Кіріспе
Гамма (/'//g//æ//m//ə/; үлкен әрпі және кіші әрпі; γάμμα gámma) – грек әліпбиінің үшінші әрпі. Грек сандары жүйесінде оның саны 3-ке тең. Ежелгі грек тілінде гамма әрпі дауыстық жоғарғы тіс-көмекей дауысын білдірген. Қазіргі грек тілінде бұл әріп көбінесе дауыстық жоғарғы тіс-көмекей үнді білдіреді, бірақ /e/ және /i/ екі дауыстысының алдында ол дауыстық тіл алды фрикативті дыбысын білдіреді; ал шетел сөздеріндегі /g/ әрпі көбінесе γκ деп жазылады. Халықаралық фонетикалық әліпбиде және латын әліпбиіне негізделген басқа фонетикалық жазбаларда ол дауыстық жоғарғы тіс-көмекей үнін көрсетеді.
Gamma (/'//g//æ//m//ə/; uppercase , lowercase ; γάμμα gámma) is the third letter of the Greek alphabet. In the system of Greek numerals it has a value of 3. In Ancient Greek, the letter gamma represented a voiced velar stop In Modern Greek, this letter normally represents a voiced velar fricative , except before either of the two front vowels (/e/, /i/), where it represents a voiced palatal fricative ; while /g/ in foreign words is instead commonly transcribed as γκ). In the International Phonetic Alphabet and other modern Latin alphabet based phonetic notations, it represents the voiced velar fricative.
Тарих
Гамма Γ грек әрпі – финикиялық әріптен (gīml) шыққан графема, ол грек тіліндегі солдан оңға қарай жазу жүйесіне бейімделу үшін қанаандық жазудың оңнан солға қарай жазылуын өзгерту арқылы алынған. Қанаандық графема қанаан тілінде /g/ фонемасын білдірген және еврей әліпбиінің гимелі ג әрпімен туыс. Атымен байланыстырып, бұл әріп түйенің мойнының абстрактілі бейнесі деп жорылған, бірақ бұл ойға қосақ деп сын айтылған, ал әріптің египеттік иероглиф – дубінген таяқ немесе лақтыратын таяқ бейнесінен шыққандығы ықтимал. Ежелгі Грецияда гамма пішіні классикалық ламбдаға (Λ) жақын болған, ал ламбда финикиялық L пішінін сақтап қалған. Грек гаммасынан пайда болған әріптерге этрус (Ескі италиялық) 𐌂, рим C және G әріптері, рундық каунан, готикалық геууа, копт Ⲅ және кириллицадағы Г және Ґ әріптері жатады.
Letters that arose from the Greek gamma include Etruscan (Old Italic) 𐌂, Roman C and G, Runic kaunan , Gothic geuua , the Coptic Ⲅ, and the Cyrillic letters Г and Ґ.
Грек фонемасы
Ежелгі грек тіліндегі /g/ фонемасы – дауысты велярлық жабық дауыс, ол прото-индоевропа тіліндегі *g, *ǵ дыбыстарын жалғастырды. Қазіргі грек тіліндегі гамма әрпі алдыңғы қатарлы дауыстылардың (/e/, /i/) алдында дауысты тілдік фрикатив ретінде, ал қалған жағдайларда – дауысты велярлық фрикатив ретінде айтылады. Ежелгі және қазіргі грек тілінде де, басқа велярлық дауыстардың (κ, χ, ξ – яғни, k, kh, ks) алдында гамма велярлық мұрындық дыбысты көрсетеді. Екі гамма әрпінің (γγ, мысалы, άγγελος, "періште") жазылуы /ŋɡ/ немесе /ŋ/ тіркесін білдіреді (дыбысталуы өзгеріп отыруы мүмкін).
Фонетикалық транскрипция
Гректің кіші әріпті гаммасы америкалық фонетикалық жазу жүйесінде және уралдық фонетикалық әліпбиде дыбысты дауыссыз әріптерді көрсету үшін қолданылады. Гамма латын әліпбиіне «латын гаммасы» ретінде келесі түрлерде қосылды: үлкен әріп Ɣ, кіші әріп ɣ және үстіңгі модификатор әрпі ˠ. Халықаралық фонетикалық әліпбиде кіші әріп дыбыстық жұмсақ таңдай үнді фрикативін көрсетеді, ал үстіңгі модификатор әрпі жұмсақ таңдайлануды көрсетеді. Оны басқа әріппен шатастырмау керек, ол кіші латын гаммасына ұқсайды, бірақ жолдың үстінде орналасқан, қиылыспайды және жақын ортаңғы дөңгеленбеген дауысын көрсетеді. Халықаралық фонетикалық әліпбидің кейбір стандартты емес нұсқаларында үлкен әріптер қолданылады. Бұл Африканың кейбір тілдерінің әліпбилерінде, мысалы, дагбани, динка, кабье және эве тілдерінде, сондай-ақ бербер латын әліпбиін қолданатын бербер тілдерінде толыққанды үлкен және кіші әріп ретінде қолданылады. Пашту тілін латын әрпіне аударғанда да кейде қолданылады.
HTML-ті қолдану
Үлкен және кіші гамма әріптерінің HTML тіліндегі белгілері Γ және γ болып табылады.