1962 жылғы Ұлыбританиядағы саяси дағдарыс

Кіріспе

1962 жылдың 13 шілдесінде Ұлыбританияның премьер-министрі Гарольд Макмиллан үкімет құрамында кең ауқымды өзгерістер жасады. Макмиллан кабинетінің жеті мүшесін, яғни жалпы санының үштен бірін қызметтен босатылғандардың қатарына қосты. Бұл өзгерістер Ұлыбританияда консерваторлардың беделінің төмендеуіне байланысты болды. Консерваторлар бірнеше қосымша сайлауларда үміткерлерін жеңіліске ұшыратып, либералдардың ықпалына түсті. Дәстүрлі консерватор сайлаушыларының үкіметтің экономикалық саясатына наразылықтарын либералдарға қолдау көрсету арқылы білдіріп жатқанына алаңдаған Гарольд Макмиллан қазынашылық хатшысы Селвин Ллойдты Реджинальд Модлингпен алмастыруды жоспарлады. Ллойд пен Макмиллан арасында экономикалық стратегиялар бойынша келіспеушіліктер болған, ал Модлинг Макмилланның қалаған экономикалық саясатын жүзеге асыруға көбірек бейім деп есептелді. Бұл реформа партияны жаңартуға, жас және белсенді тұлғаларды тартуға, сондай-ақ ескі және тиімсіз министрлерді алмастыруға бағытталған шара болды. Консерватор партиясының төрағасы Иэн Маклеод пен Ішкі істер министрі Раб Батлермен кеңескеннен кейін, 1962 жылдың күзінде реформа жасау жоспарланды. Алайда, 11 шілдеде Батлердің реформа туралы ақпаратты баспасөз магнаты лорд Ротермерге түскі ас кезінде сұраныс етуі салдарынан Макмиллан жоспарланған мерзімнен бұрын әрекет етуге мәжбүр болды. Газеттер 12 шілдеде жақын арада болатын өзгерістер туралы хабарлады, содан кейін Макмиллан реформаны дереу жүзеге асыруға шешім қабылдады. Ллойд сол күні кешке шақырылып, қызметтен босатылды. Ал қалған алты министрге келесі күні, 13 шілдеде хабарланды. Макмиллан жасаған өзгерістердің ауқымына байланысты өткір сынға ұшырады, ал консерватор партиясының ішіндегі де, оппозициядағы да саяси қарсыластары оны қатігез және пайдакүнемді деп сипаттады. Бастапқыда оның беделінің күрт төмендеуіне қарамастан, жағдай ақырында оның пайдасына бұрылып, партия қалпына келді. Макмиллан реформаның өткізілу жолына өкінді, әсіресе Ллойдқа қатысты қарым-қатынасына алаңдады, өйткені ол адал серік болған. Кабинеттегі ауқымды өзгерістерге қарамастан, консерваторлар 1963 жылы бірқатар даулы оқиғаларға тап болды және Макмиллан сол жылдың қазан айында денсаулығының нашарлауын себеп көрсетіп, отставкаға кетті. Оның орнына 1964 жылғы жалпы сайлауда жеңілген сэр Алек Дуглас Хоум келді.

British prime minister Harold Macmillan carried a major cabinet reshuffle of his premiership on 13 July 1962. Macmillan dismissed seven members of his Cabinet, one third of the total. The reshuffle took place against a backdrop of declining Conservative popularity in Britain. Conservative candidates fared poorly in several by elections, losing ground to Liberal candidates. Concerned that traditional Conservative voters were expressing their disapproval with the government's economic policies by switching to the Liberals, Harold Macmillan planned to replace his Chancellor of the Exchequer, Selwyn Lloyd, with Reginald Maudling. Lloyd had already clashed with Macmillan over his economic strategies, and Maudling was considered to be more amenable to the economic policies Macmillan wished to implement. The reshuffle was also an attempt to reinvigorate the party, bringing in younger and more dynamic figures and replacing some of the older and less capable ministers. After discussions with Conservative Party chairman Iain Macleod and Home Secretary Rab Butler, a reshuffle was planned for autumn 1962. Macmillan was overtaken by events when Butler leaked the details of the reshuffle to press baron Lord Rothermere over lunch on 11 July. The newspapers reported the impending changes on 12 July, and Macmillan made the decision to press ahead with the reshuffle at once. Lloyd was called to a meeting that evening and dismissed. The remaining six were informed the following day, 13 July. Macmillan faced sharp criticism over the scale of the changes, and his political opponents both within the Conservative Party and in the Opposition characterised him as ruthless and opportunistic. Despite an initial sharp drop in his approval ratings, opinion eventually swung back in his favour and the Party recovered. Macmillan regretted the way the reshuffle was carried out, and was particularly concerned about his treatment of Lloyd, who was a loyal confidant. Despite the dramatic changes in the Cabinet, the Conservatives were rocked by a series of scandals in 1963 and Macmillan retired in October of that year, citing ill health. He was replaced as Prime Minister by Sir Alec Douglas Home, who was defeated in the 1964 general election.

Өмірбаян

Консерваторлар 1959 жылғы жалпы сайлауда сенімді көпшілікке ие болды, бұл олардың ең жақын бәсекелестері – Лейбористер партиясынан басымдықтарын арттырды. Лейбористер партиясы ішкі дау-дамайлардың салдарынан әлсіреп, бірақ консерваторлардың 1960 жылғы бюджетте жариялаған экономикалық саясаты зиянды болып шықты. 1959 жылғы салық жеңілдіктері кері қайтарылды, үкіметтің халық арасындағы беделі төмендеді, ал Либералдық партия қайта жандануды бастады. Консерваторлар бірнеше қосымша сайлауларда үшінші орынға түсіп, 1962 жылғы наурыз айындағы Орпингтон (Макмилланның Бромли жанындағы сайлау округі) қауіпсіз орынын Либералдық партияның үміткері Эрик Любоктың жеңісімен жоғалтты. 14 наурызда жарияланған қосымша сайлау нәтижесі Блэкпул Солтүстік сайлауынан бір күн кейін жарияланды, ол да бұрын консерваторлардың қауіпсіз орыны болған; консерваторлардың үміткері Норман Мискампбелл Блэкпул Солтүстік орынын сақтап қалғанмен, либералдық партияның үміткері Гарри Хейг бұрынғы көпшілікті 15 587 дауыстан 973 дауысқа дейін қысқартты. Консерваторлар экономикалық саясатына байланысты халықтың наразылығына тап болды. Жалақыны тоқтата тұру және бағаның өсуі, сондай-ақ теңсіздікке толы жоғары салық салу халықты үкімет саясатына қарсы дауыс беруге, либералдық партияны қолдауға немесе консерваторларға дауыс бермей тұруға итермеледі. Макмиллан қосымша сайлау нәтижелерінде бұрын консерваторларға дауыс бергендер либералдық партияны, консерваторлардың қауіпсіз орындарында жақсы бекініп алған либералдық партияны қолдау үшін өз үміткерлерін тастап кететінін көрді. Либералдық партияның үміткері жоқ жағдайларда, мысалы, Лейбористер партиясының Понтефракттағы қауіпсіз орынында консерваторлар өз дауыс үлесін сақтап қалды. Либералдық партияның үміткері болған жағдайларда, мысалы, сәуір айындағы Стоктон-он-Тис сайлауында, Макмилланның бұрынғы сайлау округінде, консерваторлар көптеген сайлаушылардың оларды либералдық партияға тастап кеткенін көрді. Кейінгі қосымша сайлаулар да осы тенденцияны растады. Шілде айында Консервативтік партия төрағасы Иэн Маклеод, консервативтік партияның бас ұйымдастырушысы Мартин Редмейн де растаған пікірде, қолдаудың төмендеуін жандандыру үшін үкіметтік құрамды жаңару қажет екенін ескертті. 21 маусымда Макмиллан Раб Батлермен кездесті. Консервативтік партияның экономикалық мәселелерге байланысты беделінің төмендеуіне байланысты, олар Сельвин Ллойдты Қаржы министрі лауазымынан Реджинальд Модлингке алмастыруды талқылады. Ллойд пен Макмиллан экономикалық саясат бойынша келіспеушіліктерде болды: Ллойд табыс саясатына және экономиканы жандандыруға қарсы болды, ал оның үнемдеу шаралары наразылық тудырды. Кабинет мүшелерінің жасы да көбінесе үлкен болды, ал американдық президент Джон Ф. Кеннеди сияқты жас саяси көшбасшылардың пайда болуымен, әлеуметтік өзгерістердің қарқынды дамыған кезінде Макмиллан кейбір жас саяхатшыларды маңызды лауазымдарға тартуға шешім қабылдады. Алмастырылуға белгіленген жеті министрдің орташа жасы 59 жасқа жеткен. Жаңа жеті министрдің орташа жасы 50 жасқа жуық болды. Батлер бұл қадамды қолдады және Маклеодпен бірге бірнеше министрлік лауазымдарды, соның ішінде Қаржы министрі лауазымын қайта құруды жоспарлады. Барлығы жеті министр алмастырылды, бұл жиырма бір мүшеден тұратын Кабинеттің үштен бір бөлігін құрады.

The Conservatives won a convincing majority at the 1959 general election, increasing their lead over their nearest rivals, Labour. The Labour party were further weakened by internal disputes, but the Conservatives' economic policies unveiled in the 1960 Budget proved damaging. The tax cuts of 1959 were reversed, decreasing the government's popularity while the Liberals began a revival. The Conservatives were forced into third place in several by elections, culminating in the loss of the previously safe seat of Orpington (neighbouring Macmillan's Bromley seat) in a March 1962 by election victory for the Liberal candidate, Eric Lubbock. The by election result, announced on 14 March, came one day after the Blackpool North by election, another former Conservative safe seat; though the Conservative candidate Norman Miscampbell succeeded in holding the Blackpool North seat, the previous majority of 15,587 was reduced to just 973 by the Liberal candidate, Harry Hague. The Conservatives were struggling with deep unpopularity over their economic policies. A pay pause and rising prices, together with discontent at high taxation that was demonstrably inequitable, drove voters to protest against government policies by switching their votes to the Liberals, or by abstaining from voting Conservative. Macmillan saw in the by election results evidence that former Conservative voters would abandon their candidates in support of the Liberals, who were well placed in Conservative safe seats. In instances where the Liberals had no candidate standing, such as the Labour safe seat of Pontefract, the Conservatives maintained their share of the vote. When a Liberal candidate was fielded, such as at the Stockton on Tees by election in April, in a seat Macmillan himself formerly held, the Conservatives saw large numbers of voters desert them for the Liberals. Later by elections confirmed the trend. By July the Chairman of the Conservative Party Iain Macleod warned that a government reshuffle was necessary to revitalise flagging support, a view confirmed by Martin Redmayne, the Conservative Chief Whip. Macmillan met with Rab Butler on 21 June. With Conservative unpopularity stemming from economic issues, they discussed replacing Selwyn Lloyd as Chancellor of the Exchequer with Reginald Maudling. Lloyd and Macmillan had already clashed over economic policy: Lloyd was opposed to an incomes policy and reflation, and his austerity measures were causing discontent. The Cabinet was also relatively elderly, and with younger political leaders on the scene, like American President John F. Kennedy, at a time of dramatic social changes, Macmillan resolved to bring some younger men into important posts. The seven ministers earmarked for replacement averaged 59 years of age. The incoming seven would have an average age of 50. Butler was in favour of the move, and together with Macleod, they worked out an orderly reshuffle of several Cabinet posts, including the Chancellor of the Exchequer. In all, seven ministers were to be replaced, amounting to one third of the total Cabinet of twenty one.

12/13 шілде

Макмиллан 1962 жылдың күзінде парламент жазғы демалыстан оралғаннан кейін қайта құруды жүзеге асыруды жоспарлаған. Бірақ 11 шілдеде Батлер бірнеше газеттің, соның ішінде Daily Mail-дің иесі лорд Роттермирмен түскі асқа отырғанда жағдай өзгерді. Батлер алдағы қайта құру туралы ақпаратты тілден шығарып алды, ал келесі күні Daily Mail «Мактың бас жоспары» деген тақырыппен жоспарларды жұртшылыққа жариялады. Бұл жағдайдан қатты алаңдаған Макмиллан, Батлердің саяси мансабын ілгерілету үшін жоспарларды әдейі жариялағанын күдіктенді. Ол Ллойдты сол күні кешке шақырып, оның Қаржы министрі лауазымынан алынатынын мәлімдеді. Ллойдты қаладағы Мартинс Банкінің төрағасы қызметіне тағайындалуды қарастыруға және пэрлік атақ алу мүмкіндігін ұсынды. Бірақ Ллойд екеуінен де бас тартты. Қалған алты лауазым иесі келесі күні, 13 шілдеде хабардар етілді. Миллс, Маклей және Уоткинсон, сондай-ақ Хилл тағайындалған қызметтерінен үнсіз кетті, бірақ Хилл қайта құрудың қалай жүзеге асырылғанына наразылық білдірді. Экклс пен Килмуир ең көңілсіз болды, Экклс Қаржы министрі болуды үміттенген, ал Килмуир кейіннен Макмилланның «ұсыныс жасау қабілеті мен еңбекқорлығын» жоғалтқанын жазды. Үш күннен кейін тоғыз кіші министрді алмастыру арқылы қайта құру аяқталды. Макмиллан бірнеше рет, соның ішінде Ллойдпен болған кездесуде, партия ішінде оны Премьер-министр лауазымынан ауыстыру үшін құпия сөз байласып жатқандар бар деп ойлаған. Консервативтердің нашар нәтижелері партия депутаттары мен министрлері арасында бейресми пікірталас тудырды, бірақ мұндай құпия сөз байласыс болған жоқ. Оның партиялық адалдыққа қатысты күдігі және жұмыстан босатудың жылдамдығы мен күтпегендігі Ллойдқа қатты тиді, ол Макмилланға адал болды және тіпті қызметтен босатылғаннан кейін де солай болды.

Салдары

Қайта құрудың жылдамдығы мен ауқымы британдық саяси тарихында бұрынғысыздай болды және 2019 жылы Джонсон үкіметі құрылғанға дейін одан асып түспейтін еді. Жұмыстан босатулар 1934 жылғы Адольф Гитлер Эрнст Ремнің көптеген штурмдық бөлімшелерін өлімге кесіп немесе тұтқындаған Ұзын пышақтар түніне еске түсіріп, мазақтап аталды. Макмиллан партиясының ең адал шенеуніктерін жұмыстан босатуда асығыс және алғыссыздық танытты деп айыпталды. Оның дағдарыс кезінде сабырлы және тыныш болу беделі күрт жыртылды, ал қоғамдық пікір сауалнамаларында оның көрсеткіштері күрт төмендеді. Оның саяси қарсыластары осыдан тиімді пайдаланды: Либералдық партиядан депутат Джереми Торп, Киелі кітаптағы сөзді әзілмен бұрып: «Достары үшін өмірін беруден артық сүйіспеншілік жоқ». Ллойд 17 шілдеде Палатадағы келесі отырысында қолдау тапты, ал Макмиллан өз партиясынан үнсіздікке және оппозициядан келемезге тап болды. Оппозиция 26 шілдеде талқыланған Макмилланға сенімсіздік білдіру туралы ұсыныс енгізді. Макмиллан өзінің партиясы ішінде де жікке бөлінді. Консерваторлық партиядан депутат Гилберт Лонгден, Рэдъярд Киплингтің «Егер» өлеңіне ұқсас әзілмен, оны айналасындағылардың бәрі басын жоғалтып жатқанда, өзінің басын сақтап қалғаны үшін құттықтады. Бұрынғы премьер-министр Энтони Иден және бұрынғы министр Найджел Берч те өз наразылықтарын білдірді. Осы наразылықтарға қарамастан, консерваторлық партияның көп бөлігі оң жауап берді. Зардап салыну уақыты салыстырмалы түрде қысқа болды. Бірнеше айдың ішінде Макмилланның жағдайы жақсарды. Батлер Ішкі істер министрі лауазымынан алынып, Бірінші мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. Макмиллан бұл лауазымды 1955 жылдан бері жойылған вице-премьер лауазымымен теңестірді. Шындығында бұл төмендеу болды. Батлер Орталық Африка кеңсесін басқаруға тағайындалды, бұл оны күшті мемлекеттік кеңселерден алшақтатты. Ллойдты Модлингпен ауыстырғаннан кейін Макмиллан экономиканы жандандыруды бастады. Сақтық танытқан Ллойд төлем балансы дағдарысының қаупіне байланысты экономикаға зиян келтіруі мүмкін болғандықтан экономиканы жандандыруды қабылдамады. Алайда Модлинг фунт стерлингтің құнсыздануын және осы жағдайды болдырмау үшін импортқа бақылау орнатуға дайын болды. Партиялық конференция кезінде Макмилланның партиядағы танымалдылығы көбінесе қалпына келді. Модлинг сол жылдың қараша айында Ллойдтың үнемдеу шараларын кері қайтарып, автокөліктерге салынатын салықты қысқартумен, банк ставкасын және сату салығын төмендетумен жалғастырды. 1963 жылғы көктемгі бюджетте ол консерваторлармен наразылықтың басты себептерінің бірі болған А кестесін жойды. Либералдық партияның табысы осы саясаттың танымалдылығының төмендеуіне байланысты төмендеді. 1963 жылдың басында Еңбек партиясы қалпына келді, өйткені сол жылы ерекше суық қыс жұмыссыздықты арттырды және экономика күтпеген жерден құлдырады. Макмиллан қайта құрудың қалай жүргізілгеніне өкінді және бұрынғы сенімді серігі Ллойдқа қалай қарағаны үшін өзін кінәлі сезінді. Ол 1962 жылдың 1 тамызында Ллойдпен кездесу ұйымдастырды, оған дейін Макмилланның жеке хатшысы Тим Блай Ллойдқа «Ол [Макмиллан] сізді қайтару жолын ойлап уақытының барлығын жұмсап жатыр» деп хабарлады. Макмиллан Ллойдтан кешірім сұрап, онымен бұрын талқыламағаны үшін қателік жасағанын, асығыс болғанын және оның қолына мәжбүр болғанын айтты. Ол тағы да қастандық туралы айтты, «Батлер ортақ нарық мәселесі бойынша партияны бөліп, оны [Макмилланды] құлатуға тырысып жатыр» деді. Қайта құруға байланысты наразылық басылғаннан кейін консерваторлардың жағдайы жақсарғанына қарамастан, партияда одан әрі проблемалар туды. Келесі жылы Макмиллан үкіметі Вассалл және Профумо істерімен шайқалды, және Макмиллан 1963 жылдың қазан айында денсаулығының нашарлағанын айтып, орнынан бас тартты. Ол премьер-министр лауазымына сэр Алек Дуглас Хоуммен ауыстырылды, бірақ консерваторлар 1964 жылғы жалпы сайлауда Гарольд Уилсон басқаратын Еңбек партиясынан жеңіліске ұшырады.

The speed and size of the reshuffle was unprecedented in British political history, and would not be exceeded until the formation of the Johnson ministry in 2019. The sackings were mockingly named after the 1934 Night of the Long Knives, when Adolf Hitler had many Sturmabteilung supporters of Ernst Röhm either executed or arrested. Macmillan was accused of having acted hastily and of being ungrateful in sacking his party's most loyal officials. His reputation of being calm and unflappable in a crisis was badly tarnished, and his ratings in opinion polls fell sharply. His political opponents made capital from this: Liberal MP Jeremy Thorpe, in a humorous twist on a biblical phrase, observed that "Greater love hath no man than this, that he lay down his friends for his life." Lloyd was cheered on his next appearance in the House on 17 July, while Macmillan was faced with silence from his own benches, and jeers from the opposition. The opposition tabled a motion of censure against Macmillan, which was debated on 26 July. Macmillan also faced divisions within his own party. Conservative MP Gilbert Longden, employing a similar humorous twist on Rudyard Kipling's "If—", congratulated him on keeping his head, while all around him were losing theirs. Former Prime Minister Anthony Eden and former Minister Nigel Birch also voiced their disapproval. Despite these voices of dissent, the reaction from most Conservative MPs was positive. The damage was relatively short lived. Macmillan's position improved within a few months of the affair. Butler was moved from the position of Home Secretary and appointed First Secretary of State. Macmillan made out that it was the equivalent of Deputy Prime Minister, a post that had lapsed after 1955. It was in actuality a demotion. Butler was tasked with overseeing the Central African Office, which moved him away from the more powerful state offices. With Lloyd replaced as Chancellor by Maudling, Macmillan pushed ahead with reflation. The more cautious Lloyd had rejected reflation because of the risk of ultimately damaging the economy with a balance of payments crisis. Maudling however was prepared to accept the devaluation of sterling and the placement of controls on imports to stave off this eventuality. By the time of the party conference Macmillan's popularity within his party had largely recovered. Maudling reversed Lloyd's austerity measures that November, following this up with cutting the tax on motor cars, and reducing the bank rate and purchase tax. In the Spring 1963 budget he abolished the Schedule A tax, one of the main causes of dissatisfaction with the Conservatives, and a move which Lloyd had resisted. Liberal fortunes, which rested largely on the unpopularity of these policies, declined thereafter. Labour recovered by early 1963 as the exceptionally harsh winter that year drove up unemployment and the economy unexpectedly faltered. Macmillan regretted the way the reshuffle was carried out, and was particularly guilt ridden over how he treated his former confidante, Lloyd. He arranged a meeting with Lloyd on 1 August 1962, before which Macmillan's private secretary, Tim Bligh, informed Lloyd that "He [Macmillan] is spending all the time thinking of how to bring you back." Macmillan apologised to Lloyd, saying that he had made a mistake in not discussing it with him beforehand, and that he was rushed, his hand was forced. He again mentioned a conspiracy, suggesting that "Butler had been plotting to divide the party on the Common Market, and bring him [Macmillan] down." Despite the upswing in the Conservatives' fortunes which followed after the disapproval over the reshuffle abated, the Party suffered further problems. Macmillan's government was rocked by the Vassall and Profumo affairs the following year, and Macmillan decided to step down in October 1963, citing ill health. He was replaced as Prime Minister by Sir Alec Douglas Home, but the Conservatives were defeated in the 1964 general election by Labour under Harold Wilson.