Кіріспе
1936–1995 Сирия коммунистік партиясының жетекшісі Халид Бақдаш (кейде Халид Бағдаш немесе Халед Бекдаше, خالد بكداش) (1912 – 15 шілде, 1995) – Сирия коммунистік партиясын (СКП) құрған және 1936 жылдан өмірінің соңына дейін, 1995 жылға дейін басқарған сириялық саясаткер. 1954 жылы Бақдаш араб парламентіне сайланған алғашқы коммунист болды. Кейіннен ол «араб коммунизмінің деканы» деп аталды.
Khalid Bakdash (occasionally spelled Khalid Bagdash or Khaled Bekdache, خالد بكداش) (1912 – July 15, 1995) was a Syrian politician who was the founder of the Syrian Communist Party (SCP) and lead it from 1936 until his death in 1995. In 1954, Bakdash became the first member of a communist party to be elected to an Arab parliament. He has since been called the "dean of Arab communism".
Ерте өмір
Дамаск қаласының күрд ауданында сириялық күрд отбасында дүниеге келген. Ол 18 жасында, Дамаск университетінде оқып жүрген кезінде алғаш рет коммунистік қозғалысқа қатысты. Содан кейін Сирияның француз оккупациясына қарсы студенттік қозғалыстарда белсенділік танытып, полицияның назарына ілікті. 1933 жылы партия оның елден кетуі қажет деп шешті, ал 1934 жылы Мәскеудегі Шығыс халықтарының еңбекшілерінің коммунистік университетіне қабылданды. Осы кезеңде Бакдаш "Коммунистік манифест" еңбегін араб тіліне алғаш рет аударды.
Сирия коммунистік партиясының хатшысы
1936 жылы оралған Бакдаш Сирия мен Ливан Коммунистік партиясының хатшысы лауазымын иеленді және өмірінің соңына дейін үздіксіз осы қызметте болды. Ол Сирияда Виши Франциясының үстемдігі кезінде француз билігіне қарсы жер асты қозғалысын басқарды. 1942 жылы Сирия одақтастардың бақылауына өткенде, француз үкіметі оған тәуелсіздік уәдесі берді және бұрын тыйым салынған Коммунистік партияны заңдастырды. Бакдаш Сирия Коммунистік партиясының хатшысы ретінде умеренді саясат ұстанды. Ол 1944 жылы жасаған партия жарғысы мен бағдарламасында сол кездегі араб әлемінің саяси жағдайларына бейімделуге ұмтылғанын көрсетті. Олар партияның отаршылдыққа қарсы күреске берілгендігін баса көрсетті және оны марксистік-лениндік авангардтық ұйым емес, демократиялық көпшілік қозғалыс ретінде құруға тырысты, бұл лениндік принциптерге қатаң бағынудан туындауы мүмкін еді. Бакдаш араб коммунизмінің қадірлі қайраткері ретінде танымал болғанымен, оның басқа араб коммунистік партияларына тигізген нақты ықпалы осы аталымнан көрінетіндей зор болған жоқ. Оның 1941 жылдан 1949 жылға дейін Ирак Коммунистік партиясын басқарған Фахдпен арасы шиеленіскен болатын. 1940-жылдардың басында Бакдаш Азиз Шариф басқарған Ирак Халық партиясын қолдады, ол Фахдтың партиясы ұстанған дәстүрлі лениндік көзқарастың қарамағына тұрып, ұлттық мәселеге баса назар аудара отырып, кең ауқымды партия құруға Сирия Коммунистік партиясының үлгісін алды. Фахдтың күдігі бойынша, Бакдаш Дамаскіде тұратын ирак коммунистерін сатып алуға тырысқан.
Араб әлемінің алғашқы коммунистік депутаты
1954 жылы Бақдаш парламентте мандат алды, ал 1954-1958 жылдардағы Сирияның тұрақсыз демократиялық кезеңінде сақтық саясатын ұстанды. Осы кезеңде ол кездескен басты қиындық – араб бірлігі мәселесі, әсіресе Гамаль Абдель Насердің Мысырымен бірігу мәселесі болды. Бақдаш Насерді қатаң сынады, әсіресе ол саяси қарсыластарына, атап айтқанда коммунистер мен «Мұсылман бауырларына» қарсы репрессиялық науқанды бастағаннан кейін. Насер саяси көптік пен партиялардың болуын қабылдамады және оның билігінде партияларға тыйым салынды. Дегенмен, Мысырмен бірігуге халықтың күшті қолдауы Бақдашты жағдайға бейімделуге мәжбүр етті. Қазіргі араб саясатының көрнекті тарихшысы Ханна Батату, 1958 жылы Сирия мен Мысырды біріктірген Біріккен Араб Республикасын құруға Насерді көндірген сириялық делегация құрамында коммунистік генералдың болғанын, және Бақдаш оны білген болуы мүмкін, тіпті мақұлдаған да болуы мүмкін деп болжайды. Алайда, Бақдаш өзі 1958 жылдың желтоқсанында жарияланған Мысыр басшысының саясатын сынап, саяси партияларды заңдастыруды және БАР-ды (Біріккен Араб Республикасын) еркін федерацияға айналдыруды талап еткенімен, Насердің наразылығын тудырды. Бұл партияға қарсы қатал репрессияға әкеп соқты. Бақдаш өзі Сириядан Мәскеуге кетіп, 1966 жылға дейін сонда тұрды. Сирия 1961 жылы БАР-дан шықты, бұл шешімді армияның және буржуазияның маңызды топтары, сондай-ақ коммунистер қолдады, бірақ ажырылыс өте даулы болды және оны қолдаған партиялардың халықтық қолдауы күрт азайды; Сирия партиясы жүздей мүшеге дейін қысқарды.
Батистік билік кезіндегі партия басшысы
1963 жылғы 8 наурызда Мысырмен қайта бірігуді жақтаған Баасшылар, Насершілер және Араб ұлттық қозғалысы сепаратистік үкіметті құлатып, бірақ қайта бірігу жоспары іске аспады. Осыдан кейін 1970 жылдарға дейін Коммунистік партия түрлі деңгейде қысымға ұшырады. 1966 жылы Сирия Баасының құпия әскери комитеті билікті басып алып, радикалды саясатты жүзеге асырды. Бақдашқа Мәскеуден оралуға рұқсат берілді, бірақ оны қоғамдық саяси қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. 1970 жылы Хафез әл-Асад Сирияда билікті қолға алғаннан кейін, халықтық демократия шеңберінде саяси көптіктерді қайта енгізу ниетін жариялады. Бұл Ұлттық прогрессивті фронт түрінде көрінді – үкіметтің араб ұлтшылдығы мен социалистік бағытын қолдаған және Баас партиясының жетекшілігін қабылдаған партиялардың коалициясы. Фронтқа қосылу немесе жазатайым әрекет жасау арасындағы таңдауға келіп, Бақдаш фронтқа қосылуды жөн көрді, ал Рияд әл-Түрк партияның шағын радикалдық тобын оппозицияға бастап кетті. 1986 жылы Бақдаш пен Бас хатшының орынбасары Юсуф Фейсал арасындағы келіспеушілік партияның бөлінуіне әкелді. Фейсал Кеңес партиясы хатшысы Михаил Горбачевтің жүргізіп жатқан жаңа «перестройка» және «гласность» саясатын қолдады, ал Бақдаш оған қарсы болды. Партияның көптеген зиялылары Фейсалмен бірге кетіп қалды, ал Бақдаш партияның күрдтік базасының қолдауын сақтап қалды. Халид Бақдаш 1995 жылы Дамаскіде 83 жасында дүние салды. Оның әйелі Висал Фарха Бақдаш партия хатшысы болып тағайындалды.