Кіріспе
Солтүстік Американың жазық аймақтарындағы алгонкин тілі. Бұған қоса, төрт дифтонг, және бірнеше трифтонг, сондай-ақ дауыстылардың ұзартылған тізбектері бар, мысалы, комбинациядағы бірінші немесе соңғы дауыстыға басым түседі. Типі Алдыңғы Артқы Жоғары ⟨i⟩ ⟨u⟩ Орта ⟨e⟩ ⟨o⟩
In addition, there are four diphthongs, , and several triphthongs, as well as extended sequences of vowels such as with stress on either the first or the last vowel in the combination. Type Front Back High ⟨i⟩ ⟨u⟩ Mid ⟨e⟩ ⟨o⟩
Алофония
Фонема (дауысты екі ерін дауысты тоқтау) басқа дауыссыздардың алдында немесе сөз соңында кездесетін [p] дауыссыз аллофонына ие. , , және жабық дауыстардың көп жағдайда аспирациясыз айтылады, бірақ басқа дауыссыздардың алдында, сөз соңында немесе қысқа дауысты + соңғы буын тізбегінің алдында аспирацияланады. Осы ортада да аспирацияланып, дауыссызға айналады. Мысалы, cih грамматикалық префиксі болып айтылады, tih грамматикалық префиксі болып айтылады, ал 'Мен шамды сөндіремін' деген мағына беретін héétbihʼínkúútiinoo сөзі hetihʼínkúútiinoo деп айтылады.
Сызық құрылымдары
Сызықтардың құрылымы CV(C) болып келеді, онда соңғы дауыс, егер ол болса, бір дауыс немесе жалпы, арапахо тіліндегі дауыстық кластерлер екі дауыстан аспауы мүмкін. Дауыстық кластерлер сөздің басында кездеспейді, ал сөздің соңында кездесетін жалғыз кластер – . "Негіздік құралымда" (сөздердің ең төменгі деңгейдегі ұсынылысында) пайда болатын жалғыз дауыстық кластер – . "Беткейде" (нақты айтылу деңгейінде) басқа кластерлер дауыстық синкопасы сияқты фонологиялық процестер немесе морфемалардың бірігуі арқылы пайда болады. Дегенмен, дауыстылар бастауыш, онсыз бастауыш буындары дауыстық кластерлерді бөлу арқасында пайда болуы мүмкін. Мысалы, үш бірдей дауыстыдан тұратын кластерді буынға бөлу мысалы – ní. ii. non, 'қиық шатыр'. Дауыстық кластер әрқашан қысқа дауысқа, содан кейін ұзақ дауысқа бөлінбейді; бөлініс орны арапахо тілінің күрделі дыбыстық акцент жүйесіне байланысты. Мысалы, үш дауыстыдан тұратын тізбегі бар, бірақ дауыстыларды буынға бөлу әр түрлі басқа сөз – hóo.ó, 'жатақ'. Алайда, кейде дауыстық кластер бөлінбейді және бүкіл кластер буынның ядросына айналады. Мысалы, hi. héio, 'оның әпкесі (көрсеткіш)'.
Просодия
Арапахо тілі - жоғары тонды тіл. Онда екі фонемалық тон бар: жоғары (төмендегі белгімен көрсетіледі) немесе "қалыпты" (белгіленбейді). Бұл айырмашылықты hónoosóóʼ, 'әдемі' және honoosóóʼ, 'жаңбыр жауады' деген жұп мысалымен түсіндіруге болады. Ұзын дауыстылар мен дауыстылар тізбегі жоғарыдан төменге қарай өзгеретін контурлық тонды білдіре алады, мысалы hou3íne, 'ілу' (бірінші бунағы қалыпты тонмен айтылады) және hóu3íne, 'суда қалқып жүзу' (бірінші бунағы жоғары және қалыпты тонның араласуынан, яғни төмендейтін тоннан тұрады). Арапахо тілінде тондық айырмашылықтар маңызды болғанымен, жоғарыда келтірілгендей минималды жұптар сирек кездеседі.
Морфология
Арапахо тілі жоғары синтетикалық, әсіресе етістіктер көптеген грамматикалық және мағыналық морфемаларды қабылдайды.
Жануарлар
Арапахо тіліндегі есімдер екі топқа бөлінеді: тірі және тірі емес. Есімнің қай категорияға жататыны лексиканың бір бөлігі болып табылады. Тірі болу үшін міндетті түрде "жандылық" болуы қажет емес (бірақ жандылық – тірі екендігін білдіреді): есіктер, планеталар, әруақтар және т.б. тірі деп саналады. Кейбір есімдер тірі де, тірі емес те болуы мүмкін, бірақ мұндай жағдайларда тірі нұсқасы көбірек "қозғалмалы" (мысалы, бұтақ жансыз, бірақ домалайтын бұтақ тірі).
Бастапқы өзгеріс
Бастапқы өзгеріс (IC) оң және конъюнктті реттерде уақыт пен аспектіні (әсіресе, "қазіргі уақыт пен жалғасу аспектісі немесе қазіргі толық уақыт пен аспектісі") көрсете алады. Түйіндің алғашқы дауыстысына байланысты әртүрлі фонетикалық өзгерістер болады. Егер дауысты қысқа болса, ол ұзартылады. Мысалы, be’éé ('қызыл болу') bee’éé’ ('қызыл') болады. Әйтпесе, бірінші дауыстының алдына инфикс қойылады. Инфикс – немесе – болып келеді және ұзақ дауыстымен үйлесімділік арқылы анықталады. Мысалы, hoowúsee ('төмен қарай жүру') honoowúseenoo ('Мен төмен қарай жүремін') болады. Егер бірінші дауысты қысқа болса және одан кейін келсе, кейбір сөйлеушілер оны дауысты деп есептеп, бастапқы өзгерісті көрсету үшін инфикс немесе қолданады. Ал басқалары оны дауыссыз деп қарастырып, дауыстыны ұзарту процесін жасайды. Бастапқы өзгерістің ерекше түрі кейбір дауысты басталатын превербтерге әсер етеді, олар дауысты басталатын сөзді болдырмау үшін әдеттегі орнына бірінші дауыстының алдына қосылады. Мысалы, толық еместік морфема бастапқы өзгеріске ұшырайтын етістіктерге префикс қосылғанда күтілетін hii орнына nii болады.
Келісім
Ауыспалы есім сөз тіркесі бар сөйлемдерде етістік, есімнен бөлек бола тұра, оның жандылығы, саны және есімнің жақын немесе айқын болуы тұрғысынан келіседі. Есімнің грамматикалық санаты, оның ішінде тұлғасы да етістікпен келісуі тиіс. Бағыныш және баяндалғыш санаттары келісімнің өзгерісіне әсер етпейді. Жандылық бойынша келісудің мысалы ретінде, "құлау" деген интранзитивті етістіктің жансыз бағынышқа ие түрі – nihtéésceníse' (ӨТКЕН устінде құлау (II) 0S), ал жанды бағынышқа ие түрі – nihtéés'cenísi. Егер етістіктің бір есімдік аргументі екі түрлі зат есімнен тұратын болса, көптеген сөйлеушілер қарама-қайшылық туған жағдайда, құрама есімдік аргументті көрсету үшін айқын (жақыннан гөрі) және жансыз (жандыдан гөрі) формаларын қолданады. Бұл төмендегі мысалда көрінеді, онда "жүру" етістігі жақын және айқын есімдерден құралған аргументті қабылдайды. Екі есім де жанды, бірақ жақын немесе айқын болуы туралы қайшылық бар. Сондықтан етістік көпше (4PL) формасына ауысады.
Есімдіктер
Арапахо тілінде бірқатар туынды жұрнақтар мен процестер бар. Олардың кейбіреуі есімдерге қатысымен етістік сияқты сөйлемдер құрайды. Мысалы, бір жұрнақ есімнің басына қосылып "қандай <noun>" деп сұрауға мүмкіндік береді. Конкретті мысал келтесек, hoséíno ("ет") сөзіне қосылғанда tohúút oséíno ("Бұл еттің қандай түрі?") болады.
Қайталау
Редупликация префикстік болып табылады және бірінші дауыссыз дыбыс (болған жағдайда) және бірінші дауысты алып, содан кейін қосу арқылы жасалады, мұнда қос нүкте алдыңғы дауыстының ұзақ екенін көрсетеді. Егер кейін дауыссыз дыбыс келсе, дауысты қысқартылады. Мысалы, cebísee («жанынан өту») сөзі редупликациядан кейін cée[n]cebísee («қайта-қайта жанынан өту») болады. Арапахо тілінде редупликацияның көптеген қолданылулары бар, оның ішінде (ди)транзитивті етістіктердің нақтыланбаған, екіншілік және жансыз объектілерін көпше түріне келтіру; қайталанатын және әдеттегі әрекетті білдіру (этистік оқиғасының кеңістігі мен уақытын ұзарту) және күшейту. Қайталанатын әрекетті көрсетудің бір мысалы: Құрама сөздерде бірнеше рет редупликация қолданылуы мүмкін, әр редупликацияның жеке әсері болады. Кейбір этистіктер тек редупликацияланған түрінде ғана кездеседі; мұндай этистіктер қайталанатын, итеративті әрекетті сипаттайды.
There can be multiple reduplications in compound words, where each reduplication can have an independent effect. Some verbs appear to be only in a reduplicated form; these verbs tend to describe repeating, iterative action.
Синтаксисі
Арапахо тілінде қатаң сөздер тіркесі жоқ. Кейбір сөйлемдер/толымды сөйлемдер тек етістіктен ғана құралады, мысалы төменде.
Екі зат есім сөз тіркесі
Бір етістіктен және екі зат есімнен тұратын қарапайым сөйлемде сөздердің орналасу тәртібі кез келген болуы мүмкін, бірақ етістік соңында тұруы сирек кездеседі.
Зат есімдерді өзгерту
Жалпы алғанда, есімшелер есімнің алдында келеді. Бұл есімшелер өзара белгілі бір рет-тәртіппен орналасады. Мысалы, төмендегі мысалда, "осында" сөзі "бұл" сөзінен бұрын келеді.
Артық сөздер
Жүлекшелер – бөлшектердің бір түрі. Дегенмен, арапахо тіліндегі басқа бөлшектерден өзгеше, олар жабық топқа жатпайды, керісінше басқа морфемалардан туындайды немесе олардан құралады. Жүлекше құралымның бір мақсаты – морфеманы етістіктен бөліп алып, жеке тұрғызып, оны баса көрсету. Тағы бір мақсаты – әдетте етістікке қосылатын мағынадан тыс мағынаны жеткізу. Жүлекшелер түбірге (дауыстық үйлесімнен кейін өзгеруі мүмкін) жалғау арқылы жасалады. Жүлекшелердің кең таралған қолданысы – етістіктерді өзгерту. Жүлекшелер сондай-ақ, сөздер сияқты жұмыс істей алады және есімдік фразаларды өзгерте алады; мұндай жүлекшелер есімдік фразадан бұрын немесе кейін келуі мүмкін, сонымен қатар есімдік модификаторлар есімдікке алдынан қойылады деген қағидадан да ерекшеленеді (төмендегі мысалға қараңыз).