Польшада 1970 жылғы желтоқсан көтерілісі: азық-түлік бағасының өсуі салдарынан туған наразылықтар, құрбан болғандар мен жараланғандар. Тарихы мен себептері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшадағы тәртіпсіздіктер
Unrest in Poland
1970 жылғы поляк протестері (Grudzień 1970) 1970 жылдың 14-19 желтоқсаны аралығында Польшаның солтүстігінде өтті. Протестерге азық-түлік және басқа да күнделікті тауарлар бағасының күрт өсуі себеп болды. Польша халық армиясы мен азаматтық милиция ереуілдерді басып тастады, нәтижесінде кем дегенде 44 адам қаза тауып, 1000-нан астам адам жарақат алды.
The 1970 Polish protests (Grudzień 1970) occurred in northern Poland during 14–19 December 1970. The protests were sparked by a sudden increase in the prices of food and other everyday items. Strikes were put down by the Polish People's Army and the Citizen's Militia, resulting in at least 44 people killed and more than 1,000 wounded.
Өмірбаян
1970 жылдың желтоқсан айында үкімет жыл бойы нашар өнім болғаннан кейін, негізгі азық-түлік тауарларының, әсіресе сүт өнімдерінің бағасын күрт өсірді. Бұл бағаның өсуі қарапайым халыққа, әсіресе ірі қалаларда, үлкен соққы болды.
In December 1970, the government suddenly announced major increases in the prices of basic foodstuffs, especially dairy products, after bad harvests throughout the year. The increases proved to be a major shock to ordinary citizens, especially in the larger cities.
Оқиғалар
Бағаның өсуіне қарсы демонстрациялар Балтық теңізінің солтүстік жағалауындағы Гданьск, Гдыня, Эльблонг және Шчецин қалаларында басталды. Режим, наразылықтарға қатаң жауап беруді заңдылауға тырысқан құпия полицияның ықпалымен туындаған саботаж толқынынан қаушады. Құпия полицияның саботаж бен зорлық-зомбылықты ынталандыруының тағы бір себебі – жұмысшылар арасында зорлық-зомбылықпен өлімге ұшырату арқылы биліктегі Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының (ПЗПР) басшылығын өзгерту, содан кейін партияны кінәлау болуы мүмкін. Наразылықтар 14 желтоқсанда басталды. Партияның өкілі, полиция машинасының дыбыс күшейткіштерін пайдаланып, ереуілшілерді жұмысына оралуға көндіруге тырысқанда, ереуілшілер полиция машинасына басып кіріп, дыбыс күшейткіштерін жалпы ереуіл жариялау және сол күні партия ғимаратының алдында митингі өткізуге шақыру үшін пайдаланды. Полициямен қақтығыс түстен кейін басталды, ал өрт-өндірістерді қоса алғанда, кең ауқымды ұрыстар мен тәртіпсіздіктер кешке дейін жалғасты. 15 желтоқсанда Гданьскіде ереуілшілер билік партиясының облыстық комитетінің ғимаратын (хабарлама бойынша екі рет) өртеп жіберді, бұл наразылықтардың символдық сәтіне айналды. Олар сондай-ақ бірнеше полицейді тұтқынға алып, Гданьск кеме жасау зауытына жеткізіп, жұмысшылардың киімдерін кигізіп, кейін полиция бөліміне қайтарды. Өрт облыстық комитет ғимаратының шатырын жалмап, наразылық білдірушілер жиырма OT-62 әскери бронетранспортерінің колоннасымен таратылды. 15 желтоқсанда Гданьскіде кем дегенде алты адам қаза тапты. Келесі күні таңертең тағы екеуі кеме жасау зауытында немесе оның жанында атып өлтірілді. Вице-премьер Станислав Коциолек 16 желтоқсан күні кешке телеарнада сөйлеген сөзінде наразылық білдірушілерді айыптады, бірақ сонымен қатар жұмысшыларды жұмысқа оралуға шақырды. Алайда, сол түні Гдынядағы кеме жасау зауыты полиция мен әскермен, соның ішінде танктермен қоршалды. Вице-премьердің шақыруына жауап беру кейбір жұмысшылар үшін өлімге әкелді. Гдыняда әскерге жұмысшылардың жұмысқа оралуын тоқтату туралы бұйрық берілді және 17 желтоқсанда пойыздан шығып жатқан жұмысшылардың тобына оқ атылды; кем дегенде 11 адам қаза тапты. Содан кейін Гдыняның басқа аудандарында наразылық білдірген адамдар атып өлтірілді, бұл Гдынядағы ресми өлім саны 18-ге жеткізді. Гдынядағы жарақат алғандардың саны нақты емес, бірақ жүздеген адам деп есептеледі. Наразылық қозғалысы басқа қалаларға таралып, ереуілдер мен басып алуларға әкелді. Үкімет 5000 арнайы полиция жасағының мүшесін және 27000 сарбазды, ауыр танктер мен пулеметтермен жабдықтап жұмылдырды. Барлығы 1000-нан астам адам жарақат алып, кем дегенде 44 адам қаза тапты.
Demonstrations against the price increases broke out in the northern Baltic coastal cities of Gdańsk, Gdynia, Elbląg, and Szczecin. The regime was concerned about an emerging wave of sabotage, which may have been inspired by the secret police, who wanted to legitimize a harsh response to the protestors. Another possible reason why the secret police would instigate sabotage and violence would be to precipitate a change in the leadership of the ruling Polish United Workers' Party (PZPR), by causing violent deaths among the workers and then blaming the party for them. Protests started on 14 December. When a party official tried to convince the strikers to return to work, addressing them using loudspeakers on a police car, the strikers took over the police car and used the loudspeakers to announce a general strike, and to call for a manifestation in front of the party building to be held the same day. Fighting against the police started in the afternoon, and widespread fighting and rioting, including arson, continued until late in the evening. On 15 December in Gdańsk, strikers set fire (reportedly twice) to the building of the Provincial Committee of the ruling party, which became an iconic moment of the protests. They also took some policemen prisoner, transported them to the Gdańsk Shipyard, forced them to change into the workers' work clothing, and then transported them to a police station. Fire consumed the roof of the Provincial Committee's building until the protesters were repelled by a column of twenty OT 62 military armored personnel carriers. At least six people are known to be killed on December 15 in Gdańsk. Two more were shot to death the next morning, at or near the shipyard. Vice prime minister Stanisław Kociołek, in his televised speech on the evening of 16 December, condemned the protesters but also called for the workers to get back to work. However, on the night, the shipyard in Gdynia was surrounded by the police and the army, including tanks. Responding to the vice PM's appeal proved deadly to some of the workers. In Gdynia, the soldiers had orders to stop workers returning to work and on 17 December fired into the crowd of workers emerging from their trains; at least 11 of them were killed. Then, in other parts of Gdynia, people were shot dead while protesting, bringing the official death toll in Gdynia to 18. The number of the wounded in Gdynia is far from certain but is estimated to be in the hundreds. The protest movement then spread to other cities, leading to strikes and occupations. The government mobilized 5,000 members of special squads of police and 27,000 soldiers equipped with heavy tanks and machine guns. Overall, more than 1,000 people were wounded and at least 44 killed.
Қаулы
Партия басшылығы Варшавада жиналып, егер қатаң шаралар қолданылмаса, жұмысшы класының толыққанды көтерілісі болмайтындығын шешті. Леонид Брежневтің келісімімен Гомулка, Клишко және басқа да басшылар отставкаға кетуге мәжбүр болды: егер бағаның өсуі Гомулкаға қарсы қастандық болса, ол сәттілікке жетті. Мәскеу Миечислав Моцзарды қабылдамағандықтан, Эдвард Гирек жаңа басшы ретінде тағайындалды. Бағаның өсуі тоқтатылды, жалақының көтерілуі жарияланды және ауқымды экономикалық және саяси өзгерістер уәде етілді. Гирек Гданьскке барып, жұмысшылармен кездесіп, өткен қателіктері үшін кешірім сұрады, саяси жаңаруды уәде етті және өзі жұмысшы болғандықтан енді халық үшін билік ететінін айтты. Станислав Коциолек вице-премьер лауазымынан босатылды. Біраз уақыт бойы Орталық Комитет мүшесі болып қалды, бірақ 1971 жылдың ақпан айында дипломатиялық қызметке жіберілді. Бұл 1971 жылдың қаңтарында, бұрынғы құпиялылық саясатынан бас тартып, үкімет бақылауындағы БАҚ наразылықтар кезінде қаза тапқан 44 адамның тізімін жариялағаннан кейін болды. Дегенмен, жағалаудағы жұмысшылар үкіметтің азық-түлік бағасын көтеру мақсатына кедергі келтірмеді; бұл бірнеше аптадан кейін, 1971 жылғы Лодзь ереуілінен кейін ғана орындалды. Польшадағы наразылықтар Батыс Еуропа мен Кеңес блогында кеңінен қолдау тапты. Шығыс Германиядағы Кюлунгсборн портында және Ригада осыған ұқсас ереуілдер болды; Совет кемелеріндегі совет теңізшілері азық-түліктерін Гданьск және Щецин тұрғындарымен бөлісті, ал поляк ереуілшілері Польшадағы совет отбасыларын жазалаудан қорғады. Кейін 1976 және 1980 жылдары жаңа наразылықтар болды. Соңғысы "Солидарлық" кәсіби одағының құрылуына әкелді.
The Party leadership met in Warsaw and decided that a full scale working class revolt was inevitable unless drastic steps were taken. With the consent of Leonid Brezhnev in Moscow, Gomułka, Kliszko, and other leaders were forced to resign: if the price rises had been a plot against Gomułka, it succeeded. Since Moscow would not accept Mieczysław Moczar, Edward Gierek was drafted as the new leader. The price increases were reversed, wage increases announced, and sweeping economic and political changes were promised. Gierek went to Gdańsk and met the workers, apologised for the mistakes of the past, promised a political renewal and said that, as a worker himself, he would now govern for the people. Stanisław Kociołek lost the position of vice prime minister. For a short time he remained a member of the Central Committee, but in February 1971 he was reassigned to diplomatic service. That was soon after in January 1971, in a reversal of the previous policy of secrecy, government controlled media published the list of 44 people who were killed during the protests. Nevertheless, the workers from the coast did not prevent the government from implementing its goal of increased food prices; that was only achieved a few weeks later, after the 1971 Łódź strikes. Polish protests elicited broad sympathy and support, both in Western Europe and the Soviet bloc. There were copycat strikes on the Kühlungsborn Pier in East Germany and in Riga; Soviet sailors on stranded Soviet ships shared their food with the citizens of Gdańsk and Szczecin, while Polish strikers shielded Soviet families in Poland from reprisals. Subsequent protests broke out in 1976 and 1980. The latter led to the founding of the Solidarity union.