Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі үнді-еуропалық тіл
Ancient Indo European language
Карий тілі – үнді-еуропалық тілдер отбасының анатолиялық тармағындағы лувик тобына жататын, қолданыстан шыққан тіл. Оны карийлер сөйлеген. Белгілі мәтіндер көлемі шағын, олардың көп бөлігі Мысырдан табылды. Мысырдан шамамен 170 карий жазуы белгілі, ал Кария өңірінен – шамамен 30-ы ғана белгілі. Кария – ежелгі Ликия және Лидия аймақтарының арасындағы Анатолияның батыс бөлігінде орналасқан өңір, бұл атау алғаш рет хетт деректерінде кездеседі. Карий тілі ликия және милиян (ликиялық В) тілдерімен тығыз байланысты, екеуі де лувий тілінің тікелей ұрпағы болмаса да, оған жақын. Лувий, карий және ликия тілдері арасындағы ұқсастықтар тікелей туындағандығына (яғни, ағаш түрінде бейнеленген тілдер отбасы) немесе тілдердің өзара әсерлесуіне (фразефбунд) байланысты деген пікірлер қалыптасқан, бұл мәселе даулы.
The Carian language is an extinct language of the Luwic subgroup of the Anatolian branch of the Indo European language family, spoken by the Carians. The known corpus is small, and the majority comes from Egypt. Circa 170 Carian inscriptions from Egypt are known, whilst only circa 30 are known from Caria itself. Caria is a region of western Anatolia between the ancient regions of Lycia and Lydia, a name possibly first mentioned in Hittite sources. Carian is closely related to Lycian and Milyan (Lycian B), and both are closely related to, though not direct descendants of, Luwian. Whether the correspondences between Luwian, Carian, and Lycian are due to direct descent (i. e. a language family as represented by a tree model), or are due to the effects of a sprachbund, is disputed.
Сөздік
Кариан тілінде әлі күнге дейін нақты сөздік формалар табылған жоқ. Егер карий тіліндегі сөздік жұпталу басқа анатолиялық тілдерге ұқсаса, қазіргі және өткен шақтағы үшінші тұлға жеке немесе көпше формалары t немесе d немесе оған ұқсас дыбыспен аяқталуы мүмкін. Бірнеше нұсқа ұсынылды: ýbt, "ол ұсынды", not, "ол әкелді / әкелді", ait, "олар жасады", бірақ олар толыққанды бекітілген жоқ. Каунос қаласынан табылған карий-грек екі тілді жазуда алғашқы екі сөз kbidn uiomλn, грек тілінде ἔδοξε Καυνίοις, "Каунос шешім қабылдады" (сөзбе-сөз: "Кауниандарға дұрыс көрінді"). Бірінші сөз, kbidn, карий тілінде "Каунос" (немесе "Кауниандар") деген мағынаны білдіреді, сондықтан екінші сөз, uiomλn, "олар шешім қабылдады" деген сөздік форма болуы керек. Тағы бірнеше сөздің мұрын дыбысымен аяқталуы сөздік формалар болуы мүмкін, мысалы, mδane, mlane, mλn (мысалы, uio mλn), "олар ант берді, құрбандық шалды (?)", pisñ, "олар берді (?)". Дегенмен, мұндай мұрындық аяқталуларды әдеттегі анатолиялық етістік парадигмасына сәйкес келтіру үшін (3-ші тұлға көпше өткен шақ аяқталулары (n)t / (n)d, *onto-дан), карий тілінде *onto-дан n, ñ (және мүмкін ne?) дамуын болжау қажет.
No undisputable verbal forms have yet been discovered in Carian. If verbal conjugation in Carian resembles the other Anatolian languages, one would expect 3rd person singular or plural forms, in both present and preterite, to end in t or d, or a similar sound. A few candidates have been proposed: ýbt, 'he offered', not, 'he brings / brought', ait, 'they made', but these are not well established. In a Carian Greek bilingual from Kaunos the first two words in Carian are kbidn uiomλn, corresponding to Greek ἔδοξε Καυνίοις, 'Kaunos decided' (literally: 'it seemed right to the Kaunians'). The first word, kbidn, is Carian for 'Kaunos' (or, 'the Kaunians'), so one would expect the second word, uiomλn, to be the verbal form, 'they decided'. Several more words ending in a nasal are suspected to be verbal forms, for example mδane, mlane, mλn (cf. uio mλn), 'they vowed, offered (? )', pisñ, 'they gave (?)'. However, to make such nasal endings fit in with the usual Anatolian verb paradigm (with 3rd person plural preterite endings in (n)t/ (n)d, from * onto), one would have to assume a non trivial evolution in Carian from * onto into n, ñ (and possibly ne? ).
Тіл тарихы
Ахаи гректері соңғы қола дәуірінде Анталия жағалауларына шағын топтармен келгенде, олардың жерін грек тілінде сөйлейтін емес халық мекендегенін және олар көбінесе Хетт империясымен саяси қарым-қатынастарда болғанын көрді. Империя құлағаннан кейін, аймақ Ион және Дорий гректерінің қоныстарын кеңейтіп, ірі қалаларды құрған немесе қайта жаңғыртқан ауыр көші-қонға ұшырады. Олар өзара ынтымақтастық үшін бұрынғы орналасқан жерлеріне сәйкес жаңа аймақтық атауларды қабылдады: Иониа, Дорис. Осы жаңа қалаларда туған жазушылар, олардың арасында қоныстанған халықты карийлер деп атады және олардың тілі "варварлық", "варварлық" немесе "варварлық дыбысты" (яғни грек тілі емес) екенін жазды. Бұл жазбалардан гректердің "варварлық" терминімен немесе қалай түсінгенін анықтауға ешқандай мәлімет жоқ. Кария қалаларының карийлік атаулары грек тілінде болған жоқ және қазір де грек тілінде емес. Анданус, Минд, Бибассия, Ларимна, Хизаорис, Алабанда, Плараса және Ясс сияқты есімдер гректерге түсініксіз болды, олардың кейбіреулері этимологияны карийлік сөздермен түсіндіруге тырысты. Көбісі әлі де жұмбақ болып қала береді. Грек қараңғы ғасырында жазу жоғалып кетті, бірақ одан бұрынғы карий жазуы сақталған жоқ. Біздің заманымызға дейінгі VII ғасырда кейбір екі тілді жазбалар пайда бола бастағанда, қалалардың аталған кезеңінен бірнеше ғасыр өткен еді. Алдыңғы карий тілі дәл осылай болмаған болуы мүмкін. Карий тілінің жергілікті дамуы басқа теорияларды жоққа шығарады: ол Эгей теңізінде кеңінен таралмаған, этрус тілімен байланысты емес, ежелгі Эгей жазуларында жазылмаған және Эгей теңізінің тілдік негізі емес. Оның классикалық Грекияның әртүрлі жерлерінде кездесуіне себеп тек карийлердің саяхат әдеттері болды, олар иониялықтармен бірге саяхатшыларға айналды. Делос қаласындағы карий зираты классикалық мәтіндерде айтылған қарақшыларды бейнелейтін болса керек. Троя үшін соғысқан карийлер (егер соғысқан болса) классикалық гректер болғандай классикалық карийлер емес еді. Гректердің көптеп кіруі және Ион лигасының үстемдігімен уақыт өте келе, Кария эллинизацияланды және карий тілі өлі тілге айналды. Персия империясының кезеңдері бұл процесті кейінге қалдырған болуы мүмкін. Эллинизация карий тілінің біздің заманымыздың I ғасырында немесе оның басында жойылуына әкелді.
The Achaean Greeks arriving in small numbers on the coasts of Anatolia in the Late Bronze Age found them occupied by a population that did not speak Greek and were generally involved in political relationships with the Hittite Empire. After the fall of the latter the region became the target of heavy immigration by Ionian and Dorian Greeks who enhanced Greek settlements and founded or refounded major cities. They assumed for purposes of collaboration new regional names based on their previous locations: Ionia, Doris. The writers born in these new cities reported that the people among whom they had settled were called Carians and spoke a language that was "barbarian", "barbaric" or "barbarian sounding" (i. e. not Greek). No clue has survived from these writings as to what exactly the Greeks might mean by "barbarian." The reportedly Carian names of the Carian cities did not and do not appear to be Greek. Such names as Andanus, Myndus, Bybassia, Larymna, Chysaoris, Alabanda, Plarasa and Iassus were puzzling to the Greeks, some of whom attempted to give etymologies in words they said were Carian. For the most part they still remain a mystery. Writing disappeared in the Greek Dark Ages but no earlier Carian writing has survived. When inscriptions, some bilingual, began to appear in the 7th century BCE it was already some hundreds of years after the city naming phase. The earlier Carian may not have been exactly the same. The local development of Carian excludes some other theories as well: it was not widespread in the Aegean, is not related to Etruscan, was not written in any ancient Aegean scripts, and was not a substrate Aegean language. Its occurrence in various places of Classical Greece is due only to the travel habits of Carians, who apparently became co travellers of the Ionians. The Carian cemetery of Delos probably represents the pirates mentioned in classical texts. The Carians who fought for Troy (if they did) were not classical Carians any more than the Greeks there were classical Greeks. Being penetrated by larger numbers of Greeks and under the domination from time to time of the Ionian League, Caria eventually Hellenized and Carian became a dead language. The interludes under the Persian Empire perhaps served only to delay the process. Hellenization would lead to the extinction of the Carian language in the 1st century BCE or early in the Common Era.