Кіріспе

Алжир коммунистік партиясы (; الحزب الشيوعي الجزائري) – Алжирдегі коммунистік партия. ПКА 1920 жылы Франция коммунистік партиясының (ФКП) тарапынан құрылған ұйым ретінде пайда болды және 1936 жылы дербес партияға айналды. Бұл ретте, 1935 жылы Коминтерн тарапынан мойындалды. Оның тұңғыш съезі 1936 жылдың шілде айында Алжирде өтті, сонымен қатар ПКА штаб-пәтері де осы қалада орналасқан еді. Соғыстан кейінгі кезеңде партияның ықпалы күрт өсті, 1939 жылы шамамен 3000 мүше болса, 1948 жылы 12 000 – 15 000 мүшеге жетті. 1955 жылдың қыркүйегінде Алжир соғысының салдарынан француз әкімшілігі ПКА-ны тыйым салып, қызметін тоқтатты. Алайда, партия тәуелсіздік қозғалысының белсенді күші ретінде қала берді, ал көптеген мүшелері Ұлттық Азаттық Армиясының (ҰАА) құрамына кірді. Алжир соғысының аяқталуымен ПКА ұйымдық тұрғыдан ауыр зардап шекті; көптеген жетекшілері қаза тапты немесе тұтқындалды, ал партия мүшелерінің көп бөлігін ҰАА-ға қосу шешімі оның ықпалын едәуір төмендетті. ПКА 1962 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін қайтадан заңды мәртебеге ие болды, бірақ сол жылдың соңында ФЛН тарапынан қайтадан тыйым салынды және таратылды. Алжир коммунистері кейіннен Социалистік авангард партиясы (PAGS) сияқты ұйымдарда қайта топтасты. ПКА-ның бас хатшылары: 1936 жылдан 1939 жылға дейін Бен Али Букорт, жер астындағы орталық комитет кезеңінде Амар Узегане, 1947 жылдан 1949 жылға дейін Ларби Бухали және 1949 жылдан бастап Башир Хадж Али.

ПХА-ның алғашқы күндер (1920-1936)

ПХА бастапқыда Алжир жағдайына және Франциямен, сондай-ақ ПХФ-тағы бас ұйымымен арақатынасына байланысты тұжырымды көзқарасқа ие болмады. Бұл, Алжирдің қалалық орталықтарында Pieds Noirs-тің тым көп шоғырлануына және партияның қалалық ұйымдастыруға бағытталғандығына байланысты, олардың партиядағы санын арттырды. Алжирдің тілдік құрамы да ПХА-ның ұйымдастыру мүмкіндіктеріне кедеріл келтірді, себебі француз тілінде кеңінен таралған коммунистік идеялар, негізінен араб тілінде сөйлейтін, ислам дінін ұстанатын алжир халқына тілдік бөгеттердің артуына байланысты таралуы қиын болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Pieds Noirs еркек азаматтары Батыс майданындағы күреске көмектесу үшін Францияға көшіп кетті, Алжирдегі пролетариаттың көп бөлігі елден тыс қалды, бұл Алжирдегі коммунистер үшін қиындықтар тудырды, себебі марксизм дәстүрлі түрде қалалық пролетариатқа баса назар аударады. Партия өмір бойы Алжирде тұратын еуропалықтардың арасында алжирліктерге қарағанда көбірек танымал болды. Бұл этникалық жік Алжирдегі француз азаматтары емес адамдарды ПХА-ға қабылдаудан шығарған Code de l'indigenat кодексімен одан бетер нашарлады. Бұған қарамастан, кейбір мұсылмандар ПХА-ға қызығушылық танытты, мысалы: Бен Али Букорт, Ахмет Аккаче және бас хатшы Башир Хадж Али. Осы кезеңде партия Алжирдің тәуелсіздігін талап етуді баса көрсетті, бірақ бұл қатал репрессияға алып келді, нәтижесінде партияның мөлшері азайды және ұйымдастыру мүмкіндіктері төмендеді. Дегенмен, 1920 жылдар бойы ПХА Алжирде ұйымдық бекінісін сақтауға күш салды, ал 1920 жылдардың соңында ПХФ-ның Алжирдегі бөлімі тоқырап қалғандай көрінді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және оның кезінде (1936-1945)

1930 жылдары ПХА 1920 жылдары өз хабарын таратуда сәтсіздікке ұшырағаннан кейін қайтадан ықпал ете бастады. ПКФ-ның Алжир бөлімін Франциядан басқарудың қиындығын мойындап, ПХА 1936 жылдың 17-18 қазанында жеке ұйым ретінде ресми түрде құрылды. 1930 жылдары ПХА-ның маңыздылығы артты және халықтың қолдауын алудағы кейбір тактикалық қателіктері байқалды. Осы кезеңдегі халықаралық оқиғалардың дамуы және коммунистік қозғалыстың жалпы ұстанымы (әсіресе Коминтерннің позициясы және коммунистік партияларға берген басшылығы) ерекше маңызды болды. 1930 жылдары Алжирдегі француз репрессиясының жалғасуына байланысты партияның көптеген жетекшілері тұтқындалып, полиция бақылауына алынғандықтан, партияның жағдайы шатастыққа түсті. 1930 жылдары Еуропада фашизмнің күшеюі Коминтернді антиколониалдық күреске қолдау көрсетуден бас тартып, фашизмге қарсы тұру үшін либералдық партиялармен «халық фронты» стратегиясын қолдауға итермеледі. 1935 жылы басталған Испания азамат соғысы ПХА позициясының өзгеруіне ықпал етті, ал Испания фашистік пропагандасының Солтүстік Африкаға таралуы ПХА-ны отаршылдыққа қарсы позициясын жұмсартуға мәжбүр етті, себебі Францияда ПКФ-ның отандық фашизмге қарсы халық фронтын құрудағы күш-жігерін әлсіретуден қашынған жөн еді. ПХА 1937 жылғы Алжирдегі жергілікті сайлауда жақсы нәтиже көрсеткенімен, кейіннен оның сайлаушылары ППА-ны қолдауға көшті, ол ПКФ-ның тәуелсіздік мәселесіндегі беймәлімдігін пайдаланды. ПХА мүшелерінің көпшілігі, әсіресе ислам дінін ұстанушылары, бұл тезиске қарсы болғанымен, ол ПХА ұйымдық ұрандары мен теориясына әсер етті және Францияда коммунистік революция Алжирден бұрын болуы керек деген пікірге ықпал етті. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде нацистердің Польшаға басып кіруінен және Францияның нацистік Германияға соғыс жариялауынан кейін ПХА, көптеген басқа алжирлік саяси партиялар мен ұйымдармен бірге француз билігі тарапынан қатаң репрессияға ұшырады. 1939 жылдың 26 қыркүйегінде француз үкіметі ұлттық қауіпсіздікке сілтеме жасап, ПКФ, ПХА және Мессали Хадждің ППА-сын тыйым салды, ал қараша айына дейін ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін кез келген адамды тұтқындауға өкілеттік берді, бұл ПХА қызметіне елеулі кедергі келтірді. Сонымен қатар, Молотов-Риббентроп келісімі халықаралық коммунистік қозғалыстың барлығын шатастырды, себебі Совет Одағы Коминтерн арқылы антифашизмге басымдық беруді күштеп енгізді. Соғыс барысында ПКФ-ның ықпалы күшейді және ПХА Еуропадағы оқиғалармен көбірек айналысты, алжир халқын бөліп-жарып, ППА және Манифест пен бостандық достары (АМЛ) сияқты алжир ұлтшыл қозғалыстарымен берік одақ құруға кедергі келтірді. ПХА 1939 мен 1944 жылдар арасында мүшелік саны екі есеге өскенімен, мүшелік пен танымалдықтың өсуі еуропалық халықтың арасында шоғырланды. Соғыстың соңында ПХА-ның АҚШ-қа деген жаушылығы көптеген алжирліктердің Америкаға деген жылы сезіміне қайшы келді, себебі 1941 жылғы Атлант хартасы ұлтшыл тәуелсіздік мақсатына заңдылық берді. 1945 жылдың мамыр және маусым айларында Сетиф пен Гелма қырғыны деп белгілі болған алжир ұлтшылдарына қарсы зорлық-зомбылықтан кейін ПХА ұлтшылдарды «хитерлиттер» деп айыптады. Бұл ПХА-ны Алжирдегі француз отаршылдық әкімшілігін қолдайтындығын көрсетті және еуропалық азшылық пен алжирлік көпшілік арасындағы ұлттық/этникалық бөліністі күшейтті.

2-дүниежүзілік соғыс пен Алжир соғысы арасындағы ПХА (1945-1954)

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және 1943 жылы Коминтерн таратылғаннан кейін ПКА-ға Алжир саясатына қатысты көбірек тәуелсіздік берілді, бұл оған Франциядағы фашизмге қарсы ПКФ күресін әлсіретуден сескенбей, алжирлік ұлтшыл күреске қайта бағытталуға мүмкіндік берді. Дегенмен, партия бастапқыда Алжирдің тәуелсіздігі емес, француз аясындағы демократиялық бостандықтар үшін күресуге бейімді болды. 1940 жылдардың соңында, сондай-ақ 1946 жылғы Ұлттық Ассамблея сайлауларындағы сәтсіздіктен кейін, ПКА алжирлік ұлтшылдықты қолдау арқылы еуропалық емес базаға кеңірею қажеттігін түсінді. Партия өзінің тартымдылығын арттыру үшін араб тілінде жарияланымдар шығара бастады және жиналыстар өткізді. Партияның Алжир халқымен, әсіресе қалалық орталықтардағы жас зиялылармен тартымдылығы күрт өсті, олар ПКА-ның сыныптық талдауын жақтырды, ал 1948 жылға қарай 12 000 мен 15 000 мүшесі болды. Бірақ ұлтшыл партиялармен бірікпеуге жасалған әрекеттер көбінесе ұлтшылдардың ПКА-ға деген сенімсіздігіне байланысты тоқтап қалды. 1949 жылы ПКА Алжир халқы арасындағы қолдауын едәуір арттырды, бұл оны 1949 жылдың мамырында өткен бесінші съезінде Алжир Республикасын қолдайтынын ресми түрде жариялауға итермеледі. Алайда, бұл бірлік ұзаққа созылмады, себебі стратегиялық келіспеушіліктер ұлтшыл қозғалыстар мен ПКА арасындағы ынтымақтастықты қиындатты. Алжир соғысы басталған кезде ПКА қолдаушылар саны айтарлықтай өсті, бірақ бір жағынан зорлық-зомбылыққа қарсы тұруға берілген уәдесі, екінші жағынан "Liberté" басылымы арқылы Вьетнамдық антиколониялық партизандардың Францияға қарсы Бірінші Индокитай соғысындағы табыстары туралы кеңінен жариялануы арасында қысымға түсті. Бейкүнәгерлік күреске берілгендігін сақтап, бейбітшілдікке бейім еуропалық мүшелерінің ықпалымен 2 қарашада зорлық-зомбылықты айыптаған түсініксіз мәлімдеме жасады, бірақ бұл айыптама шабуыл жасағандарға, әлде француз әкімшілігінің жауап шараларына бағытталғаны нақты болмады. 1955 жылы орталық комитет Алжир соғысына толыққанды қатысуға шешім қабылдады. Бұл ретте, ПКА үкімет тарапынан қысымға ұшырады, себебі ол ең танымал радикалды ұйым болды (ФЛН Алжир соғысының алғашқы жылдарында әлі де салыстырмалы түрде беймәлім болды). Қозғалыстың жетекшілері тұтқындалды немесе Анри Майо сияқты жағдайларда француз армиясы тарапынан өлтірілді. ПКА бастапқыда кеңірек, коммунистік емес қозғалысқа сіңіп кетуден сескенгендіктен ФЛН-ге қосылуға асықпады, бірақ өзінің әскери қанаты – Combattants de la Libération (CDL) – ФЛН-нің Ұлттық Азаттық Армиясымен (ALN) бірігуге келісті (бірақ саяси жағынан тәуелсіздігін сақтап қалуды талап етті). Маңыздысы, ФЛН өзінің билігіне коммунистік ықпал ету мүмкіндігін азайтуға және АҚШ сияқты коммунистік емес елдердің қолдауын сақтау үшін бұл ынтымақтастықты құпия ұстауға тырысты. 1950 жылдардың соңында ПКА суық соғыстың аясында коммунистік ықпалдан қорқып, француз билігі тарапынан пропорционалды түрде мақсатталды және Алжир шайқасы кезінде ФЛН ұйымдастырған шабуылдарға жауапты деп есептелді. ПКА әскери жағынан АЛН-ге сіңгеніне қарамастан, ФЛН-нің әскери күреске басымдық беруіне және саяси ұйымдастыруды елемеуіне наразылық білдіре бастады. ПКА-мен одақтасуға қажеттіліктен келіскенмен, ФЛН қозғалыстағы кез келген коммунистік ықпалға сенімсіздікпен қарады және тәуелсіздік алғаннан кейін коммунистік элементтерді "тазалау" ниеті туралы ашық айта бастады, ПКА-ның көппартиялық демократияны қолдауына қарағанда бірпартиялық жүйені жақтады. 1962 жылы соғыс аяқталған кезде ПКА ұйымдық тұрғыдан сақталды, бірақ ФЛН-мен біріккеніне байланысты мүше саны едәуір азайды.

Алжир соғысынан кейінгі ПХА (1962-1966 жж.)

Алжир соғысы аяқталғаннан кейін ПКА қайтадан ашық түрде агитация жасай бастады, бәсекелес газеттердің болмауын пайдаланып, өзінің «Alger républicain» және «El Hourriya» басылымдарының танымалдылығын арттырды. Француз әскерімен қақтығыстар тоқтағаннан кейін, ФЛН-нің коммунизмге деген қарсылығы күшейді және 1962 жылдың қараша айында ФЛН ПКА-ны тыйым салды. 1963 жылы конституциялық референдум арқылы ФЛН жалғыз заңды партия деп жарияланды, ал 1964 жылы ФЛН ПКА-ның «Alger républicain» газетін бақылауға алды. ПКА жер астындағы қызметін жалғастыра отырып, коммунистік және социалистік топтарды құруға тырысты (бірақ сәттілікке жете алмады), алайда оның ықпалы төмендеді, әсіресе 1965 жылы Хуари Бумедиеннің әскери төңкерісінен кейін, және ол бұрынғы беделін қайтару мүмкіншілігіне ие болмады. Дегенмен, француз билігінің күшті репрессиясы және 1956 жылдың маусым айында осы бөлімшелерге жасалған ауыр шабуылға байланысты, ПКА мен ФЛН ХДЛ-ді Ұлттық Азаттық Армиясына (ҰАА) біріктіруге келісті, оны ПКА-ның Алжирде қалған саяси қанатынан бөліп шығарды. ФЛН-нің коммунистердің ішкі пікірталастарын шектеуі ПКА-ның ықпалын күрт төмендетті, себебі көптеген мүшелер ФЛН қызметіне қатысу үшін коммунистік агитациядан бас тартуға мәжбүр болды. Алайда, 1962 жылға қарай ПКА Алжир саясатындағы маңызды күшке айналып, Алжир соғысынан зардап көрмеген сирек алжир газеттерінің бірін бақылады. Бұл, басты назарды АҚШ-қа қарсылыққа аударуды және қалған барлық мәселелерді екінші орынға қоюды қадағалаған кеңестік ықпалдың нәтижесі болды. 1930 жылдары ПКА әлі де француз коммунистерінің саяси жағдайына бағынышты болды, бұл алжирлік мүшелеріне кері әсер етті, олар Еуропадағы фашизмге қарсы күреске баса назар аударатын партияда шеттетілгендей сезінді. Коминтерн сырттай империализмге қарсы күресті қолдағанмен, ПКА-ның 1943 жылға дейін онымен байланысы сақталғандықтан, ПКА-ның бағдарламасы көбінесе алжирлік емес, кеңестік мақсаттарды ілгерілетуге бағытталды. 1930 жылдары ПКА, ПКФ-пен бірге, «халық фронтының» мақсаттарын қолдауға мәжбүр болды, соның салдарынан Франциядағы антифашистік одақты әлсіретуден сақтану үшін Алжирдің тәуелсіздігіне баса назар аударды. Алжир соғысы кезінде ПКФ Алжирдің тәуелсіздігі мәселесіндегі келіспеушіліктерге қарамастан ПКА-ны қолдады.

Кеңес Одағының Коммунистік партиясымен (КПСС) қарым-қатынастар

КПСС Коминтерн арқылы ПКА-ның саяси бағдарламасына маңызды ықпал етті, әсіресе 1930 жылдары фашизмге қарсы тұру үшін Еуропадағы коммунистік емес елдермен одақ сақтау қажеттілігіне байланысты. ПКА-ның Кеңес Одағымен қарым-қатынасы бастапқыда Коминтернге мүшелігі арқылы белгіленді. КПСС сонымен қатар, көмек беру арқылы ПКА-ның соғысқа қатысуын қолдады. КПСС ФЛН-нің ПКА-ны кейіннен тыйым салғанын, жаңадан азат болған колонияларда коммунистік ықпалға жол бермеуге ниеттенген Батыс елдеріне көзбояу жасаудың айқын әрекеті деп сынады.

Қытай Коммунистік партиясымен (ҚКП) қарым-қатынастар

Қытай Коммунистік партиясының Франция Коммунистік партиясымен және осылайша Алжир Халық Партиясымен (PCA) арақатынасы шиеленісті болды, себебі екіншісінің біріншісімен тығыз ұйымдық байланыстары бар еді. Алжир соғысы кезінде ҚКП Алжир Ұлттық Азаттық фронтына (FLN) көмек көрсетуді басты міндет деп санады, өйткені отаршылдыққа және империализмге қарсы күресті ең маңыздысы деп есептеді. Қытай-Кеңес дауы ҚХА мен ҚКП арасындағы жағдайды ушықтырды, себебі ҚХА Кеңес Одағымен бірігіп, ал ҚКП FLN-мен жақын қарым-қатынаста болды. Шындығында, ҚКП-нің ҚХА-ға қарағанда FLN-ді бағалауы төраға Маоның француз және алжирлік коммунистердің ҚКП-ге деген жек көрушілігі туралы айтуына себеп болды.