Кіріспе

Тарнак фермасы оқиғасы – 2002 жылғы 17 сәуірде түнде Ауғанстанның Кандагар қаласы маңында американдық Ұлттық гвардиясының ұшқышы төрт канадалық әскери қызметшінің қазасына және 3-ші батальон, Принцесса Патрицияның Канадалық жеңіл әскері шайқас тобының (3PPCLIBG) сегіз сарбазының жаралануына себеп болды. Ұлттық гвардия майоры Гарри Шмидт басқарған АҚШ-тың F-16 истребителі канадалықтарға лазерлік басқарылатын бомба тастады, олар Тарнак фермасында түнгі атыс жаттығуларын жүргізіп жатқан. Бұл Канаданың Ауғанстандағы соғысындағы және Корея соғысынан бергі соғыс аймағындағы алғашқы қаза болды.

Оқиға

F-16 ұшқыштары майор Уильям Умбах және оның қанатқасы майор Гарри Шмидт 10 сағаттық түнгі патрульден кейін базаға қайтып келе жатқан еді. 7010 метр биіктікте ұшып бара жатқанда, олар жерден әуеге қарсы атыс естігенін хабарлады. Атыс Канада әскерлерінің бұрынғы талибан полигонында өткізілген танкке қарсы және пулеметтен оқ ату жаттығуынан болған. Шмидт бірнеше мың фут төмен түсіп, жақыннан қарап, "20 миллиметрлік оқпен атуға" немесе аймақты 20 миллиметрлік зеңбірекпен шашыратуға рұқсат сұрады, бірақ оған күтуді айтты. Амбах та қанатқасына күте тұруды кеңес берді. "Бір қызығы, бұл достарымыз емес екеніне көз жеткізейік", - деді ол. 9:25-те ұшқыштардың AWACS бақылаушысы оларға "атуды тоқтатуды" бұйырды және Шмидттен жерден атыс туралы толық ақпарат сұрады. Бір минуттан кейін, танкке қарсы қарудан тағы бір оқ шыққан жерін көргеннен кейін, Шмидт "жолда бірнеше адамды көргенімді және бізге артиллериядан оқ атылып жатқандай көрінеді" деп хабарлады. "Мен өзімді қорғау үшін маневр жасап жатырмын", - деді ол. Амбах оған қаруын ашуды еске салғаннан кейін, Шмидт "бомбалар тасталды" деп айғайлады. 22 секундтан кейін ол тікелей соққы тигенін хабарлады. Он секундтан кейін бақылаушы ұшқыштарға "Қандаһардағы достарымыз" деп, ұшақтарды жұмыстан босатуды бұйырды. Шмидт 32-бап бойынша өткен тыңдауда, ол ұшқыштар тобының басшысы Амбахқа шабуыл жасалғанына сенгенін мәлімдеді. Радиожазбалардан Шмидт ұшуды басқарудан 20 мм-лік зеңбіректерін әуеге қарсы немесе көптүрлі ракеталық жүйелерге қарсы оқ атуға рұқсат сұрағаны көрінеді.

Тергеу комиссиясының қорытындысы

Бір мезгілде екі тергеу комиссиясы – канадалық және американдық – өткізілді. Екі комиссия қызметкерлер туралы ақпарат алмасты. Канадалық бригадир генерал М. Дюме канадалық комиссияның арнайы кеңесшісі және американдық комиссияның тең төрағасы болды. 2002 жылдың 28 маусымында генерал Морис Барил төрағалық еткен төрт мүшеден тұратын канадалық Тарнак шаруашылығын зерттеу комиссиясының қорытындысы жарияланды. Комиссия түнгі тікелей атыс жаттығуына қатысқан канадалық әскерлері операцияларын рұқсат етілген тәртіппен және қолданылатын қару түрлеріне сәйкес процедуралар бойынша жүргізгенін анықтады. Комиссия американдық F-16 ұшқыштары белгіленген процедураларды бұзып, оқиғаға себеп болды деген қорытындыға келді. Комиссия сондай-ақ, әуе координациясы мен басқарудағы, сондай-ақ тактикалық жоспарлаудағы кемшіліктерді түзету апатты болдырмауы мүмкін деген қорытындыға келді: "F-16 ұшқыштары осы өзара достық атыс оқиғасы үшін соңғы жауапкершілікті мойндаса да, әуе координациясы мен басқару процедураларында, сондай-ақ тактикалық ұшу бөлімшелерінің миссия жоспарлау тәжірибесінде жүйелік кемшіліктер болды, олар түзетілгенде апаттың алдын алуға мүмкіндік берген болар еді".

32-баптың тыңдалуы

32-бап бойынша тыңдау барысында бес F-16 ұшқышы куәлік берді, оның ішінде АҚШ тергеу комиссиясын басқарған адам да болды. Бес ұшқыш та Шмидттің бомба тастауының ақылға сыймас әрекет емес екеніне ант берді. Майкл Фрисколанти олардың пікірлерін өзінің "Достық от" атты кітабында былай деп қорытындылады:

Майор Джон Милтон: Ақылға ие ұшқыш өзін қауіпті аймаққа түсіп, басқа амалы қалмағандықтан бомба тастауға мәжбүр болды деп ойлауы мүмкін. Майор Шмидттің өзін-өзі қорғауға құқығы болған, тіпті "атуды тоқтату" бұйрығынан кейін де. Полковник-лейтенант Ральф Виетс: "Қозғалыс жасау" жауабы орынды болар еді, себебі майор Шмидт ракеталық қару жүйесінен туындаған қауіптің аймағында екеніне сенуінің негізгі себебі болды. Полковник Дэвид С. Николс: Ұшқыш тәжірибесі бар F-16 ұшқышы да осылай істеуі мүмкін еді. "Жауынгерлік авиация ғылым емес, ол өнер." Лейтенант-полковник Крейг Фишер: "Ұшу ережелерін елеулі бұзушылықтар" болған жоқ. Ақылға ие ұшқыш бұл аймақтан кетуге тырысқан болар еді, бірақ бұл майор Шмидт пен майор Умбахтың бейхабарлықпен әрекет еткенін білдірмейді. Генерал-майор Стивен Т. Саржант: Ақылға ие ұшқыш жердегі өрт ұшуына қауіп төндіреді деп ойламас еді. Егер олай болған жағдайда да, бұрылу, төмен түсу және жылдамдықты азайту – ақылға сыймас әрекет. Дегенмен, майор Шмидт өзін-өзі қорғау үшін шақырылған жерге жету үшін жасаған барлық күмәнді маневрлерді ескермегенде, сол сәтте бомба тастау ақылға сыймас емес еді. Басқаша айтқанда, егер майор Шмидт кенеттен 14000 фут (4267 м) және төрт теңіз шақырымы (7 км) қашықтықтағы түсініксіз өрттен оянса, өзін-өзі қорғау үшін бомба тастау орынды болар еді. Тергеу барысында жауынгерлік жағдайда амфетамин қолдану мәселесі де көтерілді. Куәліктерде Шмидт пен Умбахқа өздерінің командирлері тапсырмаларында "қуаттандыру таблеткаларын" пайдалануды бұйырғаны және ұшқыштар оқиғаның себебін есірткіге байланыстырды. Бұл екі ұшқыштың қорғанысының маңызды бөлігі болды. Шмидттің қорғаушысы соғыстың шатағын да кінәлады. Тағы бір айқын, бірақ көбінесе екінші планға түсірілген мәселе – Ауғанстандағы әртүрлі коалициялық күштер арасындағы байланыстың сапасы болды.

Мұра

2002 жылы Оттавада өткен Еске алу күнінің салтанатында жеке Гриннің анасы Дорин Куленді Канада Корольдік легионы Күміс крест анасы деп таңдады. 2003 жылы жеке Смиттің анасы Шарлотта Линн Смит Күміс крест анасы атанды. Ауғанстандағы Нейтан Смит лагері оның құрметіне аталды. 2004 жылы капрал Дайердің анасы Агата Дайер Күміс крест анасы болып таңдалды. Эдмонтон қаласындағы Рандл паркіндегі Эйнсворт Дайер еске алу көпірі оның есімімен аталады. 2005 жылы сержант Лежердің анасы Клэр Лежер Күміс крест анасы атанды. Лежер қаза болғаннан кейін Оңтүстік-Батыс Азия қызмет медалімен және АҚШ қола жұлдызы медалімен марапатталды.