Эскимостардағы қар сөздері туралы миф және тіл білімі

Кіріспе

Лингвистикалық клише

Эскимостардың қарға арналған сөздерінің саны ерекше көп деген кең таралған пікір, эскалеут тілдерінде, әсіресе юпик және инуит диалектілерінде, қарды бейнелейтін сөздердің басқа тілдерге, әсіресе ағылшын тіліне қарағанда әлдеқайда көп екендігі туралы мәлімдеме. Бұл пікір көбінесе Сапир-Ворф гипотезасын, сондай-ақ "Ворфиандық" деп те аталатын, даулы лингвистикалық релятивизм гипотезасын қолдау үшін пайдаланылады. Бұл гипотезаның ең қатаң түсіндірмесі, тілдің сөздік қоры (басқа да ерекшеліктерімен бірге) оның сөйлеушілерінің әлемді қабылдауын қалыптастырады немесе шектейді деген болжамды ұсынады, бірақ 2010 жылғы зерттеу осы тілдерде ағылшын тілінен гөрі қарды атау үшін көптеген сөздер бар деген негізгі ойды растайды. Бұл идея көбінесе тіл мен ойдың арасындағы байланыс туралы кең ауқымды талқылаулармен байланысты.

Шолу

Франц Боас сандық талаптар қоймады, керісінше, эскалеут тілдерінде ағылшын тіліндегідей қарды білдіретін сөз тамырларының саны шамамен бірдей екенін көрсетті, ал осы тілдердің құрылымы бір сөзді жасауда осы түбірлерді түрлендіруге көбірек мүмкіндік береді. Сондықтан, ағымдағы пікірталас "сөз" және тіпті "сөз тамыры" деген ұғымды қалай анықтауға байланысты. Бұл талапты алғаш 1986 жылы лингвист Лора Мартин қайта қарастырып, оның тарихын зерттеп, оның кең таралғаны тілдік қатыстылық туралы маңызды зерттеулерден назарды аударды деп мәлімдеді. Кейіннен Джеффри К. Пуллумның ықпалды, әзіл-қалжыңға толы және poleмикалық эссесі Мартиннің сын-пікірін қайталап, осы талданған "мифтің" пайда болу процесін "Ұлы эскимо сөздік алдауы" деп атады. Пуллумның пікірінше, эскимо тілдері мен ағылшын тілінде қарды білдіретін сөз тамырларының саны шамамен бірдей болса, олардың сөздік қорының мөлшері арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Эскимо тілдері мен эскимолық қар туралы білім, әсіресе теңіз мұзы туралы мамандар бұл пікірге қарсы шығып, Баффин аралындағы инуиттер арасында Боас жүргізген алғашқы далалық зерттеулерін қорғады. Инуит және юпик тілдері ағылшын және басқа да тілдерде сөз тіркесі, тіркес сөздер және тіпті толық сөйлемдер арқылы білдірілетін ұғымдарды білдіру үшін сөздерге жұрнақтар қосады. Эскимо тілдерінде қар ғана емес, кез келген тақырыпта шексіз жаңа сөздер жасауға болады, ал осы ұғымдар басқа тілдерде сөздердің комбинацияларын қолдану арқылы білдірілуі мүмкін. Жалпы, әсіресе осы жағдайда, әртүрлі грамматикалық құрылымдарға байланысты сөздерді әртүрлі жолмен құрайтын тілдер арасындағы сөздердің санын салыстырудың мағынасы жоқ. Ал кейбір антропологтар Боас, Баффин аралдарының тұрғындарымен бірге өмір сүрген және олардың тілін үйренген, инуит тілінің полисинтетикалық екенін ескеріп, еңбектерінде "мағыналы айырмашылықтарды көрсететін сөздерді ғана" қосқан деп санайды. Вашингтондағы Смитсониялық Арктикалық зерттеулер орталығының антропологы Игорь Крупник Боас жұмысын қолдайды, бірақ Боас тек мағыналы айырмашылықтарды көрсететін сөздерді ғана қосқанға қатты мән бергенін атап өтті. Крупник және басқалар 10-ға жуық инуит және юпик диалектілерінің сөздік қорын зерттеп, олардың ағылшын тілінен гөрі қарға арналған сөздері көп екенін анықтады. Орта Сібір юпик тілінде 40 термин бар. Канаданың Нунавик аймағында сөйленетін инкуктитут диалектісі - Нунавимиутитутта кем дегенде 53 сөз бар, соның ішінде мацарути - ылғал қар, оны шаңғыда жүгірушілерге мұз салуға болады, ал пукак - тұз сияқты кристаллды ұнтақ қар. Бұл диалекттерде теңіз мұзымен байланысты сөздіктер одан да бай. Алясканың Уэльс қаласындағы Инупиак тілінде Крупник мұз үшін 70 терминді тіркеді, соның ішінде: жылдан жылға жалғасатын utuqaq мұзы; теңіз тоңазып бастағанда пайда болатын кристаллдардың жапсырма қабаттары siguliaksraq; және тесіктермен толтырылған auniq мұзы. Сол сияқты, Скандинавия мен Ресейдің солтүстік шетінде тұратын саамдар қар мен мұз туралы кем дегенде 180 сөзді пайдаланады, деді Норвегиядағы лингвист Оле Хенрик Магга. Инуит диалектілерінен айырмашылығы, саам тілдері полисинтетикалық емес, сондықтан сөздерді ажырату оңайырақ. Норвегия, Швеция және Финляндияның саам тілдерін зерттеулер, тілдерде қар мен мұзға байланысты 180 сөз және қардың түрлері, қардағы іздер және қарды пайдалану жағдайлары үшін 300-ге жуық сөз бар екенін көрсетті.

Franz Boas did not make quantitative claims but rather pointed out that the Eskaleut languages have about the same number of distinct word roots referring to snow as English does, with the structure of these languages tending to allow more variety as to how those roots can be modified in forming a single word. A good deal of the ongoing debate thus depends on how one defines "word", and perhaps even "word root". The first re evaluation of the claim was by linguist Laura Martin in 1986, who traced the history of the claim and argued that its prevalence had diverted attention from serious research into linguistic relativity. A subsequent influential and humorous, and polemical, essay by Geoffrey K. Pullum repeated Martin's critique, calling the process by which the so called "myth" was created the "Great Eskimo Vocabulary Hoax". Pullum argued that the fact that the number of word roots for snow is about equally large in Eskimoan languages and English indicates that there exists no difference in the size of their respective vocabularies to define snow. Other specialists in the matter of Eskimoan languages and Eskimoan knowledge of snow and especially sea ice argue against this notion and defend Boas's original fieldwork amongst the Inuit, at the time known as Eskimo, of Baffin Island. Languages in the Inuit and Yupik language groups add suffixes to words to express the same concepts expressed in English and many other languages by means of compound words, phrases, and even entire sentences. One can create a practically unlimited number of new words in the Eskimoan languages on any topic, not just snow, and these same concepts can be expressed in other languages using combinations of words. In general and especially in this case, it is not necessarily meaningful to compare the number of words between languages that create words in different ways due to different grammatical structures. On the other hand, some anthropologists have argued that Boas, who lived among Baffin islanders and learned their language, did in fact take account of the polysynthetic nature of Inuit language and included "only words representing meaningful distinctions" in his account. Igor Krupnik, an anthropologist at the Smithsonian Arctic Studies Center in Washington, supports Boas's work but notes that Boas was careful to include only words representing meaningful distinctions. Krupnik and others charted the vocabulary of about 10 Inuit and Yupik dialects and concluded that they indeed have many more words for snow than English does. Central Siberian Yupik has 40 terms. In Nunavimmiutitut, the Inuktitut dialect spoken in Canada's Nunavik region has at least 53, including matsaaruti, for wet snow that can be used to ice a sleigh's runners, and pukak, for crystalline powder snow that looks like salt. Within these dialects, the vocabulary associated with sea ice is even richer. In the Iñupiaq language of Wales, Alaska, Krupnik documented 70 terms for ice including: utuqaq, ice that lasts year after year; siguliaksraq, a patchwork layer of crystals that form as the sea begins to freeze; and auniq, ice that is filled with holes. Similarly, the Sámi peoples, who live in the northern tips of Scandinavia and Russia, use at least 180 words related to snow and ice, according to Ole Henrik Magga, a linguist in Norway. Unlike Inuit dialects, Sámi languages are not polysynthetic, making it easier to distinguish words. Studies of the Sami languages of Norway, Sweden and Finland, conclude that the languages have anywhere from 180 snow and ice related words and as many as 300 different words for types of snow, tracks in snow, and conditions of the use of snow.

Шығуы және маңызы

Инуиттердің қарға қатысты бірнеше сөзі бар екендігі туралы алғашқы мәлімет лингвист және антрополог Франц Боастың «Америка үнді тілдерінің нұсқауы» (1911) кітабының кіріспесінде кездеседі. Ол былай дейді: «Ағылшын тілінің мысалын қайтадан алсақ, СУ ұғымының әр түрлі формада айтылатынын байқаймыз: бір термин суды СҰЮҚ ретінде білдіреді; екіншісі, суды үлкен кеңістікте (КӨЛ) түрінде; басқалары, суды үлкен денеде немесе кішкентай денеде (ӨЗЕН және БҰЛАҚ) ағып жатқандай білдіреді; тағы басқа терминдер суды ЖАҢБЫР, ШОЛ, ТОЛҚЫН және КӨБІК түрінде білдіреді. Осы әртүрлі идеялардың әрқайсысы ағылшын тілінде бір ғана тәуелсіз терминмен білдірілуі мүмкін, ал басқа тілдерде сол терминнің туындылары арқылы білдірілуі мүмкін. Тағы бір мысал келтіруге болады, бұл – эскимо тіліндегі ҚАР сөздері. Мұнда біз бір сөзді табамыз, ол – «апут» (апут – жер бетіндегі қар), екіншісі – «қана» (қана – құлап жатқан қар), үшіншісі – «пиқсирпоқ» (пиқсирпоқ – үйіліп жатқан қар), ал төртіншісі – «қымуқсуқ» (қымуқсуқ – қар үйірмесі). Негізгі морфологиялық сұрақ, неге тіл, мысалы, «көл», «өзен» және «бұлақ» деп айта алады, «су орны», «суға тез» және «суға баяу» деген сияқты нәрселердің орнына. Ағылшын тілінде қарға байланысты көптеген сөздер бар, бірақ Боастың ниеті мәдениеттің айырмашылығын тілдің айырмашылығымен байланыстыру болуы мүмкін. Эдвард Сапир мен Бенджамин Ли Ворф ұсынған лингвистикалық туыстық гипотезасы біздің сөйлейтін тіліміз әлемге деген көзқарасымызға әсер етеді және оны көрсетеді дейді. Бұл идея жалпы семантиканың тұжырымдамасында да көрініс табады. 1940 жылы бұл тақырыпқа арналған танымал мақалада Ворф эскимо тілдерінде қар үшін бірнеше сөз бар екеніне назар аударды: Бізде [ағылшын тілінде сөйлейтіндер] жауған қар, жерге түскен қар, мұздай қатып қалған қар, лайлы қар, желмен айдалған қар – қандай жағдай болмасын, бірдей сөз бар. Эскимоға бұл қамтитын сөздің барлығы дерлік ойға келмейтін нәрсе болар еді.

The first reference to Inuit having multiple words for snow is in the introduction to Handbook of American Indian languages (1911) by linguist and anthropologist Franz Boas. He says:

To take again the example of English, we find that the idea of WATER is expressed in a great variety of forms: one term serves to express water as a LIQUID; another one, water in the form of a large expanse (LAKE); others, water as running in a large body or in a small body (RIVER and BROOK); still other terms express water in the form of RAIN, DEW, WAVE, and FOAM. It is perfectly conceivable that this variety of ideas, each of which is expressed by a single independent term in English, might be expressed in other languages by derivations from the same term. Another example of the same kind, the words for SNOW in Eskimo, may be given. Here we find one word, aput, expressing SNOW ON THE GROUND; another one, qana, FALLING SNOW; a third one, piqsirpoq, DRIFTING SNOW; and a fourth one, qimuqsuq, A SNOWDRIFT. The essential morphological question is why a language would say, for example, "lake", "river", and "brook" instead of something like "waterplace", "waterfast", and "waterslow". English has many snow related words, but Boas's intent may have been to connect differences in culture with differences in language. The hypothesis of linguistic relativity put forth by Edward Sapir and Benjamin Lee Whorf, holds that the language we speak both affects and reflects our view of the world. This idea is also reflected in the concept behind general semantics. In a popular 1940 article on the subject, Whorf referred to Eskimo languages having several words for snow: We [English speakers] have the same word for falling snow, snow on the ground, snow hard packed like ice, slushy snow, wind driven snow – whatever the situation may be. To an Eskimo, this all inclusive word would be almost unthinkable

Later writers, prominently Roger Brown in his Words and Things: An Introduction to Language and Carol Eastman in her Aspects of Language and Culture, inflated the figure in sensationalized stories: by 1978, the number quoted had reached fifty, and on February 9, 1984, an unsigned editorial in The New York Times gave the number as one hundred. However, the linguist Geoffrey K. Pullum contends that Inuit and other related dialects do not possess an extraordinarily large number of terms for snow.

Кейінірек жазушылар, әсіресе Роджер Браун өзінің «Сөздер мен заттар: тілге кіріспе» және Кэрол Истман өзінің «Тіл мен мәдениет аспектілері» еңбегінде, сенсациялық әңгімелерде бұл санды көбейтті: 1978 жылы көрсетілген сан елуге жетті, ал 1984 жылғы 9 ақпанда «Нью-Йорк Таймс» газетінің анонимді редакторы бұл санды жүз деп атады. Алайда лингвист Джеффри К. Пуллумның айтуынша, инуиттер мен басқа да туыс диалектілерде қарға қатысты сөздердің саны ерекше көп емес.

Инуиттер сөздерінің түбірі

Протоэскимо тілінде "қар" мағынасын беретін үш түрлі сөз тамыры анықталған: *qaniɣ 'қар жауып жатқан', бірақ Аляскалық Юпик және Сібір Юпик халықтары (басқаларымен бірге) Инуиттер немесе Инупиаттар емес, сондай-ақ олардың тілдері Инуит немесе Инупиат тілдеріне жатпайды. Дегенмен, барлығы эскимостар тобына жатады, бұл "қарды атау үшін эскимостардағы сөздер" дауын одан әрі күрделендіреді.