Кіріспе

Ирландия Республикасының сот жүйесінің басшысы

Ирландияның Бас судьясы (Príomh Bhreitheamh na hÉireann) – Ирландия Жоғарғы Сотының төрағасы. Бас судья – Ирландиядағы ең жоғары сот лауазымы және ең жоғары дәрежелі судья. Оның міндеттеріне конституциялық және әкімшілік функциялармен қатар, қалыпты сот ісіне қатысу кіреді. Қазіргі Бас судья – Донал О'Доннелл.

Өмірбаян

Жоғарғы соттың бас судьясы 1924 жылғы Соттар туралы заңмен құрылды. 1922 жылға дейін Ирландияның лорд-канцлері Ирландиядағы ең жоғары сот лауазымы болды. 1922 және 1924 жылдар аралығында Ирландияның бас судьясы Ирландия еркін мемлекетіндегі ең жоғары дәрежелі судья болды. Жоғарғы сот Төрт сот ғимаратында орналасқан. Жоғарғы сот көбінесе екі палатада отырысқа жиналғанда, екінші палата бірінші бас судьяның құрметіне аталған Хью Кеннеди сотында отырыс өткізеді.

Тағайындау және қызмет мерзімі

Бас судья лауазымы Ирландия үкіметі кабинетінің ұсынуымен толтырылады және Ирландия президенті тағайындайды. Бұл лауазымға тағайындауды реттейтін заңнама жоқ. Дәстүрлі түрде, таоiseach, táнаiste, Ирландияның бас прокуроры және әділет министрі жеке кеңесе отырып, ұсынылатын үміткерді кабинетке ұсынатын бейресми тәртіп сақталған. Франк Кларктың тағайындалуы үшін Апелляциялық сот төрағасы, бас прокурор және Жоғарғы деңгейдегі тағайындаулар комитетінің төрағасынан құралған арнайы комитет құрылды, ол үкіметке ұсыным жасады. Комитет өтініштерді қабылдап, үміткерлерден лауазымға лайықты екендіктерін көрсететін 500 сөздік мәлімдемелерді алды. Үш судьядан тұратын іріктеу тізімі жасалды. Егер бас судья ауырған жағдайда немесе лауазым бос болғанда, оның міндеттерін Апелляциялық сот төрағасы атқарады. Бас судьяның өкілеттік мерзімі жеті жылды құрайды немесе міндетті зейнеткерлік жасына (жеті жүз) жеткенге дейін созылады. Сотта қызметін жалғастырып жүрген бұрынғы бас судьялар соттық өкіметтілік ретінде қазіргі бас судьядан, Апелляциялық сот төрағасы мен Жоғарғы сот төрағасынан кейін төртінші орында тұрады. Джон Л. Мюррей жеті жылдық мерзімі аяқталғаннан кейін де Жоғарғы Сот судьясы ретінде қызметін жалғастырды.

Сот қызметі

Бас судья заңның конституциялықтығына қатысты істерде және Мемлекеттік кеңеспен кеңескеннен кейін президент жасайтын сілтемелерде жиі төрағалық етеді. Бас судьяның орны бос болғанда немесе оның лауазымындағы адам әрекет ете алмағанда, Апелляциялық сот төрағасы оның өкілі ретінде әрекет етеді. Бас судья Мемлекеттік кеңестің мүшесі болып табылады. Бұрынғы лауазым иелері "әрекет етуге қабілетті және ниетті" болған кезде Мемлекеттік кеңестің мүшелігін сақтап қалады. Барлық ирланд судьяларының қызметке кірісу туралы мәлімдемелері бас судьяның қатысуымен жасалады. Егер бас судья қолжетімді болмаса, оның орнына ең жоғары дәрежедегі Жоғарғы сот судьясы өкілдік етеді. Тіркеулер 1938, 1942, 1980, 1990, 1999 және 2018 жылдары жүзеге асырылды. Конституцияда нақты көрсетілмегенімен, бас судьяның Дублин сарайындағы президенттік инаугурацияларда ұзақ жылдардан бері белгілі бір рөлі бар. Бас судья сайланған президентке оның өзінің қолтаңбасын қою алдында қайталайтын қызметке кірісу туралы мәлімдемені оқып береді.

Заң бойынша міндеттер

Заң бойынша бас судьяға бірнеше қызмет жүктеледі. Олар нотариустарды және ант беру комиссарларын тағайындауға, сонымен қатар адвокаттардың тәртібін қадағалау және барристерлерді Сыртқы және Ішкі адвокатураға қабылдауға жауапты. Әділет министрінің сұрауы бойынша бас судья Garda Síochána Ombudsman Commission мүшесіне қатысты тергеу жүргізу үшін жұмыс істеп тұрған судьяны ұсынады. Бас судья Апелляциялық соттың және Жоғарғы соттың экс-официо мүшесі болып табылады. Бас судья соттардың жұмысы үшін практикалық нұсқаулар шығаруға құқылы.

Сот әкімшілігі

Бас судья Ирландиядағы сот жүйесінің және соттардың жұмысының орталық тұлғасы болып табылады. Бас судья Сот қызметі кеңесінің төрағасы. Франк Кларк осы лауазымға тағайындалған кезде реформалауға қатысты басымдықтарды анықтады. Бас судья сонымен қатар сот әкімшілігінің маңызды лауазымдарына төрағалық етеді, оның ішінде Сот тағайындаулар жөніндегі консультативтік кеңес, Сот кеңесі, Жоғары соттар ережелері комитеті, Сот этикасы комитеті және Патентер беру жөніндегі консультативтік комитет. Бас судья жиі сот жүйесін үкімет алдында көрсетеді.

Бас судьялардың тізімі

Жоқ. АтауыМемлекеттік қызмет мерзімі Тағайындаған Номинациялаған Ескермелер 1 Хью Кеннеди 1924 жылғы 24 маусым 1936 жылғы 1 желтоқсан У. Т. Косгрейв (2-ші ЕО) Тимоти Хили Бұрын Ирландияның бірінші Бас прокуроры болып қызмет еткен. Қызмет барысында қайтыс болды. 2 Тимоти Салливан 1 желтоқсан 1936 1 маусым 1946 Эмон де Валера (7-ші ЕО) Домхналл Уа Буачалла Бұрын Жоғары соттың төрағасы болып қызмет еткен. 3 Конор Магуайр 1 маусым 1946 11 маусым 1961 Эмон де Валера (4-ші үкімет) Seán T. O'Kelly Бұрын Жоғары соттың төрағасы болып қызмет еткен. 4 Cearbhall Ó Dálaigh 16 маусым 1961 22 қыркүйек 1973 Сеан Лемас (9-шы үкімет) Эмон де Валера Бұрын Бас прокурор болып қызмет еткен. Ирландияның Еуропалық Одаққа қосылуынан кейін Еуропалық соттың судьясы болып тағайындалғаннан кейін Бас судья лауазымынан кетті. 5 Уильям Фицджеральд 25 қыркүйек 1973 17 қазан 1974 Джек Линч (13-ші үкімет) Эмон де Валера Қызмет барысында қайтыс болды. 6 Том О'Хиггинс 17 қазан 1974 1 қазан 1985 Лиам Косгрейв (14-ші үкімет) Эрскин Х. Чайлдерс Еуропалық соттың судьясы болып тағайындалғаннан кейін орнынан кетті. 7 Томас Финлей 10 қазан 1985 16 наурыз 1994 Гаррет Фицджеральд (19-шы үкімет) Патрик Хиллери Бұрын Жоғары соттың төрағасы болып қызмет еткен. 8 Лиам Гамильтон 22 наурыз 1994 1 маусым 2000 Альберт Рейнольдс (23-ші үкімет) Мэри Робинсон Бұрын Жоғары соттың төрағасы болып қызмет еткен. 9 Ронан Кин 1 маусым 2000 23 шілде 2004 Берти Ахерн (25-ші үкімет) Мэри МакАлиз Бұрын "Жұлдызды шаң" өртін тергеу комиссиясының төрағасы және Заң реформасы комиссиясының төрағасы. 10 Джон Л. Мюррей 23 шілде 2004 25 шілде 2011 Берти Ахерн (26-шы үкімет) Мэри МакАлиз Бұрын Бас прокурор және Еуропалық соттың судьясы болды. 11 Сьюзан Денхам 25 шілде 2011 28 шілде 2017 Энда Кенни (29-шы үкімет) Мэри МакАлиз – бірінші әйел Бас судья. 12 Фрэнк Кларк 28 шілде 2017 10 қазан 2021 Лео Варадкар (31-ші үкімет) Майкл Д. Хиггинс 13 Донал О'Доннелл 11 қазан 2021 қазіргі кездегі Мишель Мартин (32-ші үкімет) Майкл Д. Хиггинс Жоғары сотқа адвокаттық тәжірибеден тікелей тағайындалған екінші адам.