1998 жылғы Мазар-и-Шариф қанысты қырғыны

Кіріспе

1998 жылы Ауғанстанда талибандар жасаған қырғын 1998 жылы Ауғанстанның Мазар-и-Шариф қаласында болды. Талибандар кем дегенде 2000 адамды өлтірді, ал Human Rights Watch ұйымының бағалауынша, нақты құрбандар саны одан да көп болуы мүмкін. Бұл қырғын 1998 жылдың тамызында Мазар-и-Шарифтің соңғы шайқасынан (1997–1998) кейін орын алды, оның барысында талибандар Солтүстік Альянс күштерінен қаланы басып алды, олармен талибандар қатыгез азамат соғысы жүргізіп жатқан болатын. Қаланы басып алғаннан кейін талибандар шиа хазара этностық тобының өкілдерін қырғынға ұшыратты.

Тарих

Талибандар Мазари-Шарифке кіргеннен кейін халыққа қарсы зорлық-зомбылық пен қатыгездік науқанын бастады. Талибанның жаңадан тағайындалған губернаторы Мулла Манон Ниязи бүкіл қаладағы мешіттерде сөз сөйлеп, хазар халқына қарсы зорлық-зомбылықпен қорқытты. Ниязи 1997 жылы хазаралардың талибан тұтқындарын өлтіргенін айыптап, егер олар Ауғанстаннан кетпесе, жазалайтынымен қорқытты. Ол қала тұрғындарына хазараларды қорғаса, жазаланатынын ескертті. Ниязи бір сөзінде хазар тұрғындарына: "Қайда барсаңыз да, біз сізді ұстаймыз. Жоғары көтерілсеңіз, аяғыңыздан сүйреп түсіреміз, төменге жасырынсаңыз, шашыңыздан сүйреп шығарамыз" деп мәлімдеді. Осы қаза кезінде мыңдаған адам – бейбіт тұрғындар, сарбаздар және соғыс тұтқындары қаза тапты. Талибандар сондай-ақ Солтүстік Альянсты қолдаған этникалық өзбектер мен тәжіктерді де мақсат етті. Сол кездегі хабарларға сәйкес, талибандар жаппай өлім жазаларын орындады, адамдарды тірідей жерледі, танктермен адамдарды қағып өлтірді, тамақтарын кесіп, жыныс мүшелеріне оқ атты. Қаза тапқандардың арасында Хазрат Әли мазарында паналаған 400 азамат болды. Қасиетті орында қауіпсіздік іздегеніне қарамастан, талибандар оларды атып өлтірді. Бұл қазаның құрбандары тек бір демографиялық топқа ғана шектелмеді: талибандар әйелдерді, балаларды және қарттарды нысанаға алды. Сонымен қатар, талибандар қаладағы Иран консулдығында сегіз ирандық шенеунікті және бір ирандық журналисті өлтірді. Қатыгездіктермен қатар, талибандардың террорлық науқанына қыздарды ұрлау, айып төлеу үшін адам ұрлау, азаптау, зорлау, негізсіз ұстау және тонау кірді. Хазара халқы талибандардың діни сенімдеріне байланысты қуғынға ұшырады, себебі олар шииттік исламның жақтастары болды. Талибандар, қатаң консервативті сүнни мазхабын ұстанатындықтан, шииттерді мүнафық деп санады және хазара халқына өз діни нанымдарын таңуға тырысты. Мазари-Шарифтегі іздеу операциялары кезінде талибандар кейбір тұрғындарға сүнниттік дұғаларды оқып, шиит емес екендерін дәлелдеуді бұйырды. Бұл діни тест хазара қауымдастығының мүшелерін анықтау және нысанаға алу үшін пайдаланылды. Талибандар негізгі нысана ретінде хазараларды қарастырса да, Human Rights Watch өзбектер мен тәжіктердің тұтқындалғанын көрген немесе білген куәгерлермен сұхбаттасты. Human Rights Watch ұйымына сұхбат берген тәжік куәгері, өзі де тұтқындалғанын айтты: "Көптеген тұтқындар, көбінесе хазаралар, сауаттандырылды. Оларды байлап, бетін жерге жатқызып, талибандар сымдармен ұрып-соқты. Талибандар барлығынан қаруларын тапсырып, хазараларды қайда табуға болатынын айтуды талап етті. Олар: "Егер хазараны бізге тапсырсаңыз, сізді босатамыз" деді". Алайда, сегіз хазараны жасырған паштун әйелі, оларды қорғауға тырысқан адамдармен бірге өз үйінде атып өлтірді. Бұл қазаның қатыгездігі халықаралық қоғамдастықты дүр сілкіндірді. Ол талибандардың әйелдерге жасаған кемсітуіне және халықаралық террорист көшбасшысы Осама бен Ладенді баспанаға алғанына байланысты халықаралық шиеленіс күшейген кезде орын алды. 1998 жылдың 20 тамызында АҚШ үкіметі мұсылман емес азаматтарға Ауғанстанды тастап кету туралы ескерту жасады. Ал Иран көршілес Ауғанстандағы жағдайға жауап ретінде шекарасына әскер жіберді. Билікті басып алғаннан кейін талибандар қылмыс жасаған бірнеше сарбаздарды өлім жазасына кесті. Мазари-Шариф қазасы Ауғанстан Азамат соғысының ең ауыр оқиғаларының бірі болды және қақтығысты тоқтату қажеттілігін көрсетті. Бұл оқиғаға әлемдік назар жеткіліксіз болғанымен және ресми айыптаулар аз болғанымен, Human Rights Watch сияқты құқық қорғау ұйымдары осы оқиғаға қатысты зұлымдықтарды аңғартқан тергеулер жүргізді. Оқиғадан кейін талибан режимімен халықаралық шиеленіс күшейді және 2001 жылы АҚШ бастаған Ауғанстанға шабуылдан кейін талибандар биліктен құлатылды. Кейіннен Мазари-Шариф маңындағы Джахалкани және Такта Пулда қаза тапқан хазаралардың жаппай қабірлері табылды.

When the Taliban entered Mazar i Sharif, they launched a campaign of violence and brutality against the population. The newly installed Taliban governor, Mulla Manon Niazi, delivered speeches at mosques throughout the city in which he threatened to use violence against the Hazara people. Accusing the Hazaras of killing Taliban prisoners in 1997, Niazi threatened to punish them in retaliation if they did not leave Afghanistan. He warned that other residents of the city would also be punished if they protected Hazaras. In one of his speeches, Niazi ominously warned Hazara residents: "wherever you go we will catch you. If you go up, we will pull you down by your feet; if you hide below, we will pull you up by your hair." It is estimated that thousands of people, including civilians, soldiers, and prisoners of war, were killed during the massacre. The Taliban also systematically targeted some ethnic Uzbeks and Tajiks, who were seen as supporters of the Northern Alliance. Reports from the time suggest that the Taliban engaged in a range of horrific acts, including mass executions, burying people alive, using tanks to crush people to death, slitting throats and shooting people in the testicles. The victims of the massacre included 400 civilians who had sought sanctuary at the Shrine of Hazrat Ali. Despite their efforts to find safety in the holy site, they were ultimately shot dead by the Taliban. The victims of the massacre were not limited to one demographic; the Taliban targeted women, children, and the elderly. Additionally, the Taliban killed eight Iranian officials at the Iranian consulate in the city, as well as an Iranian journalist. In addition to the gruesome killings, the Taliban's campaign of terror also included abductions of girls, kidnappings for ransom, torture, rape, arbitrary detention, and rampant looting. The Hazara people were among those singled out for persecution by the Taliban due to their adherence to the Shi'a sect of Islam. The Taliban, as followers of a strict conservative Sunni sect, considered Shi'a to be infidels and sought to impose their religious beliefs on the Hazara population. During their search operations in Mazar i Sharif, the Taliban ordered some residents to prove that they were not Shi'a by reciting Sunni prayers. This religious test was used to identify and target members of the Hazara community. While the Taliban primarily targeted Hazaras, Human Rights Watch interviewed witnesses who saw or knew of detentions of Uzbeks and Tajiks as well. One interviewed Tajik witness, who had himself been detained, told Human Rights Watch:

"Some of the prisoners were beaten, mostly Hazaras. They were tied up and made to lie face down, and then the Taliban would beat them with cables. The Taliban were telling everyone to surrender their arms and tell them where they could find Hazaras. They said, 'If you hand over a Hazara, we will let you go.'" However, one Pashtun woman who had hidden eight Hazaras was fatally shot dead in her home, along with the individuals she had tried to protect. The massacre's brutality sent shockwaves throughout the international community. It occurred at a time when international tensions with the Taliban were increasing due to their discrimination of women and amid concerns that they were harboring the international terrorist leader Osama bin Laden. On August 20, 1998, the US government issued a warning for non Muslims to leave Afghanistan. Meanwhile, Iran responded to the situation in neighbouring Afghanistan by dispatching troops to its border. In the weeks after the takeover the Taliban announced the execution of some soldiers who had been responsible for crimes. The Mazar i Sharif massacre was one of the worst incidents in the Afghan Civil War, and it highlighted the need for an end to the conflict. Although the massacre did not receive much global attention or garner much official outrage at the time, human rights organizations like Human Rights Watch have since conducted investigations shedding light on the atrocities that occurred. In the aftermath of the incident, international tensions rapidly escalated with the Taliban regime, until it was ultimately ousted from power following the 2001 US led invasion of Afghanistan. Mass graves of Hazaras killed during the massacre were later found in nearby Jaghalkani i Takhta Pul.