгариясының халқы көбінесе егіншілікпен айналысты. Болгар, Биляр, Суар және басқа да қалалар өнеркәсіптің (құю, ұстау) және сауданың дамуымен бірге пайда болды. Егін шаруашылығы және мал шаруашылығы экономикада маңызды рөл атқарды. Егіншілер көбінесе еркін жер иелері болды. 10 ғасырдың басында Волга болгарлары ислам дініне кірді, бұл олардың мәдениетіне мұсылмандық Таяу Шығыстың үлкен әсерін тигізді.

Моңғол шапқыншылығы

Волга Болгариясын Бату ханның қол астындағы моңғол әскерлері жаулап алғаннан кейін, ел Алтын Орда хандарының билігінде болды. Осы кезеңде Волга болғарлары түркі халықтары мен тілдерімен араласып, қазіргі Волга татар этносы қалыптасты.

Қазан хандығы

15 ғасырдың бірінші жартысында Алтын Орданың құлауының нәтижесінде Қазан хандығы Волга-Кама аймағындағы үстем күш ретінде қалыптасты. Мәскеудің күші артып, Алтын Орданың ізбасарларымен сауда жолдары мен жерлер үшін күрескен кезде, Қазан хандығында кейде Мәскеуге ыңғайлы топтар, ал кейде Қырым хандығы сияқты басқа татар мемлекеттерімен одақтасуды жақтаған топтар басымдық танытты. Нәтижесінде, 1552 жылы Иван Қауіпті (Иван Грозный) хандықты жаулап алды.

Революция және Азамат соғысы

1917 жылғы Ресей революцияларының хаосы кезінде Татарстан ұлттық парламент (Милләт Мәчләсе), ұлттық үкімет (Милли Идарә), ұлттық кеңес (Милли Шура) және ұлттық әскери кеңес (Хәрби Шура) арқылы іс жүзінде тәуелсіз болды. Кейбір татар әскери бөлімдері коммунистерге қарсы Ресей азаматтық соғысына қатысты. Коммунистерге қарсы татар революционерлері Идел-Урал мемлекетін жариялады, бірақ Мәскеу большевистік үкіметі өз қанатында тәуелсіз Татарстанның құрылуын болдырмауға тырысты. "Мұсылман кеңесі" Қазан облысының көбінесе татарлар тұратын Болақ арты немесе Забулачье (ағылшын тілінде "Трансболакия Республикасы") деп аталатын бөлігінде "Жұмысшы большевиктер кеңесі" тарапынан құлатылды. Мұсылман кеңесі тұтқындалды. 1918 жылдың тамызында ақ чехтар мен КомУч әскерлері Қазанға жетті, бірақ қызылдардың қысымымен шегінді. 1919 жылы большевиктер автономиялы Татар-Башқұрт Кеңес Социалистік Республикасын жариялады, бірақ аймақ сол кезде көбінесе Ақ армияның бақылауында болды, оның басшысы генерал Колчак тәуелсіз мұсылман республикасын қолдамады. Бұл жариялау, сондай-ақ Колчактың қарсылығы, көптеген татар және башқұрт әскерлерінің бағытын өзгертіп, большевиктер үшін күресуіне әкелді. Нәтижесінде, жеңіске жеткен коммунистер Татарстанды Ресей Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасының (РСФСР) құрамына қосты, бұл елден, әсіресе жоғары топ арасында кең ауқымды эмиграцияға алып келді. Ресей азаматтық соғысы Татарстанда 1920 жылдың наурыз айында коммунистерге қарсы шаруалардың көтерілісін басумен аяқталды. Соғыс коммунизмінің саясатының салдарынан 1921-1922 жылдары Татарстанда ашаршылық басталды және шамамен жарты миллион адам қаза тапты.

Кеңес өкіметі

1920 жылы 27 мамырда РСФСР-дің Татар Автономиялы Кеңес Социалистік Республикасы (ТАССР) жарияланды. Алайда, 1920 жылдардың соңында Иосиф Сталин басшылығымен Кеңес үкіметі татар тілінің (сондай-ақ Кеңес Одағындағы көптеген басқа аз ұлттардың тілдерінің) қолданылуына шектеулер қоя бастады. Ұлттық мәдениеттің дамуы күрт төмендеді. Татар әліпбиі екі рет өзгертілді (латын әліпбиіне, содан кейін кириллицаға). 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін татар тіліндегі баспасөз, мәдени ошақтар, театрлар, ұлттық мектептер мен институттар біртіндеп жойылды, себебі білім беру орыс тілінде жүргізілуі талап етілді. Индустрияландыру, колхоздардың (коллективтік шаруашылықтардың) өркендеуі және Ұлы тазалау сияқты қуғын-сүргіндер осы құлдырауға себеп болды. Дін де қысымға ұшырады. Бастапқыда Кеңес үкіметі көбінесе Православие шіркеуін қолдады, ал кейбір исламдық бағыттар сақталды (жадидизм, ваиси қозғалысын қараңыз), бірақ кейін олар да қуғынға түсті. Жадидизмнің кейбір дінтанушылары (бастапқыда Кеңес үкіметіне либералды көзқарас білдірген) Түркияға немесе Египетке қашып кетті. Екінші дүниежүзілік соғысқа 560 000-нан астам Татарстандық әскер қатысып, олардың 300 000-нан астамы қаза тапты. Көптеген совет зауыттары мен жұмысшылары, сондай-ақ Кеңес Ғылым академиясы Татарстанға эвакуацияланды. Соғыс жылдары ірі мұнай кендері табылды. Оларды зерттеу барысында Татарстан Кеңес Одағының ең өнеркәсіптік дамыған аймақтарының біріне айналды. 1960-1970 жылдары Татар АССР-інің өнеркәсібі мұнай саласында ғана емес, дамыды; Набережные Челны қаласында ірі автомобиль зауыты – «КамАЗ» салынды, осы қала республикадағы екінші ірі қалаға айналды. Сол жылдары салынған және дамыған басқа да ірі қалалар – Нижнекамск және Алметьевск.

Кеңес Одағынан кейінгі тарих

1990 жылы 30 тамызда ТАССР Жоғарғы Кеңесі Татарстанның мәртебесін өзгертіп, Татарстан Кеңес Социалистік Республикасының егемендігі жарияланды. 1991 жылдың 12 маусымы: Татарстан Президентіне алғашқы сайлау өтті. Минтимер Шаймиев сайланды. 1992 жылдың 21 наурызы: Татарстанның мәртебесі бойынша референдум өткізілді. Халықтың көпшілігі Татарстанның тәуелсіздігін қолдады. 1992 жылдың қарашасы: Татарстан Конституциясы парламентте қабылданды. 1994 жыл: Ресей Федерациясының мемлекеттік органдары мен Татарстан Республикасының мемлекеттік органдары арасындағы құзыреттілік шектері мен өкілеттіктерді өзара беру туралы шартқа қол қойылды. Осымен Татарстан Ресей Федерациясының де-факто құрамындағы республика болып саналады. 1995 және 1999 жылдары Татарстанның Үкімет Кеңесіне сайлаулар өтті. 2002 жылдың наурызы: Татарстан Конституциясына көптеген түзетулер енгізілді. Татарстан шенеуніктері Татарстанның Ресейдің бір бөлігі екенін ресми түрде жариялады. 2008 жылдың 20 желтоқсанында Ресейдің Абхазия мен Оңтүстік Осетияны мойындауына жауап ретінде Татар халқының Милли Меджлисі Татарстанның тәуелсіздігін жариялап, Біріккен Ұлттар Ұйымынан мойындау сұрады. Бірақ бұл жариялау Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Ресей үкіметі тарапынан назарға алынбады.