Саяси өкілдік: азаматтарды қалай ұсыну

Кіріспе

Саясаткерлер азаматтарды қалай ұсынады

Саяси өкілдік – саяси актерлер азаматтардың мүддесі үшін әрекет еткенде, азаматтарды мемлекеттік саясатты қабылдау процесіне қатыстыру қызметі. Бұл анықтама Ханна Питкиннің «Өкілдік тұжырымы» (1967) бойынша саяси өкілдіктің не білдіретіні және өкілдердің міндеттері туралы түрлі көзқарастармен сәйкес келеді. Мысалы, өкілдік ету азаматтардың білдірген тілектеріне сәйкес әрекет етуді білдіруі мүмкін, бірақ сонымен қатар өкілдердің өздері азаматтардың мүддесіне сай әрекет етуін де білдіруі мүмкін. Егер азаматтар өкілдің өздерінің мүддесін қорғайтынына көз жеткізе алса және оған сәйкес жаза қолданса, өкіл жауапкершілікке тартылады. Ал, символдық өкілдер, егер адамдар оларды өз өкілдері деп мойындаса немесе оларға сенім білдірсе, сол адамдарды «ұсынады». Ханна Фенихель Питкин саяси өкілдік туралы осы көзқарастардың толық еместігін айтады, себебі олар өкілдердің «өкілдік үшін» қалай әрекет ететіні және өкілдің іс-әрекеттерін бағалаудың нормативтік өлшемдері туралы мәлімет бермейді. Сондықтан Питкин өкілдіктің мазмұндық көзқарасын ұсынады. Осы көзқарас бойынша, өкілдік – өкілдердің өкілдік ететін адамдардың мүдделерін «қорғау» ретінде анықталады. Уәделік өкілдік – сайлау науқаны кезінде өкілдік ететін адамдарға берген уәделеріне сүйене отырып, өкілдердің таңдалып, бағаланатын түрі. Мансбридж үшін уәделік өкілдік, өкілдердің қалай таңдалуымен (уәкілеттігімен) және сайлау арқылы жауапкершілікке тартылуымен айналысады, бұл демократиялық саяси өкілдіктің дәстүрлі түрі. Алдын ала көру, орынбасарлық және гироскопиялық өкілдік – тәжірибелік саясаттанушылардың зерттеулерінен туындаған заманауи көзқарастар. Алдын ала көретін өкілдер келесі сайлауда сайлаушылардың (өкілдік ететін адамдардың) мақұлдауын алатынына сенген әрекеттерді жасайды. Орынбасарлық өкілдік – өкілдердің өз сайлау округтерінен тыс адамдардың мүддесі үшін «әрекет етуі» кезінде пайда болады. Соңғысы, гироскопиялық өкілдікте өкілдер өздерінің пікірлерін қолдана отырып, өкілдік ететін адамдардың атынан қалай және не үшін әрекет ету керектігін анықтайды. Кез келген саяси өкілдік жағдайында өкілдер, өкілдік ететін адамдар, іріктеуші агент, тиісті аудитория және адамның өкіл екенін анықтау үшін қолданылатын ережелер болады. Ал «бір адам – бір дауыс» қағидасы АҚШ-та кеңінен қолданылады.

Political representation is the activity of making citizens "present" in public policy making processes when political actors act in the best interest of citizens according to Hanna Pitkin's Concept of Representation (1967). This definition of political representation is consistent with a wide variety of views on what representing implies and what the duties of representatives are. For example, representing may imply acting on the expressed wishes of citizens, but it may alternatively imply acting according to what the representatives themselves judge is in the best interests of citizens. Representatives are held accountable if citizens can judge whether the representative is acting in their best interest and sanction the representative accordingly. On the other hand, symbolic representatives "stand for" the people they represent as long as those people believe in or accept them as their representative. Hanna Fenichel Pitkin argues that these views of political representation give an inadequate account of political representation because they lack an account both of how representatives "act for" the represented and the normative criteria for judging representative's actions. Hence, Pitkin proposes a substantive view of representation. In this view of political representation, representation is defined as substantive "acting for", by representatives, the interests of the people they represent. Promissory representation is a form of representation in which representatives are chosen and assessed based on the promises they make to the people they represent during election campaigns. For Mansbridge, promissory representation, preoccupied with how representatives are chosen (authorized) and held to account through elections, is the traditional view of democratic political representation. Anticipatory, surrogate and gyroscopic representation, on the other hand, are more modern views that have emerged from the work of empirical political scientists. Anticipatory representatives take actions that they believe voters (the represented) will reward in the next election. Surrogate representation occurs when representatives "act for" the interest of people outside their constituencies. Finally, in gyroscopic representation, representatives use their own judgements to determine how and for what they should act for on behalf of the people they represent. In any case of political representation, there are representatives, the represented, a selection agent, a relevant audience and rules by which the relevant judge whether a person is a representative. whereas "one person, one vote" is more common in the U. S.

Аймақ бойынша өкілдік ету

Көптеген тәуелсіз қатысушыларды біріктіру үшін, мысалы федерацияларда (мысалы, НАТО, БҰҰ) бұл өкілдік нысаны саяси қажеттілік ретінде пайда болады. Ел ішінде мұндай өкілдік өте сирек (және даулы), себебі ол "бір адам – бір дауыс" принципін бұзады. Елдер ішіндегі аумақтық өкілдік мысалдары көбінесе сол елдердің бірігуге дейін федерация болған кезеңнің тарихи қалдықтары болып табылады. Мысалы, АҚШ Конституциясы Конфедерацияның Ережелерінен бастап кіші штаттардың осы мәселеде үлкен ықпалға ие болуына байланысты, аумақтық ерекшеліктерін толығымен жоя алмады. Канадада Принс-Эдуард аралы сияқты провинциялар да Парламентте (Халық палатасы мен Сенатта) Онтарио, Британдық Колумбия және Альбертаға қарағанда тең емес өкілдікке ие, бұл негізінен осыған ұқсас тарихи себептерге байланысты.

Өкілдік үлгілері

Өкілдік модельдері – сайланған өкілдердің өкілдік демократиясында қалай әрекет ететінін көрсетеді. Олардың үш негізгі түрі бар: өкіл, сенімді тұлға және саясаткер.

Делегация үлгісі

Делегация – басқалардың пікірін білдіру және жеткізу үшін сайланған адам. Делегаттық өкілдік моделі бойынша, өкілдердің жеке пікірлерін немесе қалауларын қолдану мүмкіндігі шектеулі немесе жоқ деуге болады. Олар сайлау округінің мүддесін білдіру үшін ғана сайланады және өз пікірлеріне қарамастан, сайлаушылар қалағандай әрекет етеді. Джозеф Туссман айтқандай: "Өкілдіктің мәні – өкілеттік беруде. Өкілге өкілеттік беру – өзіңіздің орнына әрекет ету құқығын басқа біреуге беру. Өкілеттік беру шегінде адам, іс жүзінде, өзін алдын ала басқа адамның шешіміне немесе еркіне бағындырады".

Сенімгерлік модель

Сенімгер – белгілі бір саладағы білімі, тәжірибесі және зиялылығын пайдалана отырып, басқалардың мүддесі үшін әрекет ететін адам. Сенімгерлік үлгісі делегаттық үлгіден өзгеше, себебі осы жағдайда сайлаушылар өздері сайлаған өкілдеріне өздерін қалай қаласа солай өкілдік етуге "сенім артқан", оларға өз сайлаушыларының ең жақсы мүддесі үшін еркін дауыс беруге және әрекет етуге толық құқық берген. Бұл үлгіні қалыптастырған Эдмунд Берк сөйлеген сөзінде былай деді: "Сіз шынымен бір мүшені таңдайсыз; бірақ оны таңдағаннан кейін ол Бристольдің емес, парламенттің мүшесі болады, сіздің өкіліңіз сізге тек еңбегін ғана емес, сонымен қатар өз ой-пікірін де береді; егер ол оны сіздің пікіріңізге құрбан етсе, сізге қызмет етудің орнына сізді сатып кеткен болады".

Politico үлгісі

Саяси модель теоретиктердің өкілдердің сайлаушыларын өкілдік ету кезінде тұрақты түрде тек делегат немесе тек сенім білдіруші ретінде ғана әрекет ете бермейтінін мойындағанда пайда болды. Бұл жоғарыда талқыланған екі модельдің аралас түрі болып табылады, және өкілдер мәселенің өзіне қарай делегат ретінде де, сенім білдіруші ретінде де әрекет етеді.

Басқа үлгілер

Мандат моделі өкілдерді дербес емес актілер ретінде қарастырады. Бұл қазіргі заманғы саяси партиялардың пайда болуынан кейін туындады; қазір сайлаушылар өкілге оның жеке қасиеттеріне сүйене отырып сирек дауыс береді, бірақ көбінесе партияның үкіметке сайлануы үшін дауыс береді. Мандат – жоғары тұрған органның бұйрығы немесе тапсырмасы, сондықтан бұл модель өкілдердің партиялық ұстанымды ұстануын және сайлау науқаны барысында баяндалған саясатты іске асыруын талап етеді. Ұқсастық моделі өкілдердің қалай таңдалатындығына қарағанда, олар өздерін ұсынып отырған топқа қаншалықты ұқсайтындығына көбірек мән береді. Бұл сипаттамалық өкілдікке ұқсас, олар жұмысшы табы немесе әйелдер сияқты адамдар тобын толыққанды өкілдік ету үшін өзіңіз сол әлеуметтік топтың мүшесі болуыңыз керек деп санайды. Демек, белгілі бір мәселелерді толыққанды түсінуге тек ортақ тәжірибесі мен мүдделері бар адамдар ғана қабілетті.

Есімдік бейнелеу

Субстантивті өкілдік, өкілдердің пікірлері мен іс-әрекеттері олар өкілдік ететін адамдардың тілектерін, қажеттіліктерін және мүдделерін бейнелейтін кезде пайда болады. Демократиялық теориядағы зерттеушілер нақты өкілдікті көбінесе идеологиялық сәйкестік тұрғысынан қарастырады, яғни өкілдердің сайлаушыларымен бірдей саяси ұстанымдар ұстағанда өкілдік жоғары болады. Жақындағы зерттеулер идеологиялық пікір мен саясат арасындағы байланыстың ішкі және сыртқы саясат үшін де сақталады екенін көрсетті, әйтсе де сыртқы істер мен қорғаныс саясаты ұзақ уақыт бойы халықтың ықпалына төтеп бере алмайды деп есептелді. Ханна Ф. Питкиннің «Өкілдік тұжырымы» (1967) еңбегінде нақты өкілдіктің сапасын бағалау стандарты – өкілдің өзінің сайлаушыларының өзгеретін қажеттіліктеріне жауап беру қабілеті. Осылайша, өкілді демократиядағы нақты өкілдіктің төмендеуі көбінесе өкілдердің халықтың мүддесін бағалай алмауынан және оған сәйкес әрекет ете алмауынан туындайды, кеңседе белсенсіздіктен емес. Питкин сондай-ақ нақты өкілдік сайлаулар арасындағы үкіметтік іс-қимылдың сипаты арқылы көрінуі керек деп санайды. Демек, нақты өкілдік демократияның сайлау сияқты формалды процедуралармен ғана шектелмей, сайлаулар арасында да көрінетін құбылыс екендігіне негізделген. Жақында Питкиннің нақты өкілдік тұжырымын бірқатар саясаттанушылар «мүдделер өкілдік процесіне енгізілген нәрселер екенін жоне статикалық түсінік қабылдайды» деген негізде сынға алды. Осы ғалымдардың бірі Майкл Савард (2010), нақты өкілдікті өкілдердің өз сайлаушылары үшін «сөйлейтін» «талап ету» процесі ретінде құру қажет деп санайды. Алайда, Элли Северс (2012) бұл логиканы сынға алады, өйткені ол өкілдер мен өкілдік ететін адамдар арасындағы өзара әрекеттестікті жасырады деп мәлімдейді, бұл нақты өкілдік процесі үшін маңызды. Нақты өкілдік – барлық жағдайда қабылданған ұғым емес екенін атап өту керек; Адам Пжеворски (1999) сияқты минималистік теоретиктер өкілдерді халықтың мүддесі үшін әрекет етуге итермелеуге болатындығы туралы идеяны қабылдамайды. Нақты өкілдікке қарамастан, минималистер демократияны тек бәсекелестік сайлаулар арқылы билеушілерді таңдайтын жүйе деп санайды және демократияны оның азаматтары үшін қандай нәтижелерге әкелетініне қарамастан қорғау керек деп есептейді. Дегенмен, демократиялық теоретиктер нақты өкілдікті маңызды деп санайды, өйткені ол әйелдер мен этникалық азшылықтардың мүдделеріне қатысты кеңседегі іс-қимылға баса назар аударады. Дескриптивті өкілдік – бұл топтың өзінің сипаттамалары бойынша топтың жиі кездесетін тәжірибелерін және сыртқы көріністерін бейнелейтін жеке тұлғаны өкілдік ету үшін сайлау идеясы. Бұл дескриптивті өкілдіктің «толық өкілдік», «артық өкілдік», «дұрыс өкілдік», «жетіспейтін/номиналды өкілдік» және «өкілдік жоқ» сияқты түрлі түрлері болуы мүмкін. Өкілдіктің бұл түрінде өкілдер өкілдік ететін адамдардың үлкен тобына тән болады. Мысалы, белгілі бір этникалық топтар немесе жыныстық топтар осы дескриптивтік сипаттамаларды бөлісетін көшбасшыны сайлауды қалауы мүмкін, өйткені бұл саяси маңызға ие болуы мүмкін. Ұсақталған топтар дескриптивті өкілдіктен екі жағдайда пайда көруі мүмкін: Сенімсіздік болғанда: Бұл топ пен оның өкілдері арасындағы байланыс жеткіліксіз болған жағдайды білдіреді. Бұл ұлттық сайлау квоталары арқылы, кеңселерге орын беру арқылы немесе саяси партиялар үшін кандидаттар квоталарын белгілеу арқылы да іске асырылуы мүмкін. Бұл жүйенің адал болуын жақсартуға және кандидаттарды іріктеу процесін жақсартуға көмектеседі. Аргентинада квоталар әйел саясаткерлерге қатысты жағымсыз стереотиптерді күшейтті. Ал Үндістанда әйелдер бұрын квоталар болған округте сайлауда жеңіске жетуі мүмкін, тіпті квоталар алынып тасталғаннан кейін де, және әйелдер басшылары әйел сайлаушылар қалайтын қоғамдық игіліктерді қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, дәлелдерге сүйенсек, касталық квоталар халықтың баспасөз топқа деген көзқарасын өзгертпесе де, касталық топтар арасындағы қарым-қатынастың әлеуметтік нормаларын өзгертеді. 1947-2015 жылдар аралығындағы гендерлік квоталарды қабылдау туралы мәліметтерді алу үшін «Квоталарды қабылдау және уақыт бойынша реформалар» (QAROT) деректер жинағын қараңыз.

Substantive representation occurs when representatives' opinions and actions reflect the wishes, needs, and interests of the people they represent. Democratic theorists often study substantive representation in terms of ideological congruence, meaning that representation is high when representatives hold the same policy positions as their constituents. Recent research shows that the ideological opinion policy relationship is upheld for both foreign and domestic affairs, although foreign affairs and defense policy were long considered immune to public pressure. According to Hanna F. Pitkin's The Concept of Representation (1967), the standard for assessing the quality of substantive representation is the representative's responsiveness to the evolving needs of their citizenry. As a result, low substantive representation in representative democracies usually arises from representatives' inability to judge and act on the interests of the public rather than inactivity in office. Pitkin also argues that substantive representation should be apparent through the nature of government action between elections. Thus, substantive representation is predicated on the fact that democracy is evident between elections rather than isolated to formal procedures like voting. Recently, Pitkin's concept of substantive representation has been criticized by several political scientists on the grounds that it "assumes a static notion that interests are entities waiting to be brought into the representational process." Among these scholars is Michael Saward (2010), who argues that substantive representation should be constructed as a process of "claims making" in which representatives "speak for" their constituents. However, Ellie Severs (2012) disparages this logic, as she claims it obscures the interactions between representatives and the represented that are essential to the substantive representation process. It is important to note that substantive representation is not a universally accepted concept; minimalist theorists like Adam Przeworski (1999) reject the idea that representatives can be driven to act in the best interests of the public. In contrast to substantive representation, minimalists believe that democracy is merely a system in which competitive elections select rulers and that democracies should be defended regardless of the outcomes they produce for their citizenry. Nonetheless, democratic theorists often consider substantive representation to be salient due to its emphasis on action in office, particularly in relation to the interests of women and ethnic minorities. Descriptive representation is the idea that a group elects an individual to represent them who in their own characteristics mirror some of the more frequent experiences and outward manifestations of the group. This descriptive representation can have again different types such as "perfect over representation", "over representation", "proper representation", "under/nominal representation" & "No representation". In this form of representation, representatives are in their own persons and lives in some sense typical of the larger class of persons whom they represent. For example, certain ethnic groups or gender based groups may want to elect a leader that shares these descriptive characteristics as they may be politically relevant. Disadvantaged groups may gain benefit from descriptive representation primarily in two ways:

When there is mistrust: This refers to a situation where communication between the group and its representatives has been inadequate. It can also be instituted through national electoral quotas either by reserving seats for office or candidate quotas for political parties. This may improve the meritocracy of the system and improve the process of candidate selection In Argentina, quotas have mandated negative stereotypes about women politicians. Meanwhile, in India, women are more likely to win an election in a constituency that formerly had quotas, even when the quotas are removed, and women leaders provide public goods favoured by women constituents. Evidence also shows that while caste based quotas may not change stereotypes of how people view the oppressed caste group, they do change the social norms of interaction between caste groupsFor data on gender quota adoption from 1947 to 2015, see the Quota Adoption and Reform Over Time (QAROT) data set.

Диадикалық бейнелеу

Диадикалық өкілдік – сайланған заң шығарушылардың сайланған нақты географиялық сайлау округтерінің мүдделерін немесе қалауларын қандай дәрежеде және қандай жолдармен қорғайтынын көрсетеді. Жеке сайлау округінде немесе партия тізіміндегі кандидат ретінде заң шығарушы лауазымға үміткерлер диадикалық өкілдікті қамтамасыз етуге ерекше ынталанады. Carey және Shugart (1995, 417) атап өткендей, олардың партиялық таңбасы қандай қолдау көрсетсе де, "жеке дауыстарын күшейтуге мүдделілігі" болады. Жеке дауыс іздеу сайлау округінің мемлекеттік саясат мүдделерін қорғаудан (жоғарыда аталған делегат, жауапты партия немесе сенімді өкілдік моделі арқылы), оған "қаржылай көмек" көрсетуден, жеке сайлаушыларға мемлекеттік қызметтер алуға көмектесу арқылы қызмет етуден және символдық әрекеттерден туындауы мүмкін. Диадикалық өкілдік туралы ең көп ғылыми зерттеулер АҚШ Конгресі және Конгресс мүшелерінің сайлау округтерін саяси тұрғысынан өкілдік етуіне қатысты. Miller және Stokes (1963) осы бағыттағы алғашқы зерттеуді саясатты өкілдік етудің баламалы модельдері қашан пайда болатынын анықтау мақсатымен жасады. Олардың еңбектері көптеген келесі зерттеулерде қайталанды және кеңейтілді. Дегенмен, осы жұмыстың ең жетілген теориялық тұжырымдамасы Hurley және Hill (2003) және Hill, Jordan және Hurley (2015) еңбектерінде ұсынылған, олар сенімділік, делегаттық, сенімді өкілдік, жауапты партиялық және партиялық элита басшылығымен өкілдіктің қашан пайда болатынын түсіндіретін теорияны ұсынады.

Ұжымдық өкілдік

Ұжымдық өкілдіктің тұжырымдамасы әртүрлі нормативтік теориялар мен ғылыми еңбектерде кездеседі, бірақ Вайсберг (1978, 535) ғылыми әдебиетте және АҚШ Конгресі үшін оның алғашқы жүйелі сипаттамасын жасады, мұндай өкілдікті "Конгресс институты ретінде американдық халықты бейнелей ме, әлде әрбір Конгресс мүшесі өзінің жеке округін бейнелей ме" деп анықтады. Хёрли (1982) Вайсбергтің мұндай өкілдікті қалай бағалау керектігі және оның жұптық өкілдікке қалай қатысы бар екендігі туралы түсіндірмесін толықтырып, нақтылады. Стимсон, Маккуэн және Эриксон (1995) АҚШ Конгресі үшін осындай өкілдіктің ең жетілген теориялық тұжырымын ұсынады. Ал бұл жұмыс Эриксон, Маккуэн және Стимсон (2002) еңбегінде одан әрі дамытылды. Көптеген парламенттік саяси жүйелерде, күшті (немесе идеологиялық тұрғыдан біріккен) саяси партиялармен және сайлау жүйесі жеке кандидаттардың орнына партияларға басымдық беретін жерлерде, өкілдіктің негізгі түрі де ұжымдық, партиялық негізде болады. Мұндай өкілдікті бағалау бойынша негізгі жұмыстар Huber және Powell (1994) мен Powell (2000) еңбектерінде жарияланды.