Кіріспе

Польша Біріккен Жұмысшылар партиясы (Polska Zjednoczona Partia Robotnicza), көбінесе PZPR деп қысқартылады, 1948 жылдан 1989 жылға дейін Польша Халық Республикасын бір партиялық мемлекет ретінде басқарған коммунистік партия болды. PZPR Ұлттық Бірлік Фронты және кейіннен Ұлттық Жаңару үшін Патриоттық Қозғалыс ретінде заңды түрде рұқсат етілген екі кіші партияны басқарды. Идеологиялық тұрғыдан, партия марксизм-ленинизм теориясына негізделген, сондай-ақ солшыл ұлтшылдыққа баса назар аударды. Партияның басты мақсаты – Польша қоғамына социалистік бағдарламаны енгізу болды. Коммунистік үкімет барлық мекемелерді мемлекеттік меншікке алуға тырысты. Ауыл шаруашылығындағы кең ауқымды ұжымдық шаруашылық және діннің мемлекеттен бөлінуі сияқты шетелден әкелінген кейбір идеялар алғашқы кезеңдерде сәтсіз аяқталды. PZPR Шығыс Германия мен Кеңес Одағындағы әріптестеріне қарағанда көбірек либералды және Батысқа бейім болды, сондай-ақ радикалды саясатқа қарсы тұрды. Пропаганда ірі БАҚ-тарда, мысалы, Trybuna Ludu және теледидардағы Dziennik ("Журнал") арқылы қолданылса да, цензура 1980-жылдардың ортасына қарай тиімсіз болып, біртіндеп жойылды. Алайда, Польша Біріккен Жұмысшылар партиясы 1956 жылғы Познаньдағы наразылықтарды, 1970 жылғы Польшадағы наразылықтарды және 1981-1983 жылдар аралығындағы әскери жағдай кезеңіндегі азаматтық қарсылықтарды және наразылық білдірушілерді қатыгездікпен басуға жауапты болды. PZPR 1968 жылғы Польшадағы саяси дағдарыс кезінде антисемиттік науқанды бастады, нәтижесінде Польшадағы еврейлердің қалған бөлігі елден кетуге мәжбүр болды. Саяси және экономикалық дағдарыстар кезінде "Солидарность" қозғалысы бюрократияға қарсы күрескен және әлеуметтік өзгерістерді көздеген маңызды әлеуметтік қозғалыс ретінде пайда болды. Көрші елдерде коммунистік үкіметтің ықпалы азайған кезде, PZPR қолдауын жоғалтып, оппозициямен келіссөздер жүргізуге және еркін демократиялық сайлауларға жол берген Польша дөңгелек үстел келісіміне мойынсұнуға мәжбүр болды. 1989 жылғы 4 маусымда өткен сайлауда "Солидарность" жеңіске жетіп, Польшадағы 40 жылдық коммунистік үкіметтің соңына сызық салды. Польша Біріккен Жұмысшылар партиясы 1990 жылдың қаңтарында таратылды.

Бағдарлама және мақсаттар

1989 жылға дейін ПЗР диктаторлық билікті ұстады (1976 жылғы конституцияға енгізілген түзетуде «жетекші ұлттық күш» деп көрсетілген) және ауыр бюрократиялық аппаратты, әскерді, құпия полицияны және экономиканы бақылады. Оның басты мақсаты – коммунистік қоғам құру және бүкіл әлемде коммунизмді таратуға көмектесу болды. Партия демократиялық орталықтану принципі негізінде ұйымдастырылған, ол билікті демократиялық түрде тағайындауды, шешім қабылдауды және қызметін басқаруды көздеді. Осы органдар басты органдардың саясатын және құрамын анықтады; алайда, жарғыға сәйкес, мұндай шешімдерді бес немесе алты жыл сайын өткізілетін съезд мүшелері қабылдауға тиіс болды. Съездер арасында аймақтық, округтік, аудандық және ұйымдық комитеттер партиялық конференциялар өткізді. ПЗР-дің ең кіші ұйымдық бөлімшесі – Фундаменталдық партия ұйымы (ФПО) болды, ол жұмыс орындарында, мектептерде, мәдени ошақтарда және т.б. жұмыс істеді. ПЗР-де басты рөлді кәсіби саясаткерлер, яғни «партияның қатаң ядросы» атқаратын, олар негізгі мемлекеттік мекемелерді, қоғамдық ұйымдарды және кәсіподақтарды басқаруға ұсынылған адамдардан құралды. ПЗР-дің дамуының шыңы (1970-ші жылдардың соңы) – 3,5 миллионнан астам мүшеден тұрды. Орталық Комитеттің Саяси бюросы, хатшылығы және аймақтық комитеттер партияның және «мемлекет» деген сөзі бар барлық ұйымдардың, орталық кеңселерден бастап шағын мемлекеттік және кооперативтік кәсіпорындарға дейін, негізгі лауазымдарына тағайындама жасады. Бұл мемлекеттік және экономикалық басқарудың номенклатуралық жүйесі деп аталды. Экономиканың кейбір салаларында, мысалы, ауыл шаруашылығында, номенклатуралық жүйе ПЗР және оның одақтас партиялары – Біріккен халық партиясы (ауыл шаруашылығы және азық-түлік өндірісі) және Демократиялық партия (сауда қауымдастығы, шағын кәсіпкерлік, кейбір кооперативтер) келісімімен бақыланды. Әскери жағдай режимі енгізілгеннен кейін, осы және басқа да партияларды біріктіру үшін Ұлттық жаңғыру үшін патриоттық қозғалыс құрылды.

Құрылыс және кеңестік кезең

Польша Біріккен Жұмысшылар партиясы 1948 жылдың 15-21 желтоқсанында Варшава технологиялық университетінің бас ғимаратында өткен кезеңдік мәжілістерде Коммунистік Польша жұмысшылар партиясы мен Польша социалистік партиясының бірігу конгресінде құрылды. Бірігуге мүмкіндік болды, себебі ППС партиясын прокоммунистік жақтастар тиімді түрде басып алды, ал бірігуге қарсы болған белсенділер партиядан қуылды. Сонымен қатар, "оңшыл-ұлтшылдық бұрмалаушылықта" (odchylenie prawicowo nacjonalistyczne) айыпталған ППР мүшелері де партиядан шығарылды. Осылайша, бірігу іс жүзінде ППС-тің ППР-ге сіңірілуі болды, нәтижесінде ППР қайта аталды және кеңейтілді. "Оңшыл ұлтшылдық бұрмалаушылық" – польшалық сталинистердің Польшаның ішкі істеріне Кеңес Одағының араласуына қарсы шыққан Владислав Гомулка және Мариан Спихалски сияқты көрнекті белсенділерге қарсы қолданған саяси пропаганда термині, сондай-ақ Коминформ құрылысымен және одан кейін ПЗПР құруға әкелген бірігумен көрсетілген интернационализм. 1948 жылы Иосиф Сталиннің Болеслав Бирут пен Якуб Берманға Гомулка мен Спихалскиді және олардың ізбасарларын биліктен алып тастау үшін қысым көрсеткені белгілі. Шамамен социалистердің 25 пайызынан астамы биліктен алынып тасталды немесе саяси өмірден қуылды деп есептеледі. НКВД-нің агенты және қатал сталинист болған Болеслав Бирут 1948 жылдан 1956 жылға дейін биліктегі ПЗПР-дің бірінші бас хатшысы болып қызмет етті, коммунизмді орнатуда және оның репрессивті режимін енгізуде маңызды рөл атқарды. Ол 1944 жылдан бастап (бірақ 1947 жылға дейін уақытша) президент қызметін атқарды. Жаңа конституция президенттік лауазымды жойғаннан кейін Бирут премьер-министр болып, 1954 жылға дейін осы қызметте болды. Ол 1956 жылы қайтыс болғанға дейін партия басшысы болып қалды. Бирут генерал Станислав Татар және бригада генералы Эмиль Август Фильдорф сияқты көптеген польшалық соғыс кезеңінің әскери басшыларының, сондай-ақ "Азаттық және тәуелсіздік" (Wolność i Niezawisłość) ұйымының 40 мүшесінің, түрлі шіркеу қызметкерлерінің және Витольд Пилецкийді қоса алғанда, жаңа режимге қарсы шыққан көптеген адамдардың жасырын сот процестерінде өлім жазасына кесілгеніне куә болды. Бирут осы өлім жазаларының көптегеніне қол қойды. Бируттің 1956 жылы Мәскеуде (Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 20-шы съезіне қатысқаннан кейін) болған күдісті өлімі улану немесе өзін-өзі өлтіру туралы көптеген болжамдарға орын берді және Польшада сталинизм дәуірінің аяқталуын символдық түрде белгіледі.

Гомульканың автоархикалық коммунизмі

1956 жылы Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 20-шы съезінен кейін ПЗР басшылығы «Натолиндіктер» және «Пулавиандықтар» деп аталған екі фракцияға бөлінді. «Натолин» фракциясы – олардың отырыстары өткен орынның атымен аталып, Натолиндегі үкіметтік виллада – Сталиннен кейінгі либерализация бағдарламаларына (Гомулька еруі) қарсы болды. Ең танымал мүшелері: Францишек Йозьвяк, Виктор Клосиевич, Зенон Новак, Александр Завадский, Владислав Двораковский, Хилари Хелховский. «Пулава» фракциясы – атауы Варшавадағы Пулавская көшесінен алынған, көптеген мүшелері сол көшеде тұрған – Польшада социализмді жан-жақты либерализациялауды жақтады. Познань қаңтарының оқиғаларынан кейін олар партияның бірінші хатшысы лауазымына Владислав Гомульканың кандидатурасын сәтті ұсынып, «Натолиндіктерге» елеулі соққы берді. Олардың ең белгілі мүшелері Роман Замбровский және Леон Касман болды. Екі фракция да 1950 жылдардың соңында тарап кетті. Бастапқыда реформаларымен танымал болған және «социализмге поляк жолын» іздеген, Гомулька еруі деп аталатын дәуірді бастаған ол Кеңес қысымына түсті. 1960 жылдары ол Рим-католик шіркеуін және интеллигенцияны қуғынға салуды қолдады (әсіресе Лешек Колаковскийді, ол елден қуылды). 1968 жылы Варшава шартының Чехословакияға жасаған интервенциясына қатысты. Сол кезде ол студенттерді қуғындауға және БАҚ-ты қатаң цензуралауға да жауапты болды. 1968 жылы ол алты күндік соғысқа қарсы кеңес блогының наразылығы нәтижесінде антисионистік үгіт науқанын бастады. 1970 жылдың желтоқсанында кеме жасаушылармен болған қанағаттандырмас қақтығыста ондаған жұмысшы қаза тапты, бұл оның отставкаға кетуіне әкелді (ресми түрде денсаулығына байланысты, бірақ шындығында инсульт алған). Партия басшылығын жас және белсенді Эдвард Герек қабылдады, соның нәтижесінде жағдай жұмсалды.

Гиректің экономикалық ашылуы

1960 жылдардың аяғында Эдвард Гирек жеке билік базасын құрып, партияның жас технократтар фракциясының танымал көшбасшысы болды. 1970 жылдың соңында экономикалық жағдайға байланысты тәртіпсіздіктер басталғанда, Гирек Гомулканы партияның бірінші хатшысы лауазымында алмастырды. Гирек экономикалық реформалар жасауды уәде етті және өнеркәсіпті жаңғырту және тұтыну тауарларының қолжетімділігін арттыру бағдарламасын енгізді, бұл негізінен шетелдік қарыздар арқылы жүзеге асырылды. Оның батыс саясаткерлерімен, әсіресе Францияның Валери Жискар д’Эстен және Батыс Германияның Хельмут Шмидтімен жақсы қарым-қатынасы, оның батыстан көмек және несие алуына ықпал етті. Польшада өмір сүру деңгейі 1970-ші жылдардың басында жақсарды, алайда экономика 1973 жылғы мұнай дағдарысы кезінде әлсіре бастады, ал 1976 жылы бағаны көтеру қажет болды. 1976 жылдың маусым айында жаңа наразылық акциялары басталды, олар күшпен басылса да, жоспарланған бағаның өсуі тоқтатылды. Жоғары сыртқы қарыздар, азық-түлік тапшылығы және ескірген өнеркәсіптік база 1980 жылы экономикалық реформалардың жаңа кезеңін қажет етті. Тағы да бағаның көтерілуі бүкіл елде, әсіресе Гданьск және Шчечин кеме жасау зауыттарында наразылық тудырды. Гирек «Солидарлық» қозғалысына заңды мәртебе беруге және ереуілге шығу құқығын мойындауға мәжбүр болды (Гданьск келісімшарты). Одан кейін, 1980 жылдың қыркүйек айының басында, партияның Орталық комитеті Гирек орнына Станислав Канияны Бас хатшы етіп тағайындады. Кания партияның көптеген экономикалық қателіктер жібергенін мойындады және католик және кәсіподақ оппозициялық топтарымен жұмыс істеуді жақтады. Ол «Солидарлық» жетекшісі Лех Валенсамен және партияның басқа да сыншыларымен кездесті. Кания өзінің алдыңғыларымен келісіп, Польшаға Коммунистік партияның бақылауын сақтауы керектігін айтса да, Польшаның Кеңес Одағынан тәуелсіз әрекеттер жасамайтынына кеңестік тарапты ешқашан сендірген жоқ. 1981 жылдың 18 қазанында партияның Орталық комитеті оған сенімсіздік білдірді, ал Канияның орнын премьер-министр (және қорғаныс министрі) генерал Войцех Ярузельский басты.

Ярузельскийдің автократиялық билігі

1981 жылғы 11 ақпанда Ярузельский Польшаның премьер-министрі болып сайланды және 1981 жылғы 18 қазанда Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының бірінші хатшысы болды. "Солидарлық" қозғалысын басу жоспарын іске асыруға кіріспес бұрын, ол оны Кеңес Премьер-Министрі Николай Тихоновқа ұсынды. 1981 жылғы 13 желтоқсанда Ярузельский Польшада әскери жағдай режимін енгізді. 1982 жылы Ярузельский коммунистер өздерінің серіктес партияларын басқару үшін пайдаланған Ұлттық Бірлік майданын "Ұлттық жаңару үшін патриоттық қозғалыс" ретінде жаңартып құрды. 1985 жылы Ярузельский премьер-министр және қорғаныс министрі лауазымдарынан қалып, Польша Мемлекеттік Кеңесінің төрағасы болды, бұл президенттік немесе диктаторлық лауазымға балама болып табылады, ал оның билігі Польша Халық Армиясының "ЛВП" генералдары мен төменгі шенді офицерлерінен құралған жақын тобында шоғырланды.

Автократияның құлдырауы

Польшада әскери диктатура орнату әрекетіне қарамастан, Михаил Горбачевтің саясаты Польшада саяси реформаларды күшейтті. 1988 жылдың желтоқсанында өткен оныншы пленумның соңында Польша Біріккен жұмысшылар партиясы ереуілдерден кейін «Солидарность» жетекшілерімен келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды. 1989 жылдың 6 ақпаны мен 15 сәуірі аралығында дөңгелек үстел отырыстарының 94 сессиясында 13 жұмыс тобы арасында келіссөздер өтті. Бұл келіссөздердің нәтижесінде, жаңадан құрылған екі палаталы заң шығару органына маңызды саяси билік берілетіні туралы келісімге қол жеткізілді. Сондай-ақ, мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылатын президенттің жаңа лауазымы құрылды. «Солидарность» заңды ұйым деп жарияланды. Келесі поляк сайлауында коммунистер Сеймдегі орынның 65 пайызын жеңіп алды, бірақ бұл орынға кепілдік берілгендіктен, олар көпшілік дауысқа ие бола алмады, ал Сенаттағы 100 орынның 99-ын – барлығы еркін сайлауда – «Солидарность» қолдаған кандидаттар жеңді. Ярузельский президенттік сайлауда бір дауыспен жеңіске жетті. Ярузельский Валенсаны «Солидарность» партиясын коммунистермен «үлкен коалицияға» қосуға көндіре алмады және Польша Біріккен жұмысшылар партиясының бас хатшысы лауазымынан кетті. PZPR-дің екі серіктес партиясы ұзақ жылдарға созылған одағын бұзып, Ярузельскийді 1948 жылдан бері елдің алғашқы коммунистік емес премьер-министрі ретінде «Солидарность» өкілі Тадеуш Мазовецкийді тағайындауға мәжбүр етті. 1990 жылы Ярузельский Польша президенті лауазымынан кетіп, желтоқсан айында оның орнына Валенса келді.

PZPR-нің таратылуы

1990 жылдың қаңтарынан бастап ПЗРР-нің құлауы анық болды. Ел бойынша партия ғимараттарын жаппай басып алу наурызы басталды, мақсаты – партия мүлкін ұрлаудың және архивтерді жоюдың алдын алу. 1990 жылдың 29 қаңтарында партияның XI съезі өтті, онда партияны қайта құру жоспарланды. Соңында ПЗПР таратылды, ал оның бір бөлігі екі жаңа социал-демократиялық партия құруға бейімделді. Олар КСРО Коммунистік партиясынан 1 миллион доллардан астам қаржы алды, бұл «Мәскеу қарызы» деп белгілі болды. ПЗПР-дің бұрынғы белсенділері Польша Республикасының Социал-демократиясын (поляк тілінде: Socjaldemokracja Rzeczpospolitej Polskiej, SdRP) құрды, оның негізгі ұйымдастырушылары Лешек Миллер және Мичислав Раковский болды. SdRP-нің міндеттерінің бірі – ПЗПР-нің барлық құқықтары мен міндеттерін қабылдап, мүлікті бөлуге көмектесу болды. 1980-жылдардың соңына дейін партия басқарылатын мүліктерден және «Press Book Traffic» атты RSW компаниясынан (бұл компанияға ерекше салық жеңілдіктері болған) айтарлықтай табыс тапты. Осы кезеңде мүшелік жарнасы ПЗПР кірісінің тек 30% құрады. Польша Біріккен Жұмысшылар партиясы таратылып, SdRP құрылғаннан кейін, белсенділердің қалған бөлігі Польша Республикасының Социал-демократиялық одағын (USdRP) құрды, кейіннен оның атауы Польша Социал-демократиялық одағы және 8 шілде қозғалысы болып өзгертілді. 1990 жылдың соңында Сеймде бұрынғы ПЗПР-ге тиесілі мүлікті қайтару мәселесі бойынша қызу пікірталас болды. Мүлікке 3000-нан астам ғимарат пен үй-жай кірді, олардың шамамен жартысы заңсыз пайдаланылды. Мүлікті қайтаруды қолдаушылар бұл мүлік тонау арқылы және бүкіл қоғамнан жиналған қаражат есебінен құрылғанын айтты. SdRP-нің қарсыластары мүлік мүшелік жарнасы есебінен құрылғанын және осылайша мүлікті сол кезде оны басқарып отырған SdRP-ге беру керектігін талап етті. Бұрынғы ПЗПР-дің жеке мүлкі мен шоттары парламенттік комитеттің бақылауында болған жоқ. 1990 жылдың 9 қарашасында Сейм «Бұрынғы ПЗПР-ге тиесілі мүлікті қайтару туралы қаулыны» қабылдады. Бұл қаулының мақсаты – ПЗПР-дің жылжымайтын мүлкін толығымен мемлекеттік қазынаға беру еді. Бірақ нәтижесінде 1992 жылға дейін жылжымайтын мүліктің тек бір бөлігі ғана жергілікті билікке берілді, ал қалған мүлік бойынша сот даулары 2000 жылға дейін созылды. Бұрынғы ПЗПР-дің жеке мүлкі мен қаржысы көбінесе жоғалып кетті. SdRP депутаттарының мәлімдемесіне сәйкес, партия мүлкінің 90-95% сыйлық ретінде немесе әлеуметтік көмек ретінде жұмсалды.

Құрылымы

Воеводдық партия ұйымының ең жоғары заңдық билігі воеводдық конференция болды, ал конференциялар аралығында – ПЗПР воеводдық комитеті. Партияның күнделікті жұмысын ілгерілету үшін облыстық комитет атқарушы органды таңдады. Воеводдық конференциялар жылына кем дегенде бір рет ПЗПР Орталық Комитетімен кеңесе провинциялық комитетті шақыратын. Воеводдық комитеттің пленарлық отырыстары кем дегенде екі айда бір рет, ал атқарушы отырыстар аптасына бір рет өткізілуі тиіс. Бірақ іс жүзінде провинциялық конференциялар мен пленарлық отырыстардың жиілігі заңда белгіленген нормалардан ауытқып, сирек өткізілді. Польша облыстарындағы воеводдық партиялық конференциялар мен воеводдық комитеттің пленарлық сессияларының күндері мен негізгі тақырыптары, әдетте, ПЗПР Орталық Комитетінің пленарлық сессияларының күндерімен және тақырыптарымен сәйкес келетін. Олардың басты мақсаты – Орталық Комитеттің қаулылары мен шешімдерін провинциялық партия ұйымына «жеткізу» болды. Облыстық комитеттің өзінің жеке кездесу жоспарын жасауға еркіндігі болған жоқ. Демократиялық централизм принципіне сәйкес, бастама тек жоғары инстанциялардың қаулыларын және бұйрықтарын орындау арқылы көрсетілуі мүмкін еді. Воеводдық партия ұйымы мен оның органдарының тәуелділігі сондай-ақ, олардың қызметінің ПЗПР Орталық Комитетінен түсетін субсидияға толығымен негізделуімен анықталды. Мүшелік жарналар кірістің 10%-дан аспады. Воеводдық комитеттің ПЗПР воеводдық конференциялары арасындағы қызметін ресми түрде Аудит комитеті (осы конференцияларда сайланған) бақылап отырды. Бастапқыда ол тек воеводдық комитеттің бюджетін орындауын және есептесуін қарады. Кейінгі жылдары оның қызметі кеңейтіліп, партия мүшелік билеттерін басқаруды бақылау, құпия құжаттардың сақталуы, партияға келіп түскен шағымдар мен арыздарды қарау сияқты мәселелер де қарастырылды. Тексерулердің саны жүйелі түрде өсті және комитеттердің жұмысы жоспарлы және формалды сипатқа ие болды.

Ғимарат

Орталық Комитет 1948 жылдан 1952 жылға дейін міндетті жарналар есебінен салынған, халық арасында "Ақ үй" немесе "Қой үйі" деп аталатын партия үйінде орналасқан. 1991 жылдан бері осы ғимаратта "Жаңа әлем" банкі қаржы орталығы қызмет етеді. 1991–2000 жылдары Варшава қор биржасы да осы ғимаратта орналасқан.