Кіріспе

Латын әліпбиінің 7-ші әрпі – G немесе g. Бұл қазіргі ағылшын алфавитінде, Батыс Еуропаның басқа тілдері мен бүкіл әлемдегі көптеген алфавиттерде қолданылатын жетінші әріп. Ағылшын тілінде оның атауы gee (/'//dʒ//iː/), көпше түрі – gees. Кіші әрпі екі түрде жазылуы мүмкін: бір қабатты (кейде "ашық құйрықты") және екі қабатты (кейде "ілмекті құйрықты"). Бірінші түрі көбінесе қолжазбада және оған негізделген қаріптерде, әсіресе балаларға арналған қаріптерде қолданылады.

Типографиялық нұсқалары

Қазіргі кіші әріптің екі типографиялық түрі бар: бір қабатты (кейде "ашық құйрықты") және екі қабатты (кейде "ілмекті құйрықты"). Бір қабатты түрі үлкен әріптен (жоғарғы әріптен) алынады, оның "c" әрпінен ерекшеленетін серифі жоғары көтеріліп, ілмекті жабады, ал тік сызығы төмен және солға қарай созылады. Екі қабатты түрі де осылай дамыған, бірақ кейбір әсемдік үлгілері құйрығын оңға, содан кейін солға созып, жабық иілім немесе ілмек құрады. Солға қарайғы алғашқы созу жоғарғы жабық иілімге сіңіп кетті. Екі қабатты түрі баспа Blackletter шрифтінен Roman шрифтіне ауысқанда танымал болды, себебі құйрығы тиімдірек қысқа болды, бұл бір бетке көбірек жолдар сыйыруға мүмкіндік берді. Екі қабатты түрінде жоғарғы оң жақтағы кішкентай жоғарғы сызық, көбінесе шар тәрізді аяқталады, "құлақ" деп аталады. Жалпы, екі түр бір-бірін толықтырады және алмастырылады; көрсетілген түр – шрифт таңдауы. Unicode жүйесінде екі түр семантикалық айырмашылығы жоқ глифтердің нұсқалары ретінде қарастырылады. Көптеген серифтік шрифттер ілмекті құйрықты түрді қолданады (мысалы, ), ал көптеген қаріпсіз шрифттер ашық құйрықты түрді қолданады (мысалы, ), бірақ екі жағдайда да код нүктесі U+0067 болып табылады. Бір қабатты түрін ажырату қажет болған жағдайларда (мысалы, әдеттегі "g" әрпі екі қабатты болған шрифтіндегі қатаң IPA сияқты) әріпі, сондай-ақ үлкен әріптің нұсқасы қол жетімді. Кейде айырмашылық контрастты қамтамасыз ету үшін қолданылады. Халықаралық фонетикалық әліпбиде ашық құйрықты "g" әрпі әрқашан дауысты жоғарғы тілдік жарылысты білдірген, ал ілмекті құйрықты "g" әрпі 1895 жылдан 1900 жылға дейін дауысты жоғарғы тілдік үйкелісті білдірген. 1948 жылы Халықаралық фонетикалық қауымдастығының кеңесі екі әріпті типографиялық эквиваленттер ретінде мойындады, және бұл шешім 1993 жылы қайта бекітілді. Халықаралық фонетикалық қауымдастығының 1949 жылғы қағидалары екі тілді ажыратуды қалайтын тілдерде, мысалы, орыс тілінде, жоғарғы тілдік жарылыс үшін және алдыңғы қатарлы жарылыс үшін пайдалануды ұсынғанмен, бұл тәжірибе кеңінен таралған жоқ. 1999 жылғы Халықаралық фонетикалық қауымдастығының нұсқаулығы бұл ұсыныстан бас тартып, екі түрдің де қабылданатын нұсқалар екенін мойындады. 2018 жылы жүргізілген зерттеуде ағылшын тілінде сөйлейтін адамдардың ілмекті құйрықты түрді аз білетіні анықталды. Авторлар былай деп жазады: "Қатысушыларға бірнеше рет сұрақ қойылғанмен және G әрпінің екі кіші әріпті баспа түрі бар екені туралы тікелей хабардар етілгеніне қарамастан, қатысушылардың жартысына жуығы ілмекті құйрықты 'g' туралы ешқандай білімді көрсетпеді, ал 38 қатысушының тек 1-і ілмекті құйрықты 'g' әрпін дұрыс жаза алды".

Басқа тілдер

Роман тілдерінің көпшілігі және кейбір скандинавия тілдері де қатты және жұмсақ деп екі негізгі айтылу нұсқасына ие. Әртүрлі роман тілдерінде (француз және португал тілдерінде , каталон тілінде , итальян және румын тілдерінде және испан тілінің көп бөлігінде) жұмсақ дыбыстың мәні әртүрлі болғанымен, румын және итальян тілдерінен басқа барлық тілдерде жұмсақ дыбыс бірдей айтылады. Итальян және румын тілдерінде алдыңғы дауыстылардың алдында , егер ол жұмсақ дыбысты білдірсе, оны көрсетеді. Итальян және француз тілдерінде palatal nasal дыбысын көрсету үшін қолданылады, бұл дыбыс ағылшын тіліндегі "canyon" сөзіндегіге ұқсас. Итальян тілінде триграф , дауыстыдан бұрын немесе "gli" деген сөздің басында келгенде, лабиалды жақшалы дыбысты білдіреді. Еуропа тілдерінің арасында чех, голланд, эстон және фин тілдері ерекшеленеді, себебі олардың түпкі тілінде бұл әріп жоқ. Голланд тілінде оның орнына дауысты велярлық үскірік ( ) қолданылады, бұл дыбыс қазіргі ағылшын тілінде кездеспейді, бірақ диалектілік айырмашылықтар бар: көптеген голланд диалектілері дауыссыз үскірікті (немесе ) қолданады, ал оңтүстік диалектілерінде ол лабиалды болуы мүмкін. Дегенмен, сөз соңында ол барлық диалектілерде, соның ішінде Бельгия мен Нидерландының стандартты голланд тілінде әрқашан дауыссыз болады. Фарео тілінде , сонымен қатар , дыбысын көрсету үшін қолданылады және ол сырғанауды білдіреді. Маори тілінде диграфта қолданылады, ол велярлық мұрынды дыбысты білдіреді және "singer" сөзіндегідей айтылады. Самоан және Фиджи тілдері әріпті өздігінен қолданады. Ескі чех және словак тілдерінде , дыбысын көрсету үшін қолданылса, ал дыбысы (caronмен) деп жазылған. Әзірбайжан латын әліпбиі тек "жұмсақ" дыбыс үшін қолданылады, атап айтқанда, дыбыс былай жазылады. Бұл қарыз сөздердің ерекше жазылуына әкеледі: qram 'грам', qrup 'топ', qaraj 'гараж', qallium 'галлий'.

Басқа жүйелер

Халықаралық фонетикалық әліпбиде [ɡ] дыбысталған арт тілді жарық дауысын білдіреді. Кіші әріп [q] дыбысталған көмей тілді жарық дауысын білдіреді.

Басқа қолданыстар

Бірлік префиксі G, 1 миллиард есеге тең.