Кіріспе
Аскаридия галли – Нематодалар тайпасына жататын паразиттік дөңгелек құрт. Аскаридия туысына жататын нематодтар негізінен құстардың ішектерінде паразиттік тіршілік етеді. А. galli – ең көп таралған және зиянды түр, әсіресе үй құстары, Gallus domesticus арасында. Ол құрттардың көптеп жұғуынан туындайтын, әсіресе тауықтар мен түйеқұстарда кездесетін аскаридиоз ауруын қоздырады. Ол жіңішке ішекте мекендейді және кейде саудалық жұмыртқаларда да табылуы мүмкін.
Ascaridia galli is a parasitic roundworm belonging to the phylum Nematoda. Nematodes of the genus Ascaridia are essentially intestinal parasites of birds. A. galli is the most prevalent and pathogenic species, especially in domestic fowl, Gallus domesticus. It causes ascaridiasis, a disease of poultry due to heavy worm infection, particularly in chickens and turkeys. It inhabits the small intestine, and can be occasionally seen in commercial eggs.
Сипаттама
Бұл құстарда кездесетін ең ірі нематода, аналықтарының ұзындығы 72-ден 112 мм-ге дейін жетеді. Денесі жартылай мөлдір, қаймақты ақ түсті және цилиндр тәрізді. Алдыңғы бөлігі үш үлкен, үш тілімді ерінмен қоршалған айқын ауызбен сипатталады. Ерін шеттерінде тіс тәрізді кішірек тілімдер болады. Денесі толығымен қабықша деп аталатын қалың ақуызды құрылыммен жабылады. Қабықша дене бойымен көлденең жолақты және қабықшалық қанаттар нашар дамыған. Арқалық ерінде екі айқын папилляр, ал әрбір құрсақ астындағы ерінде бір папилляр орналасқан. Бұл папиллярлар нематоданың сезім мүшелері болып табылады. А. galli екі жынысты, айқын жыныстық диморфизмге ие. Аналықтары әлдеқайда ұзын және күшті, денелерінің ортаңғы бөлігінде (алдыңғы және артқы ұштарының арасында шамамен ортасында) жыныс тесігі және денелерінің артқы ұшында анус орналасқан. Аналықтарының құйрық бөлігі ерекше жуан және тік болады. Аталықтары салыстырмалы түрде қысқа және кішкентай (ұзындығы 50-ден 76 мм-ге дейін), айқын тік және иілген құйрығы бар. Құйрық аймағына қарай он жұп қаудағы папиллярлар табылады, олар преклоакальдық (үш жұп), клоакальдық (бір жұп), постклоакальдық (бір жұп) және субтерминалдық (үш жұп) папиллярлар сияқты анықталған топтарда сызықтық түрде орналасқан. Жұқтырған құстардың нәжісінде табылған жұмыртқалар тегіс қабықшалы, сопақ пішіндес және 73–92 х 45–57 мкм өлшемде болады.
Өмірлік цикл
А. galli тіршілік циклы бір қожайында тікелей жүреді, оның ішінде екі негізгі популяция бар: ас қорыту жолында жыныстық жағынан жетілген паразит және жұқпалы саты (L2). Жұмыртқалар сопақ пішіндес, қалың, альбуминге толы қабықшалары бар, олар құрғақшылыққа өте төзімді және қоршаған ортада ұзақ сақталады. Личинкалар жұмыртқадан шықпайды, бірақ L2 сатысына жеткенше жұмыртқаның ішінде ауысады. Бұл шамамен екі аптаға созылуы мүмкін, бірақ мерзім ауа райы сияқты басқа факторларға да байланысты. Тіршілік циклы жұқпалы жұмыртқалардың ластанған су немесе жем арқылы жаңа қожайынға түсуімен аяқталады. L2 личинкалары бар жұмыртқалар механикалық түрде он екі елі ішегіне жеткізіледі, онда олар 3-ші, содан кейін 4-ші сатыдағы личинкаларға айналады. Жұқпалы жұмыртқаларды тауық жегенде, ол провентрикулға жеткенде жұмыртқадан шығады. Температура, көмірқышқыл газы деңгейі және pH личинканың жұмыртқадан шығуына ықпал ететін факторлар деп саналады. Личинка содан кейін жұқа ішектің шырышты қабығына еніп, екі қосымша ауысудан өтеді. Өмір циклының осы кезеңінде бұл құрттар қожайындарына ең көп зиян келтіреді. Олар қайтадан жұқа ішекке еніп, ересек құрттарға айналады, онда ішек мазмұнымен қоректенеді және көптеген жұмыртқаларды шығарады, олар қожайынмен бірге шығарылып, тіршілік циклын жалғастыруға мүмкіндік береді. Егер жануар личинкаларға қарсы иммундық жауап бере алса, яғни бұрын жұққан болса, личинкалар ересек құрттарға айналмайды, бірақ жұқа ішектің шырышты қабығында жасырынады. Бұл көбінесе ересек құстардың жұқтыруына тән. Жер құрттары сияқты тасымалдаушы қожайындар А. galli жұқтыруда рөл атқарады деп есептеледі, сондықтан бос жайылымдағы құстардың жұқтыру қаупі жоғары.
Патогенділік
Нематода барлық жастағы құстарды жұқтырады, бірақ ең көп зиян 12 аптадан кіші құстарда байқалады. Ауыр инфекция құс шаруашылығында салмақ жоғалтудың және жұмыртқа өндірісінің азаюының негізгі себебі болып табылады. Өте ауыр инфекция жағдайында ішек бітелуі мүмкін. Әлсіздік, қанаттардың салбырауы, бастың бозаруы және дене салмағының кемуі көрінеді. Инфекция сонымен қатар қан жоғалтуға, қандағы қант мөлшерінің төмендеуіне, ураттардың артуына, тимус бездерінің кішіреюіне, өсудің тежелуіне және өлім-жітімнің күрт өсуіне әкеледі. Ауыр инфекция кезінде ересек құрттар жұмыртқа жолына көтеріліп, тауық жұмыртқаларында, ал кейде құстардың нәжісінде де табылуы мүмкін.
Емдеу
Пиперазин – таңдаулы дәрі. Гигромицин В-мен азықты үнемі дәрілеу де кеңінен қолданылады. Пиперазинді тауықтарға жем-шөпте (0,2–0,4%) немесе суда (0,1–0,2%) беруге болады, сондай-ақ бір реттік ем ретінде (50–100 мг/құс) қолдануға болады. Дегенмен, пиперазин жас тауықтарға тиімсіз, ал тетрамизол әртүрлі жастағы тауықтарға 89–100% тиімді. Альбендазол және левамизол сияқты жаңа дәрілер де жоғары тиімділікке ие. Фенбендазол да өте тиімді, 60,6 ppm және 30,3 ppm дозаларында тиімділігі 99,2–100% және 69,0–89,6% құрайды. Ивермектин де нашар жетілген және ересек құрттарға қарсы тиісінше 90% және 95% тиімді екені көрсетілді.