Кіріспе
Гайанадағы этникалық топ – Индо-гуяниялықтар немесе Үнді гуяниялықтары – Үндістаннан шыққан және Үндістан мен кеңірек субконтинентке тамыр тартатын Гайана азаматтары. Олар 1838 жылдан бастап Үндістаннан көшіп келген, келісімшарт бойынша жұмыс істегендер мен қоныс аударушылардың ұрпақтары. Гайанаға келісімшарт бойынша жұмыс істеуге келгендердің басым көпшілігі Солтүстік Үндістаннан, әсіресе қазіргі Уттар-Прадеш, Бихар және Джхаркханд штаттарындағы хинди тілінде сөйлейтін аймақтардағы Бходжпур және Авад аймақтарынан келген. Сонымен қатар, қоныс аударушылардың айтарлық бөлігі Оңтүстік Үндістаннан келген. Көшіп келгендердің арасында Оңтүстік Азияның басқа да аймақтарынан келген жұмысшылар да болды. Үндістердің көп бөлігі 19 ғасырда саяси дүрбелең, 1857 жылғы көтеріліс және ашаршылық салдарынан келісімшарт бойынша жұмысшы ретінде келді. Ал жоғары әлеуметтік статусы барлар, осы факторлардың нәтижесінде Үндістаннан шығарылған саудагерлер, жер иелері және фермерлер ретінде келді. Индо-гуяниялық диаспорасы АҚШ, Канада және Ұлыбритания сияқты елдерде де кеңінен таралған.
Indo Guyanese or Indian Guyanese, are Guyanese nationals of Indian origin who trace their ancestry to India and the wider subcontinent. They are the descendants of indentured servants and settlers who migrated from India beginning in 1838, and continuing during the British Raj. The vast majority of indentured labourers in Guyana came from North India, most notably the Bhojpur and Awadh regions in the Hindi Belt of the present day states of Uttar Pradesh, Bihar and Jharkhand. A significant minority also came from Southern India. Among the immigrants, there were also labourers from other parts of South Asia. The vast majority of Indians came as contract labourers during the 19th century, spurred on by political upheaval, the ramifications of the Mutiny of 1857 and famine. Others of higher social status arrived as merchants, landowners and farmers pushed out of India by many of the same factors. A large Indo Guyanese diaspora is also found in countries such as the United States, Canada and the United Kingdom.
Тарих
Британдық Вест-Индияға үнді иммиграциясының бастауы 1830 жылдары Ұлыбританияның Африкадан әкелінген еңбекшілерді құлдыққа салуды тыйымдауынан туындады. Жаңадан азат болған африкалықтар қайда тұруға және не істеуге болатынын өзі шеше алатын болды, бұл қант плантацияларының иелерін жұмысшы іздеу үшін басқа елдерге қарауға мәжбүр етті. Олар басқа елдерден жұмысшыларды тартып алғаннан кейін, колониялық жұмысқа алу Британдық Үндістанға бұрылды. Келісімшартты еңбек жүйесі Британдық Гвианада құлдықтың орнын басты. 75 жылға созылған бұл келісімшарттық қызмет көрсету жүйесі әділетсіздіктерді көрсетіп, үнді ұлтшылдарымен қақтығыс тудырды. Олар 1917 жылы оны тоқтатуға талап етті. Құлдық пен келісімшартты иммигранттардың арасындағы маңызды айырмашылық – Үндістаннан келген келісімшартты жұмысшылар иммиграцияға келісіп, бес жылға плантацияға міндеттеме беретін келісімшартқа қол қойды, сонымен қатар шағын, белгілі бір күндік жалақы алды. Гвианада тағы бес жыл жұмыс істегеннен кейін (барлығы 10 жыл) аман қалғандар Үндістанға қайтуға немесе Гвианада қалып, өз бизнесін бастау үшін жер мен ақша алуға құқылы болды. 1838 жылы Калькуттадан 396-ға жуық үнді иммигранты Британдық Гвианасына келді. Келесі 80 жыл ішінде Үндістаннан 230 000-нан астам келісімшартты жұмысшы келді. Алғашқы 25 жылда келісімшартты жұмысқа алынушылар негізінен Калькуттаның кішкентай қалаларынан және айналасынан алынды, бірақ адамдар Шри-Ланкадан да жұмысқа алынды. Солтүстік Америкадағы келісімшарттық қызмет сияқты, барлық жұмысқа алу операцияларының тірегі кәсіби жұмысқа алушылар болды, оларға Солтүстік Үндістанда "Аркатистер" және Оңтүстік Үндістанда "Маистристер" деп аталатын жалданалған жергілікті агенттер көмектесті. Қорқыту, мәжбүрлеу және алдау жиі кездесетін, сондай-ақ ұрлау және мәжбүрлеп ұстау сияқты заңсыз тәжірибелер де болды. Алаяқтықтың мысалы – Суринамға көшіп келуге қол қойған жұмысшыларға қатысты: жұмысқа алушылар елді "Шри Рам" деп атады, бұл индуист құдайларының есімдері ретінде қабылдалып, өте жағымды мағынаға ие болды. Бұл келісімшартты қызметкерлер бостандықтарының болмауымен, қатал ыстықпен және қатал еңбек жағдайларымен күресуден басқа, жаңадан азат болған африкалықтар тарапынан жаулыққа да тап болды. Олардың өмір сүру мүмкіндігі үнді иммигранттарына төленген өте төмен жалақымен шектелді.
Ескерткіштер
1988 жылдың 5 мамырында Үндістан үкіметі Гайана халқына алғашқы жұмысшыларды Британ Гвианасына жеткізген "Уитби" кемесінің қола мүсінін сыйға берді. Ол Джорджтаундағы Гайана Ұлттық паркінде орналасқан. 2019 жылдың 5 мамырында президент Дэвид А. Грэйнджер Үндістан иммиграциялық ескерткішінің ашылу салтанатын өткізді. Ол Пальмирада, Бербице көпіріне жақын жерде орналасқан. Ескерткіш маңындағы кешенде келушілерге арналған галерея, бірнеше фонтан және ойын алаңы бар.
Мәдениет
Индиялық қоныс жайлаушылар өздерінің дәстүрлерін сақтап келгенімен, қауымның мәдениеті Гайанаға тән ерекшеліктерге ие. Индо-Гайана қауымдастығы Индияның әртүрлі аймақтары мен мәдениеттерінен бастау алады, нәтижесінде Гайанада уақыт өте келе, қазіргі Индияның нақты бір топтарына толығымен жатқызуға болмайтын, ерекше заманауи Индо-Гайана мәдениетін қалыптастырды.
Мәдени шығу тегі мен діні
1838-1917 жылдар аралығында 500-ден астам кеме сапары жасап, 238 909 келісімшарт бойынша үнді иммигранттары Гвианаға келді. Олардың 75 898-і немесе олардың балалары субконтинентке қайтып оралды. Хинди тілінің ең көп таралған диалектісі Бходжпури (Шығыс Уттар-Прадеш және Батыс Бихарда қолданылады), одан кейін Авади (Орталық Уттар-Прадеште қолданылады) болды. Иммигранттардың 62%-ы қазіргі Үндістанның Уттар-Прадеш штабына жататын аудандардан келді; 20%-ы Бихардан; 6%-ы бөлінген Бенгалиядан; 1%-ы Харьяна мен Пенджабтан; 2%-ы Чота-Нагпурдан және оған жақын аудандардан (негізінен Джаркханд пен Одиша); 1%-ы Орталық Үндістаннан (негізінен Мадхья-Прадеш); 1%-ы жергілікті княздықтардан (негізінен Раджастан); 2%-ы Үндістанның басқа аймақтарынан; 5%-ы Мадрас президенттігінен (Тамил Наду және Андхра-Прадеш) келді. Барлық иммигранттардың 95%-ы Калькутта (Колкатта) портынан, ал 5%-ы Мадрас (Ченнай) портынан аттанды. 1838-1917 жылдар аралығында Бомбей (Мумбай) портынан Гвианаға ешқандай иммигрант келген жоқ. Иммигранттардың өзінің туған жерлеріндегі халықты жақсы бейнелейтінін ескерсек, үнді иммигранттарының 85%-ы индуист, ал 15%-ы мұсылман болды. Көшіп келгендердің көп бөлігі төменгі дәрежедегі ауыл шаруашылығы касталарынан, қолөнершілер касталарынан, егіншілер касталарынан (курми), мал өсірушілер касталарынан (ахир), жер иеленушілер касталарынан (такур) және дін қызметкерлері касталарынан (брахман) шықты. Сондай-ақ, мұсылмандар мен кастадан шығарылғандар да көптеп кездесті. Үнді иммигранттары Гвиана мәдениетіне ерекше үлес қосты. Еңбек шарты аяқталғаннан кейін олар бұрынғы кәсіптеріне оралып, қабылдаған елдерінде дәстүрлі үнді ауылдық өмірін қайта жаңғыртты.
Мерекелер мен мерекелер
Индо-Гуаяниялық индустар Дивали, Пагва, Маха Шивратри, Хануман Джаянти, Рама Навами, Навратри, Виджаядашами, Кришна Жанмаштами, Радастами, Сарасвати Джаянти, Ракша Бандан, Гуру Пурнима, Ганеш Чатурти, Калбхайро Джаянти, Картик Снан, Виваха Панчхами, Меша Санкранти, Макар Санкранти, Тулси Вива, Гита Джаянти, Датта Джаянти және Ратха Ятра сияқты мерекелерді тойлауды жалғастырады, ал Индо-Гуаяниялық мұсылмандар Рамазан айында ораза ұстайды, сондай-ақ Ид-ул-Фитр, Ид-ал-Адха, Хосай (Ашура), Шаб-е-Барат, Мавлид, Чаанд Раат және Ислам жаңа жылын тойлайды. Индо-Гвианалық христиандар Жаңа жыл, Рождество, Пасха, Ұлы жұма, Күл салған сәрсенбі, Барлық қасиеттілер күні және Корпус Кристи мерекесі сияқты мерекелерді, діни тобына қарай, тойлайды. Колониялық әсердің нәтижесінде, діни сенімдеріне қарамастан, Дивали, Пагва, Ид-ул-Фитр, Хосай, Жаңа жыл, Рождество және Пасха сияқты мерекелерді тойлау кең таралған. Гайанада 5 мамыр күні Үндістаннан келісімшарт бойынша жұмыс істеуге келген алғашқы адамдардың елге келген күнін еске алу үшін Үндістанның келу күні тойланады, бұл 1838 жылдың 5 мамырында болған. Осы күні жұмысшылар қант плантацияларында жұмыс істеу үшін келді. Индо-Гуаяндар сонымен қатар Гайананың тәуелсіздік күні мен Республика күні сияқты ұлттық мерекелерін тойлайды.
Неке
Индо-Гвианалықтардың арасында "туысқандар арасындағы артықшылықты некелер" болмайды, сондай-ақ басқа үнді диаспоралық топтарымен салыстырғанда дін немесе кастадан тыс некеге аса мән берілмейді. Ата-аналардың балалары үшін той жасауы "құрмет пен беделділікті" көрсетеді, және балалар көбінесе кімге үйленетінін шешуге құқылы болғанымен, "жораларды ұйымдастыру және қажетті шығындарды көтеру" үшін ата-аналарына сенеді. Әдетте, бірінші баланың тойы ең ірі және сәнді болып келеді, ал келесі балалар үшін оның масштабы кішірейіп, үнемделеді. Ата-аналар көбінесе "киім-кешек, тағам және сусындарға" жұмсалатын шығындарды, сондай-ақ отбасы мен дәуірге байланысты қалың мал төлеуді асыра көрсетеді. Тойлар қонақтарды тамақтандыру санымен бағаланады, ал роти, күріш және көкөніс кәрісінен тұратын қарапайым тағам – ең төменгі деңгей саналады. Индустар мен мұсылмандар арасында ауылдық жерлерде, қазіргі заманға дейін (1960-шы жылдардың басына дейін) ерте некелер кең таралған, бірақ қазір сирек кездеседі. Орта таптың үнділері жұбайын таңдауда көбірек еркіндікке ие болды, әсіресе әйел егер маман болса. Батыс әлемінің көп бөлігіндегідей, қазір некелер кейінірек жасалады, ал отбасы мүшелерінің саны бұрынғыдан азайды. Индо-Гвиана отбасылары патриархалды және кеңейтілген жүйеге негізделген, онда отбасы мүшелері бір-біріне көмектеседі, бұл Гуаянадағы көптеген басқа топтарға тән.
Ас мәзірі
Кариб теңізіндегі мәдениеттердің араласуымен, индо-кариб тағамдары Ағылшын Кариб теңізінің көп бөлігінде басым роль атқарып, керри, роти және дал бхат (дал мен күріш) сияқты тағамдармен ерекшеленді. Индо-Гвианалықтардың тағамдарына саль-сев (сыртқы түріне қарай «тауық аяғы» деп те аталады, бірақ ішінде ет жоқ), гантия, плантандар, қуырылған жаңғақтар және қуырылған шанна кіреді. Алдын ала тағамдар мен көше тағамдарының ішінде қайнатылған, қуырылған немесе карриленген шанна, сондай-ақ бара, роти ролы, фолоури және алоу (картоп) немесе касава/жұмыртқа шары, оларға шатни немесе қышқыл қосылып беріледі. Индо-Гвианалықтар көбінесе парата, далпури, сада роти, дости роти, алоу роти және пури ротилерін жейді. Мургатани (Муллигатавни) және расам – Оңтүстік Үндістаннан шыққан, Гайанада танымал сорпалар. Доса (досай немесе чота) – индо-гуяндар жейтін және Оңтүстік Үндістаннан шыққан, іші толтырылған жұқа қатты нан. Индустардың үйлену тойларында, мерекелерде және дұға ғибадаттарында берілетін негізгі тағамдар «жеті карри» деп аталады және жеті түрлі көкөніс каррисінен тұрады: алу және чана каррисі, эддос (аруви) каррисі, манго каррисі, байган/боланджер (баланджай) каррисі, катахар каррисі, тығыршақ немесе кохра (қуырылған немесе карриленген), сондай-ақ жас малабар шпинаты, моринга, шпинат немесе тікенді амарант жапырақтарынан жасалған баджи, олар дал бхатпен (дал мен күріш) немесе кини және күрішпен бірге беріледі. Жеті карри парата немесе далпури ротимен де беріледі. Индо-гуяндар жеті карридің жекелеген каррилерін күнделікті негізгі тағам ретінде де тұтынады. Ет және теңіз өнімдерінен жасалған негізгі тағамдарға тауық, үйрек, ешкі, қой еті, балық (әсіресе хаса, гильбака, банга-мари, балық, хури, хаймара, куфум, кирасс, лукани, патва, паку, қызыл лаке, сондай-ақ консервіленген лосось, тунец және сардина), креветка, краб, лобстер, шошқа еті (мұсылмандар мен кейбір индустардан басқа) және сиыр еті (индустардан басқа) каррисі немесе бунджал (құрғатылған карридің бір түрі) кіреді. Қуырылған тауық, балық және креветка да дал мен күрішпен бірге негізгі тағам ретінде жейді. Кихри – бұл жылдам дайындалатын тағам, ол жалдамалы жұмысшылар кезінде негізгі тағам ретінде қарастырылған. Гайанада индо-гуяндар арасында окра, эддо, нан жаңғағы, лаблаб бұршағы, тығыршақ, ащы баклажан, барабанша, ұзын бұршақ, кальва, картоп, жоңқалы қымыз, губкалы қымыз, касава, кәбеҫтә, гүлдесте, жасыл банан, жасыл папайя, бұршақ және баклажан сияқты қуырылған немесе карриленген көкөністерді жеу кең таралған. Роти немесе дал бхат (дал мен күріш) әрқашан кез келген карри немесе қуырылған тағаммен бірге беріледі. Чоха – индо-гуяндар арасында таңғы және түскі ас ретінде танымал, ол пісірілгеннен кейін терісі алынып, сарымсақ, пияз және бұрышпен майда қыздырылған немесе майға салынған көкөністерден дайындалады, содан кейін тұз қосылады. Халықтың сүйікті чохаларына байган/булангер (баланджер)/баклажан, қызанақ және кокос кіреді. Чоха көбінесе сада ротимен бірге беріледі. Балық пен креветкадан да чоха жасауға болады. Десерттерге гулаб жамун, моханбхог (парсад), гурма (гурумба), ладу, митай, панжири, жалеби, гульгула, дудхпиттти, барфи, пера, халва, гуджия (гожа), роат, сирни, лапси, вермичелли (савин) және кхир (мита бхат/тәтті күріш) кіреді.
Ойын-сауық
Болливуд фильмдері мен әндері 1950 жылдардың басынан бері Гайананың поп-мәдениетіне әсер етіп келеді. Шахрух Хан, Джухи Чаула және Прети Зинта сияқты Болливудтың көптеген жұлдыздары Гайанаға келді және концерттер берді. Соны Нигам, Аша Бхосле, Алка Ягник, Шрея Гошал, Удит Нараян, Сунидхи Чухан, Кумар Сану, Хари Ом Шаран және Ануп Джалота сияқты танымал әншілер Гайанада сәтті шоуларды өткізді. 1980 жылы Лата Мангешкар көптеген жанкүйерлермен күшті қарсы алынды және Гайананың Джорджтаун қаласының кілті табыс етілді. Үнді телесериалдары, би және музыкалық шоулар Zee TV, StarPlus, Sony Entertainment Television және Colors TV сияқты арналардың арқасында Гайанада соңғы кезде үлкен танымаллыққа ие болды. Индо-Гайаналықтардың арасындағы ең танымал музыка жанрларына chutney, chutney soca, baithak gana, bhajan, Болливуд, үнді классикалық музыкасы, үнді халық музыкасы, soca, calypso, reggae және dancehall жатады. Танымал жергілікті индо-карибтік әншілерге Сундар Попо, Терри Гаджрадж, Рамдю Чайто, Дропати, Рави Бисамбар, Ракеш Янкаран, Рикки Джай, Друпати Рамгунай және Бабла & Канчан кіреді. Гайанада үнді музыкалық аспаптардың ықпалы табла, гармония, dholak, dhantal, manjira, ситар, khartal және tassa барабандарының қолданылуында көрінеді.