Кіріспе

15-ші Мәскеу және барлық Ресей патриархы, Ресей Православ шіркеуінің басшысы Алексий II (немесе Алексий II, Патриарх Алексий II; Алексей Михайлович Ридигер; 23 ақпан 1929 – 5 желтоқсан 2008) – Мәскеу және барлық Ресейдің 15-ші патриархы, Ресей Православ шіркеуінің басшысы. 1990 жылы, Кеңес Одағы тарағанға дейін он сегіз ай бұрын Мәскеу патриархы болып сайланған ол, кеңес кезеңінен кейінгі алғашқы Ресей патриархы болды.

Отбасылық тарихы

Алексей Михайлович Ридигер – Балтық немісі ақсүйектер әулетінің әке тарапынан туған ұрпағы болды. Оның әкесі, Михаил Александрович Ридигер (1900–1960), 1695 жылы Швецияның Карл XI-і тарапынан рыцарь атағын алған, швед Ливониясының Даугaвгрива қаласындағы швед бекінісінің командирі капитан Генрих Николаус (Нилс) Рюдингердің ұрпағы еді. Швед Эстониясы мен швед Ливониясы 18 ғасырдың басында Ұлы Солтүстік соғысынан кейін Ресей империясының құрамына енді. Фридрих Вильгельм фон Рюдигер (1780–1840) Екатерина Ұлының тұсында православие дінін қабылдады. Польшалық Софи Доротея Жерзебскамен жасаған некеден болашақ Патриархтың бес атасы Егор (Георгий) фон Рюдигер (1811–1848) дүниеге келді. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Алексей Ридигердің әкесі Михаил қашқынға айналып, отбасы Эстонияда қоныстанды, алдымен Хаапсалуда, онда пастор Ральф фон зюр Мюлен баспана берді. Кейін Михаил Эстонияның астанасы Таллинге көшіп, 1928 жылы Елена Иосифовна Писаревамен танысып, үйленді. Алексей Ридигер бала кезінен-ақ рухани әкесі, архиерей Иоанн Богоявленскийдің басшылығымен православие шіркеуінде қызмет етті. Таллиннің орыс гимназиясын бітірді. 1940 жылы Эстонияны Кеңес Одағы басып алғаннан кейін Алексейдің отбасы Серовтың нұсқауымен Эстониядан депортациялау үшін тұтқындалу тізіміне енгізілді, бірақ НКВД оларды таба алмады, себебі олар үйінде отырудың орнына жақын маңдағы лашықта жасырынды. Эстонияны нацистік Германия басып алған кезде (1941–1944) Алексей 1942 жылғы 20 желтоқсанда православие діни қызметкері болған әкесі Михаилмен бірге Эстониядағы неміс тұтқын лагерьлеріндегі совет соғыс тұтқындарына барды. Мұндай әрекет неміс оккупациялық билігі тарапынан шыдап қабылданды, өйткені ол тиімді антисоветтік пропаганда ретінде қарастырылды. 1944 жылдың күзінде Кеңес әскерлері Эстонияға оралғаннан кейін, Балтық немісі тамыры бар адамдардың көпшілігінен айырмашылығы, Ридигер (Рюдигер) отбасы Батысқа эвакуацияланудың орнына Эстонияда қалуды жөн көрді. Соғыс кезінде жабылып, Эстонияны Кеңес Одағының басып алуынан кейін Таллиннің Александр Невский соборы 1945 жылы қайта ашылды. Кеңес азаматы болған Алексей Ридигер 1946 жылдың мамыр айынан қазан айына дейін соборда алтарь қызметін атқарды. Сол жылы ол Санкт-Симеон шіркеуінде псалтир оқушы болып тағайындалды; 1947 жылы Таллиндегі Құдай Анасының Казань иконасы шіркеуінде сол қызметін жалғастырды. 1950 жылғы 15 сәуірде Ленинград митрополиті Григорий (Чуков) оны диакон етіп тағайындады, ал 1950 жылғы 17 сәуірде ол діни қызметкер болып тағайындалып, Таллинн епархиясының Эстониядағы Йыхви қаласындағы Теофания шіркеуінің ректоры болды. 1957 жылғы 15 шілдеде Фр. Алексий Таллиндегі Успенский соборының ректоры және Тарту округінің деканы болып тағайындалды. 1958 жылғы 17 тамызда архиерей дәрежесіне көтерілді, ал 1959 жылғы 30 наурызда Таллинн епархиясының біріккен Тарту-Вильянди епархиясының деканы болып тағайындалды. 1961 жылғы 3 наурызда ол Сент-Сергий Лаврасының Үшбірлік соборында монах болып киіндірілді. Бұрынғы сұхбатында Харчев бұл шешімді Патриарх Пимен "бір жылға" талап еткенін айтқан еді. Алексий 1964 жылдан бастап Еуропа шіркеулері конференциясының президенттерінің бірі болды. 1987 жылғы наурыз айында ол БШК Президиумы мен Консультативтік комитетінің төрағасы болып сайланды және 1990 жылдың қарашасына дейін осы лауазымда қалды. Ресейдің православие шіркеуінің кейбір мүшелері Алексийді экуменизм үшін сынаған кезде ол мұндай пікірлер шіркеу өкілдерінің емес, еркін азаматтардың жеке пікірлері ретінде айтылатынын мәлімдеді.

КГБ

1990 жылдардан бастап Патриарх Алексий II КГБ агенты болған деген хабарлар пайда болды. Бұл хабарлар 1991 жылғы Кеңес Одағындағы төңкеріс талпырысын тергеу үшін құрылған комитеттің мүшесі, төрағасы Лев Пономарев болған Глеб Якуниннен бастау алды. 1992 жылдың наурыз айында ол Мәскеу Патриархаты мен КГБ арасындағы ынтымақтастық туралы материалдарды жариялады. Ол Ресей Православие шіркеуінде жоғары лауазымдарда болған бірнеше КГБ агенттерінің, соның ішінде Патриарх Алексий II-нің кодовалық есімдерін жариялады. 1993 жылы Ресей шіркеуі Якунинды дін қызметінен шеттетуге қаулы етті. Бұл мәлімдемені Евгения Альбац 1994 жылы қайталады. Батыс ақпарат құралдары бұл туралы 1999 жылы және 2007-2008 жылдары хабарлады. Патриарх 2015 жылы КГБ-ның бұрынғы генералы және күдікті қос агент Олег Калугинмен сұхбаттасқанда "КГБ-ның серіктесі" деп аталды. КГБ-ның Эстония бөлімі Алексиді 1958 жылдың 28 ақпанында, 29 жасқа толғаннан кейін, "Дроздав" кодовалық атымен агент ретінде тартты (ол митрополит Филарет Дроздав туралы диссертациясын қорғаған еді). Оның жұмысқа қабылдануы туралы есепте КГБ сол кезде қарапайым діни қызметкер болған Алексимен байланысқа түскені көрсетілген, себебі олар оның Иоанн (Алексеевтің) орнын басып, Таллин және Эстонияның Ресей Православие епархиясының епископы болады деп күтті (және ол шындығында үш жылдан кейін осы лауазымға тағайындалды). Оның КГБ-ға берілген тапсырмаларының бірі 1983 жылы болды, ол бүлікші монахтарды "бас иегізу" үшін Псков үңгірлер монастыріна жіберілді. Сондай-ақ, Александр Григорьевтің Ленинградтағы КГБ офицері, православие дінінің діни қызметкері Александр атаның кейпінде оның ісімен айналысқаны туралы мәлімет бар. Олег Гордиевскийдің сөзіне қарағанда, Алексий II қырық жыл бойы КГБ үшін жұмыс істеді, ал оның іс жүргізушісі Николай Патрушев болды. 1988 жылдың ақпанында, оның жұмысқа қабылданғанынан дәл 30 жыл өткен соң, КГБ төрағасы оған Құрмет грамотасын табыс етті. Сонымен қатар, Патриарх оны "КГБ агенты" деп айтуды совет билігімен жасасқан қажетті келісімдердің әдемілеу көрсетілуі деп бағалады. Сол сияқты, Мәскеу Патриархатының ресми өкілі, отец Всеволод Чаплин 2000 жылы Патриарх Алексий II-нің "арнайы қызметтермен байланысы" туралы хабарлардың "толығымен негізсіз" екенін мәлімдеді. Альбац (1994) Константин Харчевтің, Кеңес Одағының Дін істері жөніндегі Кеңесінің бұрынғы төрағасын, былай деп цитата келтіреді: "Епископ немесе басқа да жоғары лауазымға үміткер, тіпті Киелі Синод мүшесі де, КПСС және КГБ Орталық Комитетінің бекітуінсіз тағайындалмайтын еді". Ресей баспасөзінің оны "икемді" епископ деп айтуына жауап бергенде, Алексий өзінің тарихын қорғап, 1961 жылы Таллин епископы болғанда, коммунистік биліктің қаладағы Александр Невский соборын планетарийге айналдыруға (шындығында, олар Балтық мемлекеттерінің басқа жерлерінде де осыны істеді) және Пюхитциа Дормиция монастырын шахтерлерге арналған демалыс үйіне айналдыруға қарсылық көрсеткенін айтты. Ресми деректер Патриарх Алексийдің епископтық қызметі кезінде Таллин епархиясында шіркеулердің жабылуының саны КСРО-ның басқа аймақтарына қарағанда аз болғанын көрсетеді. Уэрдің (1997) пікірінше: "Коммунистік билікпен бұрынғы ынтымақтастық туралы пікірлер әртүрлі, бірақ көбінесе ол совет мемлекетімен епархиялық епископ ретінде қарым-қатынаста нығайып, тәуелсіздік танытқан деп есептеледі".

Мәскеу және бүкіл Русь патриархы

1990 жылы Патриарх Пимен қайтыс болғаннан кейін Алексий Ресей Православие шіркеуінің жаңа Патриархы болып таңдалды. Ол Жергілікті кеңесте әкімшілік тәжірибесінің негізінде сайланды және "ақылды, белсенді, еңбекқор, жүйелі, көреген және іскер" деп есептелді. Сондай-ақ, ол "епископтықтағы түрлі топтармен ортақ тіл табуға қабілетті келісімшіл ретінде танылды". Архиепископ Хризостом (Мартишкин) "Патриарх Алексий бейбіт және төзімді мінезімен бізді біріктіре алады" деп атап өтті. Патриарх Алексий II "Кеңес тарихындағы алғашқы патриарх болды, ол үкіметтік қысымсыз сайланды; кандидаттар өздері ұсынылып, сайлау жасырын дауыс беру арқылы өтті". Ол зорлық-зомбылыққа және туысқан қырқынына қарсы екінші үндеу жасады, ол шабуылға дейін жарты сағат бұрын Ресейдің "Ақ үйі" маңындағы әскерлерге үдетілді. 1995 жылы Алексий II Германияға жасаған алғашқы ресми сапарында патриарх "КСРО-ның Германия халқына таңған коммунистік зұлмы" үшін ашық түрде кешірім сұрады. Кешірім сұрағаннан кейін Ресей коммунистері мен Ресей Ұлттық большевиктер партиясы Ресей ұлтын қорлағаны және сатқындық жасағаны үшін айыптады. 1998 жылдың шілдесінде Алексий II 1918 жылы большевиктер өлтірген патша отбасының Санкт-Петербургтегі Петр мен Павел соборындағы жерлеу рәсіміне қатыспауға шешім қабылдады, бұл рәсімге президент Борис Ельцин қатысты. Оның басшылығымен 1992 жылы Петроградтың Ұлы герцогинясы Елизавета, митрополит Владимир және митрополит Вениамин (Казанский) бастаған коммунизм кезінде қасірет көрген Ресейдің жаңа шейіттері мен құрбандығы даңқталды. 2000 жылы көп талқылаудан кейін Бүкілресейлік кеңес патша Николай II мен оның отбасын (Романовтардың қасиеттілігін қараңыз), сондай-ақ көптеген басқа жаңа шейіттерді қасиеттеп жариялады. Синодтық канонизация комиссиясы әрбір істі тергеп болғаннан кейін жаңа шейіттер тізіміне есімдер қосыла береді. Алексий II-нің Рим папасы Иоанн Павел II және Рим-католик шіркеуімен қарым-қатынасы күрделі болды. Ол Горбачев Ресейді либерализациялағаннан кейін Кеңес үкіметінен шыққан Украинадағы Византиялық ритуалды Шығыс католик шіркеулерінің меншік құқықтары мәселесінде Риммен дауласты. Дегенмен, ол Франциядағы латын католиктерімен жақсы қарым-қатынаста болды және кардинал Роже Этшегареймен дос болды, ол оны қайтыс болғанға дейін аз уақыт бұрын елге шақырды. Патриарх Алексий II православие шіркеуінің дәстүрлі ұстанымын қайта-қайта растады және Ресейде гомосексуализмге қарсы болды, әсіресе Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі гей-парадтарға қарсы шықты. Патриархтың айтуынша, шіркеу "отбасы институтын үнемі қолдап келеді және дәстүрден тыс қатынастарды айыптайды, оларды Құдай берген адам табиғатынан бұрыс ауытқу деп санайды". Ол сондай-ақ: "Гейлердің Мәскеуде шеру ұйымдастыруға деген ниеті күшті мемлекеттің негізі – отбасын нығайтуға көмектеспейді" деді. Ол гомосексуализмді ауру және клептомания сияқты адам тұлғасының бұрмалануы деп атады. Патриарх Алексий II антисемитизмді айыптайтын мәлімдемелер де жасады. Епископ Диомид салық төлеушілердің куәліктері, ұялы телефондар, паспорттар, вакцинация және жаһандану антихрист құралдары екенін, ал Ресей Православие шіркеуінің басшылары Ресей үкіметін және демократияны қолдау арқылы "православие догмасының тазалығынан тайып кеткенін", сондай-ақ басқа діндермен экуменизмді қолдағанын айтты. Бүкілресейлік кеңес шешімінен кейін және епископ Диомидтің қатысудан бас тартқаннан кейін ол 2008 жылдың шілдесінде шіркеуден қуылды.

2007 жылы Патриарх Алексий II Мәскеу Патриархатының Ресей Православие шіркеуінің шетелдегі бөлімі (РПШШ) мен қайта бірігуіне жетекшілік етті. Каноникалық бірлік туралы акт 2007 жылдың 17 мамырында қол қойылды. РПШШ 1920 жылдардың басында Ресей азаматтық соғысынан кейін елден қуылған орыс епископтарымен құрылған, ол 1943 жылы Сталиннің шіркеуді жаңғыртуынан кейін Мәскеу Патриархатының большевиктер режиміне адалдығын қатаң сынады. Каноникалық бірлік туралы актіге қол қоюға дейін ресейлік БАҚ-та Патриарх Алексий II-нің ауыр халде немесе тіпті қайтыс болғаны туралы хабарлар тарады. Бұл екі тармақтың қайта бірігуіне кедергі келтіру мақсатымен жасалған алдау екені кейіннен анықталды.

Жеке өмір

1950 жылы 11 сәуірде ол 1955 жылдан 1961 жылға дейін Таллин епископы Иоанн қызметін атқарған Георгий Алексеевтің қызы Вера Алексееваға үйленді. Той шіркеу дәстүріне сәйкес некеге тұруға тыйым салынған Жарқын аптаның сейсенбісінде өтті; алайда, Таллин епискобы Романның және күйеу жігіт пен қалыңдық әкелерінің (екеуі де дін қызметкерлері болған және некелерін бірге өткізген) өтініші бойынша Ленинград митрополиті Григорий рұқсат берді. «Московские Новости» газетінің мәліметінше, діни инспектор Парийский Ленинград діни істер кеңесіне жазған шағымында, Ридигердің диакон болып, Кеңес әскеріне шақырудан қашу үшін неке қию процесі жеделдетілген (православиеде дін қызметкеріне тағайындалғаннан кейін неке қиюға болмайды). 1950 жылға дейін семинария студенттері әскери қызметтен босатылса, 1950 жылы бұл ереже өзгертіліп, тек дін қызметкерлері ғана босатылды. Жеке себептерге байланысты, олар бір жылдан кейін ажырасып кетті. Мәскеу орталығында XIX ғасырға жататын қалалық үй де болды, ол 1943 жылдың қыркүйегінде Сталиннің бұйрығымен Патриархатқа берілді. Екі резиденция да тұру және Патриарх кеңсесі ретінде бірдей қызмет етті. Ол броньды автомобильде жүріп, 2000 жылдың қаңтарынан бастап Федералдық қауіпсіздік қызметінің (ФСО) қорғауында болды. Ресми резиденция (кейбір ресми шаралар үшін сирек пайдаланылады) 1980 жылдары салынған екі қабатты совет ғимаратында орналасқан.