Кіріспе

Орыс православие діни қызметкері және адам құқықтары белсендісі Александр Владимирович Мень (Александр Владимирович Мень; 22 қаңтар 1935 – 9 қыркүйек 1990) – кеңестік орыс православие діни қызметкері, диссидент, теолог, библиялық ғалым және теология, дін тарихы, христиан ілімінің негіздері мен православие құлшылығы туралы жазушы. Ол ондаған кітап жазды (оның ішінде шедевр еңбегі – «Дін тарихы: жол, шындық және өмірді іздеу», оның жетінші томы «Адам баласы» деп аталады, ол Кеңес Одағындағы мыңдаған азаматтар үшін христиандыққа кіріспе болды); жүздеген, тіпті мыңдаған адамды крещение рәсімінен өткізді; православие ашық университетін құрды; Ресейдегі алғашқы жексенбілік мектептердің бірін және Ресей балалар ауруханасында қайырымдылық ұйымын ашты. Оның ықпалы бүгінге дейін сезіліп, оның мұрасы Ресейде және шетелдегі христиандар арасында артып келеді. 1990 жылдың 9 қыркүйегінде, жексенбі күні таңертең, Ресейдегі Семхоз қаласында, үйінің жанында балтамен шабуыл жасап, оны өлтірді. Қылмыстың жағдайы әлі де анық емес.

Өмірбаян

Меннің әкесі Вольф Герш Лейбович (Владимир Григорович) Мен 1902 жылы Киевте дүниеге келді. Бала кезінде діни еврей мектебінде оқыды, "иврит тілін жатқа білді, пайғамбарларды жаттап оқыды", бірақ "дінге сенбеген адам болды", "екі университетті бітірді, тоқыма фабрикасының бас инженері болып жұмыс істеді". Меннің анасының ата-тегі, бастапқыда Польшадан шыққан, 18 ғасырдан бері Ресейде тұрған. Оның әжесі, Сесилия Василевская, және бабасы, Одесса тұрғыны Семен (Соломон) Ильич Цуперфейн, Швейцарияда Берн университетінің химия факультетінде оқып жүргенде танысты. 1908 жылы Бернде олардың қызы Елена (Александрдың анасы) дүниеге келді. Университетті бітіргеннен кейін Семен, Сесилия және олардың қызы Парижге көшті. 1914 жылы Ресейге келген кезде Семен әскерге шақырылды, ал отбасы Харьковқа қоныстанды. Елена Семеновна Мен (қызметтегі аты Цуперфейн) жас кезінен-ақ христиан дініне қызығушылық танытты. Ол Харьковтың жеке гимназиясында православие дінін оқыды. Орта мектепті бітіруге жақын, ол әжесі Анна Осиповна Василевскаямен бірге тұруға Мәскеуге кетті. 1934 жылы Вольфқа үйленді. Мен алты жасқа толғанда, оның әкесі НКВД-ға қамауға алынды. Әкесі бір жылдан астам күзетте ұсталды, содан соң Орал тауларына жұмысқа жіберілді. Мен 1955 жылы Мәскеудің тері институтында оқыды және А. А. Ежевский атындағы Иркутский мемлекеттік аграрлық университетке ауысты, бірақ 1958 жылы діни сенімдері үшін оқудан шығарылды. Шығарылғаннан бір ай өткен соң, 1 маусымда 1958 жылы, ол диакон болып тағайындалды және Акуловодағы Церковь Покрова Пресвятой Богородицы (Акулово) шіркеуіне жіберілді.

Діни қызмет

1960 жылы 1 қыркүйекте Мен Ленинград теологиялық семинариясын бітірген соң дін қызметкері болды. Оның қасиеттілікке ие болу рәсімі Донской монастырында өтті. Мен Петровское (село, Наро-Фоминский район) Петровскийдегі Покрова Пресвятой Богородицы шіркеуінің екінші дін қызметкері болып тағайындалды, бір жылдан кейін ол ғибадатхананың ректоры болды. 1965 жылы Мәскеу теология академиясын бітірді. 1964 және 1965 жылдары Меннің әкесі Александр Солженицынмен қарым-қатынасы болғандықтан тергеуге алынды. Мен жергілікті және шетелдегі христиандардың арасында, сондай-ақ римдік католиктер мен протестанттардың, тіпті православиеліктердің арасында зор ықпалға ие және жақсы беделді көшбасшыға айналды. Ол Мәскеу маңындағы бірнеше приходтарда қызмет етті. 1970 жылдардың басында Мен Ресейдің діни қауымдастығында, әсіресе интеллигенция арасында танымал тұлғаға айналды. Меннің белсенді миссионерлік және евангелистік қызметі үшін КГБ тарапынан қуғынға ұшырады; 1974 жылы Юрий Андропов Кеңес Одағы Коммунистік партиясы Орталық комитетіне «Ватиканның КСРО-ға қарсы идеологиялық күресі» туралы хат жолдады, онда былай делінген: «А. Мен (Мәскеу облысы) басшылығымен католиктік көзқарасты дін қызметкерлерінің тобы, өз теологиялық еңбектерінде тек католицизм ғана шіркеу өмірінің идеалы болуы мүмкін деген ойды қадағалайды. Бұл еңбектер заңсыз жолмен шетелге шығарылып, Бельгиядағы Life with God католиктік баспасында жарық көреді де, содан кейін КСРО-ға тарату үшін жіберіледі». 1986 жылдың көктемінде «Труд» газетінде жарияланған мақалада ол Архиерей Джон Мейендорфтың қолдауымен «кеңес үкіметіне қарсы құпия ұйым» құруға тырысқандығы, «заңсыз діни кештер» ұйымдастырғандығы және «діни насихат сипатындағы слайд-фильмдерді» жеке дауыстап, оларды діндарлар арасында заңсыз таратыпты деп айыпталды. 1988 жылдың 11 мамырында Болат және қорытпалар институтының залында Меннің алғашқы ашық лекциясы өтті. Кравецкий Александр Геннадьевичтің айтуынша, «ұйымдастырушылар шіркеу тақырыбына ешқандай жарнамасыз толық залдың жиналуына қатты таң қалды». 1980 жылдардың соңында ол бұқаралық ақпарат құралдарын пайдаланып, діни нанымды таратумен айналысты (оған ұлттық телеарнада дін туралы бағдарлама жүргізу ұсынылды); оның күндері мен түндері лекция залдарында оқыту мен дәріс беруге толы болды.

Пікірлер мен ойлар

Меннің айтуынша, "әлемдік діни сенімдер тарихы христиандықпен емес, одан әлдеқайда бұрын басталады. Христиандық – діни тәжірибенің дамуының ең жоғары нүктесі". Ол былай деп жазды: "Жақсы жаңалықты уағыздау Август пен Тиберий дәуіріндегі адамдардың ғана емес, олардан бұрынғылардың да үміттерін қанағаттандырды. Христиандық дінінде адамзат тарихындағы ұзақ діни ізденіс процесі аяқталды. Ғасырлар бойы адамдар сансыз жолдар мен жолдармен қадам басып, адам санасының қабылдауына жететін барлық нәрсені сынап, бағалады – әлемді мойынламаушы мистицизмнен бастап, Құдайды мойынламаушы материализмге дейін. Осы жолдардың бәрін басып өткеннен және ізденіс толыққаннан кейін ғана, Киелі кітап тілімен айтқанда, "уақыт толысты". Аян әлемге ең үлкен сыр ретінде келді; адамға мінсіз өмірге апаратын жол көрсетілді". "Дін тарихына" кіріспесінде Мен материалды ұсынудың негізгі принципін сипаттайды: "Біз анимист, будда немесе грек ойшылымен бірге шындықты іздейміз, бұл әлемді Құдай-адамның келуіне дайындаған діндердің нағыз динамикасын түсінуге көмектеседі. Осы орталыққа, яғни шыңға қарай жасалған қозғалыс – шынымен керемет көрініс; оны ұстанғанда, біз христиан дінінің мәнін жақсырақ түсіне аламыз". Сонымен қатар, Мен "егер ұсынылған кітаптар тізбесі оқырмандарға діндер тарихын қателер жинағы емес, Жаңа өсиет мұхитына суларын құятын өзендер ағыны ретінде көруге көмектессе, автордың мақсаты орындалған болар еді" деп үміттенеді. Мен өзінің антика мен жазықсырқауға деген көзқарасын христиандық деп бағалады: "Тіпті жазықсырқаудың ішінде де Жақсы жаңалықты болжау мен күтуді таба аласыз. Апостол Павел Афинадағы уағызында "Белгісіз Құдайға" арналған құрбандық тақты бастапқы нүкте ретіне таңдаған жоқ пе? Дегенмен, мұндай диалог көбінесе Евангелияға жат көне сенімдермен келісімге келумен ауыстырылады".

Оң

Көптеген православиеліктер Меннің қызметі мен еңбектерін жақсы бағалайды. Аркадий Малер 2010 жылы былай деп жазды: "Ата Александр Меннің уағыздарының арқасында Мәскеу патриархатының Ресей православие шіркеуіне келген адамдардың саны біздің ойлағанымыздан да көп. Олардың көптегені енді жартылай үнмен «шындығында, Мен мені бастапқыда шіркеуге әкелді» деп мойындайды және бір нәрсе үшін өтініш тілеп, көздерін бұрады. Бұл тек «интеллигенция» туралы ғана емес, Александр ата – халыққа шын уағыздаушы болды, Кеңес империясының түкпір-түкпірінен қарапайым адамдар оны іздеді, себебі олар алғаш рет Құдай туралы оның мәтіндерінен, таныстарының таныстарынан кездейсоқ тапқаннан білді». Архиерей Ткачёв, Андрей Юрьевич Меннің еңбегін жақсы бағалады: «Мен зор болды: ол атеист зиялылармен жұмыс істеудің ең ауыр жүгін өз мойнына алды». 2021 жылдың ақпан айында митрополит Иларион (Альфеев) Менді қасиетті деп жариялауға рұқсат берді: «Ата Александр Мен өз заманының көрнекті уағыздаушысы, катехизисі және миссионері болды. Оның қазасы трагедиялық болды, және егер оның шейіт болғаны дәлелденсе, оны шейіт ретінде қастерлеуге болады деп ойлаймын».