Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшадағы коммунистік саясат
Communist politics in Poland
Польшадағы коммунизмнің тамыры 19 ғасырдың соңына дейін жетеді: Марксистік Бірінші Пролетариат партиясы 1882 жылы құрылды. Польша Корольдігі мен Литваның Социал-демократиясы (Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy, SDKPiL) партиясының мүшесі Роза Люксембург (1871–1919) және публицист Станислав Брзозовский (1878–1911) – маңызды ерте польшалық марксистер еді. Екінші Польша Республикасының соғыстар аралық кезеңіндегі социалистердің бір бөлігі Польша Коммунистік партиясын (Komunistyczna Partia Polski, KPP) құрды. КПП-ның көптеген жетекшілері мен белсенділері 1930 жылдары Иосиф Сталиннің Ұлы тазалауы кезінде КСРО-да қаза тапты, ал партия 1938 жылы Коммунистік Интернационал (Коминтерн) тарапынан таратылды.
Communism in Poland can trace its origins to the late 19th century: the Marxist First Proletariat party was founded in 1882. Rosa Luxemburg (1871–1919) of the Social Democracy of the Kingdom of Poland and Lithuania (Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy, SDKPiL) party and the publicist Stanisław Brzozowski (1878–1911) were important early Polish Marxists. During the interwar period in the Second Polish Republic, some socialists formed the Communist Party of Poland (Komunistyczna Partia Polski, KPP). Most of the KPP's leaders and activists perished in the Soviet Union during Joseph Stalin's Great Purge in the 1930s, and the party was abolished by the Communist International (Comintern) in 1938.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталды және Польша нацистік Германия мен Кеңес Одағы тарапынан басып алынды. Польша Республикасының үкіметі эмиграцияға кетті. 1942 жылы Германия басып алған Польшада Кеңес Одағының қолдауымен поляк коммунистері жаңа поляк коммунистік партиясын құрды, ол Польша жұмысшы партиясы (Polska Partia Robotnicza, PPR) аталды. Владислав Гомулка жақын арада оның жетекшісіне айналды. Кеңес Одағында Сталин мен Ванда Василевская Кеңес бақылауындағы коммунистік ұйым ретінде Польша патриоттары одағын құрды. Германия жеңіліске ұшырағанда, поляк коммунистік азшылығы эмиграциядағы Польша үкіметіне қарсы тұрып, Кеңес Одағына бағынышты поляк социалистік мемлекетін құру үшін Кеңес Одағымен ынтымақтастық жасады. Бұл Польша Халық Республикасының құрылуына әкелді. Польша жұмысшы партиясы Польша Социалистік партиясымен (Polska Partia Socjalistyczna, PPS) бірігіп, Польша Біріккен Жұмысшы партиясын (Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, PZPR) құрды, ол 1989 жылға дейін Польшаны басқарды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Польшада коммунистер бастапқыда жер реформасы, кең ауқымды қайта құру бағдарламасы және прогрессивті әлеуметтік саясаттың арқасында халықтан айтарлықтай қолдау алды. Бірақ репрессиялар, экономикалық қиындықтар мен бостандықтардың шектелуі салдарынан халықтың қолдауы азайды, бірақ ПЗПР Кеңес Одағының ықпалымен төрт он жыл бойы билікте қалды.
In 1939, World War II began and Poland was conquered by Nazi Germany and the Soviet Union. The government of the Polish Republic went into exile. In 1942, Polish communists backed by the Soviet Union in German occupied Poland established a new Polish communist party, the Polish Workers' Party (Polska Partia Robotnicza, PPR). Władysław Gomułka soon became its leader. In the Soviet Union, Stalin and Wanda Wasilewska created the Union of Polish Patriots as a communist organization under Soviet control. As Germany was being defeated, the Polish communist minority cooperated with the Soviet Union, in opposition to the Polish government in exile, to establish a Polish socialist state subordinate to the Soviet Union. This led to the creation of the Polish People's Republic. The Polish Workers' Party merged with the Polish Socialist Party (Polska Partia Socjalistyczna, PPS), to form the Polish United Workers' Party (Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, PZPR), which ruled Poland until 1989. In post World War II Poland, the communists initially enjoyed significant popular support due to the land reform, a mass scale rebuilding program, and progressive social policies. The popular support eroded because of repressions, economic difficulties, and the lack of freedoms, but the PZPR was kept in power for four decades under Soviet influence.
Соғыстан кейінгі жылдар (1945-1950)
1944 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталуға жақын, КСРО басшылығындағы Польша Біріккен Жұмысшы партиясы (ПБЖП) АҚШ пен Ұлыбританияның келісімімен, шекараларының өзгеруіне байланысты поляктандыру бағдарламасын бастады; шығыстағы аумақтарын батыстағы бұрынғы неміс жерлеріне алмастырды. 1945 жылы соғыс аяқталғанда және В.Гомулканың ПБЖП Бас хатшысы болып тағайындалғаннан бастап, Беларусь сияқты көрші елдерге аз ұлт өкілдерін қуу арқылы, партия елге қауіп төндіретін, мысалы, немістер сияқты аз ұлт өкілдеріне қарсы біртұтас Польшаны біріктіретін этно-ұлттық идеологияны күшейтіп, өзінің әлсіз билігін нығайта бастады. Бұл процеске Католик шіркеуі де қолдау көрсетті. Польшаның сол кездегі приматы Август Хлонд партиямен бірлесіп, немістерді шіркеудегі лауазымдардан және жаңадан алынған жерлерден ығыстыруға белсенді түрде жұмыс істеді, бірақ 1945 жылы төрт миллионға дейін адамды жинаған діни қызмет өткізу арқылы тәуелсіздігін сақтап қалды. Бұл тәуелсіздік шіркеуге мектептер сияқты өз институттарын құруға мүмкіндік берді, сонымен қатар ПБЖП-ға қарсы ұйымдарды қолдау арқылы мемлекеттің құлдырауына себепкер болды. 1947 жылғы Польша парламенті сайлауынан кейін ПБЖП елдегі бақылау үшін өзінің жалғыз басты қарсыласын нысанаға алып, 1948 жылы сексен бір дін қызметкерін түрмеге қамап, екі жылдан кейін шіркеу мүлкін тартып алды.
Near the end of World War 2 in 1944, the PPR under the command of the USSR started its program of Polonization with approval from the United States and UK due to changes in its borders; ceding territories in its east in exchange for formerly German lands in the west. Beginning with the expulsion of minorities to neighboring countries such as Belarus, by the time of the war's end in 1945 and the ascendancy of Władysław Gomułka to General Secretary of the PPR, it had begun cementing its tenuous power by exuding an ethno nationalist ethos to unite a homogenizing Poland against threats to the country, i. e. minorities such as Germans. This all came with the support of the Catholic Church. The then Primate of Poland August Hlond actively worked to push Germans out of positions within the church and the newly acquired land in tandem with the Party, but asserted its autonomy when it held a Mass in 1945 attracting up to four million people. This independence also allowed the Church to establish its own institutions such as schools, but also enabled it to undermine the state by supporting anti PPR organizations. After the 1947 Polish parliamentary election, the PPR felt secure enough to begin targeting its only major rival for control within the country, imprisoning eighty one priests in 1948 and seizing church properties two years later.
Сталиннен кейінгі кезең
Польша Варшава шартының елдерінің арасында Сталин режимінің тоталитаризмінен бас тартқан алғашқы елдердің бірі болды, бұл ішінара оның ішіндегі ұлттық идеялардың күшті болуымен байланысты. Хрущев коммунизмнің жалғасуын, бірақ жаңа, қайта жаңғырған нысанда баса көрсетті, ал Гомулка үкіметі Польшаның мүдделеріне қызмет ететін орган ретінде бекітілді. 1956 жылы құпия сөз сөйлегеннен кейін, енді КСРО басшысы болған Хрущевтің кезінде, Сталинге қарсы идеялар тарала бастады, наразылық Познаньдегі Сталин зауытында (ZiSPO) болған бірнеше наразылықтың біріншісіне ұласты. 28 маусымда зауыт қызметкерлері мен қала тұрғындары жалақының кесілуі сияқты көптеген мәселелерді білдіру үшін қала орталығына шеруге шықты, партия басшыларымен кездесуді талап етті, бірақ олар келмеді. Бұл оқиға халықтың ашуын одан әрі қоздырып, олар түрмеге шабуыл жасап, қару-жарақ пен тұтқындарды босатып, радио станциясына басып кірді. Политбюро Маршал Рокоссовскийдің 10 000 әскерді көтерілісті басу үшін жіберуін мақұлдады, нәтижесінде қалаға тәртіп орнаған кезде 73 адам қаза тапты. Реформаға ұмтылған халықтың арасындағы наразылық тоқтап қалмады, PPR Гомулканы жаңа басшы етіп тағайындап, халықты жұбатуға тырысты. Осы кезеңде Лешек Колаковский, Тадеуш Котарбинский, Казимеж Айдукевич және Станислав Оссовский сияқты поляк ғалымдары мен философтары ревизионистік марксистік қозғалыстың бір бөлігі ретінде "Польша марксизмін" дамытуға тырысты. Польша тарихы мен марксистік идеологияны байланыстыруға бағытталған бұл әрекеттер, Шығыс блогының басқа елдеріндегі ұқсас талпырыстармен салыстырғанда, белгілі бір деңгейде сәттілікке жетті. Алайда, режимнің реформаларға тым батыл қадам басудан қорқуы осы әрекеттерді тоқтатты.
Poland was one of the first Warsaw Pact countries to abandon the totalitarianism of Stalin's regime, in part due to the stronger nationalist ideas present within it. Krushchev emphasized the continued role of communism but in a new, revitalized form whereas Gomulka's government established their position as being one serving the interests of Poland. With Krushchev now serving as leader of the USSR, having delivered his secret speech in 1956, anti Stalinist ideas began to spread as resentment boiled over into the first of several protests in Poznań at the Stalin Factory (ZiSPO). Its workers and many residents of the city all marched towards the city center on June 28 in expression of their many grievances such as wage cuts, demanding to meet with party leaders leaders who did not show up. Further incensing the crowd, they stormed the prison and seized its weapons as well as freeing many inmates before descending upon the radio station. The Politburo approved action by Marshal Rokossovsky to send 10,000 troops in to quell the revolt, resulting in 73 deaths as order was restored to the city. Unrest still lingered within a population desperate for reform, leading the PPR to elevate Gomułka as the new leader to assuage the population. During this period, some Polish academics and philosophers, including Leszek Kołakowski, Tadeusz Kotarbiński, Kazimierz Ajdukiewicz, and Stanisław Ossowski, tried to develop a form of "Polish Marxism", as part of the revisionist Marxist movement. These efforts to create a bridge between Poland's history and Marxist ideology were mildly successful, especially in comparison to similar attempts elsewhere in the Eastern Bloc. But they were stifled by the regime's unwillingness to risk stepping too far in the reformist direction.
Папа Иоанн Павел II және бірлік (1979-1989)
1979 жылғы 2 маусымда сол кездегі Папа Иоанн Павел II өзінің туған елі Польшаға қажына сапар жасады, он жылдар бойы Совет үкіметі тарапынан ынталандырылған дінсіздіктен кейін елдегі сенімді қайта жандандыруды мақсат етті. Варшавадан бастап Иоанн Павел II поляктардың ұлттық ерекшелігі мен католиктік дінімен тығыз байланысты болды, бұл екі ұғым елдің барлық тарихында өзара байланысты болған, поляктарды өздерінің негізінен рухани халық екенін еске салды. Гданьскідегі Ленин кеме жасау зауытындағы «Солидарлық» наразылықтары осыны көрсетті, діни суреттер, мысалы, Папаның суреттері кеңінен қолданылды. Иоанн Павел II-нің қажына сапары елде діни және ұлтшылдық құлшынысты жандандырды, бұл екі фактор «Солидарлықтың» негізін құрады. 1980 жылғы 7 тамызда кран операторы Анна Валентинович партия бекіткеннен басқа, заңсыз саналатын кәсіподақтарды қолдағандықтан жұмыстан босатылды. Лех Валенса бір аптадан кейін Валентиновичтің әріптестері арасында ереуіл ұйымдастырды және 1980 жылғы 17 тамызда «Жиырма бір талап» манифестін ұсынды. Манифест көбінесе кәсіподақтар мен олардың мүшелерінің құқықтарына бағытталған, сонымен қатар сөз бостандығы құқығын мойындау және либерализацияға бағытталған басқа реформаларды талап етті, бұл «Солидарлық» қозғалысының бастауы болды. PPR-мен Гданьск келісіміне қол қойылып, тәуелсіз кәсіподақ мәртебесі заңдастырылды және 1981 жылға қарай 10 миллион мүшеге жетті, бірақ сол жылы 12 желтоқсанда үкімет өсіп келе жатқан антикоммунистік қозғалысты басып тастау үшін әскери жағдай режимін енгізді. Келесі жылы бірнеше мың азамат, соның ішінде Валенса да қамауға алынды, өйткені қатаң шаралар «Солидарлықты» жасырын күшке айналдырды. Бірақ 1983 жылы Иоанн Павел II Польшаға тағы бір сапар жасағанда, оның қатысуы ерекше католиктік одаққа деген құлшыныстың жаңа толқынына себеп болды. Әскери жағдай режимі шілдеде тоқтатылды, ал Валенса қазан айында Нобель бейбіт сыйлығына ие болды. Бұл маңызды оқиға Варшава шартының басқа елдеріндегі режимдердің құлауына әкелді, нәтижесінде 1991 жылы КСРО таратылды және Горбачев отставкаға кетті.
On June 2, 1979, then Pope John Paul II began his pilgrimage to his native country of Poland seeking to reinvigorate faith in the country after decades of encouraged atheism by the Soviet government. Beginning in Warsaw, John Paul II made frequent connections to Polish identity and the Catholic faith which had been intertwined for essentially all of the country's history, reminding Poles that they were, at their core, a very spiritual people. The Solidarity protests at the Lenin Shipyard in Gdansk reflected this with religious imagery prevalent throughout, such as pictures of the pope on display. John Paul II's pilgrimage led to a revitalization of religious and nationalist fervor within the country, two aspects which formed the backbone of Solidarity. On August 7, 1980, crane operator Anna Walentynowicz was fired for supporting trade unions which, aside from the party approved ones, were illegal. Lech Wałęsa incited a strike amongst Walentynowicz's coworkers in response one week later, and presented their manifesto "Twenty one Demands" on August 17, 1980. While mostly focusing on the rights of trade unions and their members, it also included demands for the recognition of the right to free speech and other reforms for liberalization, forming the roots for what would become the Solidarity movement. Though it signed the Gdansk Agreement with the PPR, legalizing its status as an independent trade union, and reached 10 million members by 1981, the government imposed martial law that same year on December 12 in an attempt to crush the rapidly growing anti communist movement. The following year saw several thousand civilians arrested including Wałęsa himself as crackdowns seemed to push Solidarity further underground, but when John Paul II made another visit to Poland in 1983, whose presence fueled another wave of fervor for the distinctly Catholic union, martial law was lifted in July as Wałęsa earned the Nobel Peace Prize in October. This landmark event would lead to the subsequent removal of the regimes in the other Warsaw Pact countries, eventually culminating in the dissolution of the USSR and Gorbachev's resignation in 1991.
Польшаның Үшінші Республикасы
1989 жылдан кейінгі демократиялық Польшада жарияланған коммунистердің елдің саяси және экономикалық өміріне тигізген әсері минималды болды және олар жек көрініске ұшырады. Дегенмен, бұрынғы коммунистер, оның ішінде ПЗПР Политбюросының мүшелері, либералды демократияға өтуден кейін саяси аренада белсенділіктерін жалғастырды. Олардың кейбіреулері демократиялық жолмен ең жоғары ұлттық басшылық лауазымдарына сайланды (мысалы, Польша Республикасының екі мерзімге сайланған президенті Александр Квасьневский). Олардың орталық-солшыл партиясы – Демократиялық солшыл альянсы (Sojusz Lewicy Demokratycznej, SLD) Польшадағы маңызды саяси партиялардың бірі болды және 2015 жылға дейін Сеймде (Польша ұлттық парламенті) өкілдік етті.
In post 1989 democratic Poland, declared communists have had a minimal impact on the political and economical life of the country and are ostracized. However, former communists, including members of the Politburo of the PZPR, remained active on the political scene after the transition to liberal democracy. Some were democratically elected to top national leadership positions (e. g. Aleksander Kwaśniewski, who was a two term president of the Polish Republic). Their center left party, the Democratic Left Alliance (Sojusz Lewicy Demokratycznej, SLD), was one of the major political parties in Poland and was represented in the Sejm (Polish national parliament) until 2015.