Кіріспе

Испанияның солшыл партиясы

Испания Коммунистік партиясы (PCE) – 1986 жылдан бері қазіргі Сумар коалициясының құрамына кіретін, Біріккен солшыл коалициясының бір бөлігі болып табылатын коммунистік партия. Оның екі саясаткері Испания үкіметінде министрлер: Еңбек және әлеуметтік экономика министрі және Жастар мен балалар министрі. PCE 1921 жылы Испанияның Социалистік жұмысшылар партиясының (PSOE) ішіндегі бөлістен кейін құрылды. PSOE-нің социал-демократиялық қанатына қарсы болғандар PCE-ді құрды, себебі социал-демократтар PSOE-нің екі жыл бұрын Владимир Ленин құрған Коммунистік Интернационалға қосылуын қолдамады. PCE – Испания Коммунистік партиясы мен Испания Коммунистік жұмысшылар партиясының бірігуі нәтижесінде құрылды. PCE алғаш рет 1931 жылдың сәуір айында Екінші испан республикасы жарияланғаннан кейін заңдастырылды. Республика – Испания тарихындағы алғашқы демократиялық режим. PCE 1936 жылғы шілдедегі испан төңкерісіне дейін үлкен қолдауға ие болды, осы төңкеріс испан Азамат соғысының басталуын белгіледі, және соғыс кезінде де маңызды күшке айналды. Республикашылдар жеңіліске ұшырады, ал Франко әскери диктатура орнатты, оның аясында PCE – коммунистік партияларға тыйым салатын заңдармен ең көп қуғынға ұшыраған партиялардың бірі болды. Диктатура жылдары PCE Франко режиміне қарсы негізгі оппозиция күші болды. Диктатураның алғашқы жылдары PCE мүшелерінің көптегені испан макилеріне – режимге қарсы күрескен партизандық топқа қосылды. Кейіннен макилердің күші әлсіреді, ал PCE әскери стратегиядан бас тартты. Оның орнына, ол Франко аппаратының бір бөлігі болған жалғыз заңды кәсіби одақ – Вертикальдық кәсіби одаққа араласуды жөн көрді. Франко 1975 жылдың 20 қарашасында қайтыс болды, екі күннен кейін Хуан Карлос I таққа отырды. Хуан Карлос I Испанияның демократияға өтуіне жетекшілік етті, осы кезеңде PCE Франконың антикоммунистік мұрасының салдарынан өте маңызды рөл атқарды. Премьер-министр Адольфо Суарес 1977 жылдың 9 сәуірінде PCE-ді заңдастырды, бұл шешімге қарсылық болғанымен, ақырында бейбіт аяқталды. PCE Бас хатшысы Сантьяго Каррильо басшылығымен Испанияда демократияны қайта орнатуға үлкен үлес қосты. 1986 жылдан бері ол Біріккен солшыл коалициясының құрамында. Өз жарғысында PCE өз мақсаттарын «демократиялық түрде қоғамды және оның саяси құрылымдарын революциялық түрде өзгертуге қатысу, капиталистік жүйені жеңіп, Испания мемлекетінде социализмді құру, сонымен қатар бүкіл әлемде социализмге өтуге үлес қосу, коммунизмнің азаттық идеалдарын іске асыру» деп белгілейді. Өзін революциялық, интернационалист, ынтымақтастыққа бағытталған, республикалық, феминистік және зайырлы деп сипаттайды.

Екі партия 1921 жылдың 14 қарашасында жаңа Испания Коммунистік партиясына бірікті. Біріккен PCE үшінші Интернационалдың мүшесі болды және 1922 жылдың наурыз айында Севильяда өзінің алғашқы съезін өткізді. Мамыр айында Батыс Еуропадағы Коминтерннің жетекші өкілі Жюль Хумберт Дроз Испанияға келді, ол партияның әлі де даулы жағдайын қадағалауға кірісті және республика орнатылғанға дейін осы жұмысын жалғастырды. PCE-нің солшыл қанаты саяси зорлық-зомбылыққа қатысты, әсіресе Бильбаода, көбінесе басқа солшылдарға қарсы. 1922 жылдың қараша айында партия жетекшісінің күзетшісі социалистті атып өлтірді, ал партияның белсенділері 1923 жылдың тамызында жалпы ереуіл ұйымдастыруға тырысты, ол партия штаб-пәтерінде атыспен аяқталды, нәтижесінде жиырма коммунист қаза тапты немесе жарақат алды, тағы жетпіс адам тұтқындалды. Алайда Мәскеу сақтық танытуға шақырды, ал КНТ және баск ұлтшылдары коммунистермен ынтымақтасуға құлшынбады, сондықтан жоспарлар іске аспады. PCE қысым мен ішкі дау-жанжалдарға ұшырады. Партияның екінші бас хатшысы Хосе Бульехос партияны күдікті мүшелерден тазартты, ал 1928 жылы өзі тұтқындалды. 1930 жылы доктриналық таластар Каталон-Балеар Коммунистік Федерациясын (FCCB) партиядан бөлініп, Халықаралық Оң оппозициямен байланыс орнатуға итермеледі. Осы ішкі тартыстар кезінде Коминтерн өкілі Дмитрий Манюльский Испанияда «тамаша пролетариат» болғанымен, онда «бірнеше шағын топтар ғана бар, бірақ коммунистік партия жоқ» деді. Осылайша, 1931 жылы Екінші испан республикасы жарияланғанда, PCE өте әлсіз жағдайда болды. 1933 жылдың 3 желтоқсанында PCE-нің алғашқы парламент депутаты Каетано Боливар Эскрибано сайланды. Боливар сайлау кезінде түрмеде болды және өзінің парламенттегі орнын иелену үшін түрмеден шықты.

Халықтық майдан және азаматтық соғыс

PCE республиканың алғашқы жылдарында шағын партия болды, 1936 жылдың ақпан айында Халық фронтының (оның құрамына коммунистер де кірген) жеңісінен және сол жылдың шілдесінде Испания Азамат соғысының басталуынан кейін өсе бастады. Жозе Диас және Долорес Ибаррури (халық арасында "Ла Пасиония" деп белгілі) басқарған PCE республикалық күштер мен Халық фронты үкіметінің жеңісі үшін тұрақты түрде жұмыс істеді, бірақ испан жұмысшылары жүргізіп жатқан әлеуметтік революцияға қатысты сақ болды. PCE басшылығы прогрессивті заңдар қабылдануы мүмкін деп есептеді, бірақ толыққанды социалистік революция Республика күштерін қажетсіз бөліп тастайды деп санды. Бұл республикалық бағыттардың артында үлкен қақтығыстарға әкеліп, әскери күштерді Франкоға қарсы күрестен алаңдатып, көтерілісшілерге қарсы күресуге дайын демократиялық республикашыларды көтерілісшілердің жанына итерер еді. Ықпалдас және жоғары тәртіпті ұйым болғандықтан, PCE өзінің аз ғана санына қарамастан соғыста маңызды рөл атқара алды. Соғыстың алғашқы бес айында PCE мүшелерінің саны 30 000-нан 100 000-ға дейін өсті. Сонымен қатар, ол Республикалық іске үлкен көмек көрсеткен Халықаралық Қызыл Көмектің испан бөлімшесін құрды. 1936 жылы Каталониядағы ерекше саяси жағдайға байланысты Partit Comunista de Catalunya (PCE-нің каталондық бөлімшесі) партиядан бөлініп, басқа социалистермен бірігіп Partit Socialista Unificat de Catalunya партиясын құрды. Осыдан бері PCE-нің Каталонияда ұйымы жоқ, ол өңірлік өкілдік партияға сүйенеді. Бұл тәсіл Испаниядағы көптеген коммунистік топтар тарапынан қабылданып келінді.

Қарсылық және қайта бағдарлау

Республикашылдар 1939 жылғы сәуірде жеңілгеннен кейін, PCE Испаниядағы оппозициялық партиялар арасында ең жақсы ұйымдалуын сақтап тұрғанмен, каудильо Франсиско Франконың (1939–1975) Ұлттықтар партиясы тарапынан қуғынға ұшырады. Франко билігінің алғашқы жылдарында PCE елдің кейбір аймақтарында партизандық күресті ұйымдастырды. Партия мүшелерінің көп бөлігі елден қуылды. Кейбір PCE мүшелері Кеңес Одағына барып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қызыл Армия сапында еріктілер болып шайқасты, мысалы, генерал Энрике Листер. PCE мүшелерінің үлкен бөлігі Францияда орналасты, онда партияның ірі ұйымы құрылды. Франко жылдарының соңғы жартысында PCE стратегиясын өзгертіп, ресми кәсіподақтар жүйесінде Жұмысшылар комиссияларын (CC. OO.) құруға кірісті. CC. OO. және PCE күшейіп, елдегі оппозициялық күштердің тірегіне айналды. Коминтерннің тұжырымдамасын адал түрде қолдаған Долорес Ибаррури, "Ла Пасиония" 1944 жылы Жозе Диазды Бас хатшылыққа алмастырып, 1960 жылға дейін осы лауазымда қалды. Сантьяго Каррильо 1960 жылдан 1982 жылға дейін Бас хатшы болды. 1963 жылы Испания Коммунистік партиясы қарулы күрестен бас тартқаннан кейін, Хулио Альварес дель Вайо басқаратын қатаң коммунистер Испания Ұлттық Азаттық фронтын (FELN) құрды, ол шағын бөлінген топ болды. Каррильо партияны еурокоммунизм бағытына бұрып, оны лениндік бастауларынан алшақтатты. Каррильо либералды демократия мен конституциялық монархияны қалпына келтіруге келісім білдіріп, "буржуазияға" жеңілдіктер жасады. Бұл көптеген партия мүшелері үшін опасыздыққа тең болды, себебі бұл жеңілдіктер партияның доктринасында "пайдаланушылар" деп аталған сыныптарға жасалды. Коммунистер 1962 жылғы шахтерлер ереуілінде, азамат соғысынан кейінгі алғашқы ірі әлеуметтік қозғалыста, өздерінің жасырын байланыстарын пайдаланып, сонымен қатар, эмиграциядағы белсенділерін халықаралық ынтымақтастықты ұйымдастыруға тартты, маңызды рөл атқарды. Мобилизацияның шыңында 60 000-нан астам жұмысшы жұмысты тоқтатты. Бұл Франконың 20 жылдан астам билік құрған диктатурасының негізіне алғашқы бұзушылық болды.

Демократияға көшу

Партия 1977 жылғы қаңтардағы Аточадағы қырғыннан кейін, 1977 жылғы 9 сәуірде, Испанияның демократияға өтуінің соңғы қадамдарының бірі ретінде заңдастырылды. Заңдастырылғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, PCE-нің 200 000-нан астам мүшесі тіркелді. Бірақ Каррильоның (оның ортодоксалды коммунистік оппоненттері оны "ревизионист" деп атады) жасаған ұсыныстары және оның басшылығымен партияның әлеуметтік демократияға бет бұруы партия қатарындағы наразылықты тудырды. Бірнеше партия мүшесі партиядан шықты. Энрике Листер 1973 жылы Испания Коммунистік Жұмысшы партиясын құрды. Тағы да радикалды солшыл топтар: Partido Comunista de los Trabajadores (1977 жылы PCE-нің Сол оппозициясы құрған) және PCE (VIII-IX съездері) (1971 жылы құрылған). 1977 жылы өту кезеңінен кейінгі алғашқы сайлауда PCE дауыстардың 9%-ын алды, ал 1979 жылы бұл көрсеткіш 11%-ға дейін өсті. Алайда, сол кезде партия үш бағытқа бөлініп кетті. Каррильоның қолдаушылары бір жағынан партияда қалған кеңесшіл коммунистердің, олардың пікірінше оның еурокоммунистік бағыты партияны тым әлеуметтік-демократиялық жолға түсірді, екінші жағынан партияны демократияландыруды және сол жақтағы басқа топтармен ынтымақтастықты күшейтуді жақтаған "жаңартушылардың" арасында қысылып қалды. Азшылық ағымдарға жататын мүшелерді кезек-кезек шығару толқынының ортасында PCE 1982 жылы сайлауда жеңіліске ұшырады, дауыстардың 4%-ын ғана алды.

Партиядағы жік-жіктер, Біріккен солшылдардағы басқа топтармен ынтымақтастық

1982 жылғы сайлаудан кейін Каррильо бас хатшы лауазымынан алынды, ал жаңа партия басшысы Герардо Иглесиас солшылдардың бірігуі және коммунистік емес партиялар мен әлеуметтік қозғалыстармен ынтымақтастық стратегиясын іске қосты. 1985 жылы партиядан қуылған, кейін жаңа партия құрып, IU-ны қолдау «коммунизмді көмуге» тең екенін ескерткен Каррильоның қарсылығына қарамастан, PCE «Бірлескен солшылдар» альянсын – Izquierda Unida (IU) құрды. Бұл кең коалиция бастапқыда кеңестік PCPE-ден социалистік PASOC-қа, Прогрессивті федерацияға және Карл партиясына дейінгі партияларды қамтыды. 1986 жылғы НАТО-ға қарсы наразылықтарда атқарған рөліне қарамастан, IU 1986 жылғы сайлауда нашар өнер көрсетті, ал 1988 жылы Коммунистік партия Хулио Ангуитаны жаңа Бас хатшы етіп сайлады, ол 1998 жылға дейін қызмет етті. Ангуита басшылығымен партия солға қарай бұрылып, ПСОЕ және ПП-ға қарсы тұрды, ал бұрын кеңестік көзқарастары үшін қуылған көптеген мүшелер партияға оралды. 1991 жылы партияда 70 000 мүше болды, ал 1989 жылғы сайлауда IU қайта жанданып, сол жылы 9,1% дауыс алды, 1993 жылы 9,6%-ға және 1996 жылы 10,5%-ға сәл өсті. Атап айтарлықтай, PCE-нің Каталониядағы өкілі PSUC 1980-жылдардың соңында PCE сияқты еврокоммунистік бағытын өзгертпеді, нәтижесінде PSUC мен PCE бірте-бірте алыстады. Соңында PSUC Каталония бастамасы – Iniciativa per Catalunya құрамына таратылып, коммунистік партия ретінде жұмыс істеуін тоқтатты. Бұл 45% азшылықтың бөлініп, PSUC viu (Тірі PSUC) құруына себеп болды. 1998 жылдан бері PSUC viu (Бірлескен және баламалы солшыл) Каталониядағы PCE өкілі болып табылады. Ангуита зейнетке шыққаннан кейін және Франсиско Фрутоспен алмастырылғаннан кейін PCE тағы да бағытын өзгертті. Фрутос 2000 жылғы сайлауға IU-ды ПСОЕ-мен сайлау келісімін жасасқаннан кейін алып келді, бірақ IU дауысы 4%-ға дейін азайды. Ол өзінің жаңа IU үйлестірушісі болу үшін Гаспар Лламазареске жеңіліп, PSOE-мен одан әрі жақындасу саясатын ұстанды. 2004 жылы Лламазарес IU үйлестірушісі болып қайта сайланғанда, PCE басшылығы қолдаған үміткерге қарсы көпшілік дауыс жинағандықтан, IU ішінде шиеленіс күшейді. Ол 2007 жылы IU басшылығының алғашқы сайлауында PCE кандидатын тағы да жеңді. Альянс көңіл көншітпейтін сайлау нәтижелерін көрсетті (2004 және 2008 жылдары 4,5%). 2009 жылы PCE мүшелерінің саны 20 000-ға дейін азайды. 2008 жылғы сайлаудан кейін Лламазарес IU үйлестірушісі лауазымынан кетті, ал сол жылы ПСЕ саясаткері Кайо Лара «Капиталистік, республикалық, федералды және баламалы Бірлескен солшылдар үшін» платформасымен оның орнына сайланды. IU PSOE-ге қатысты одан да қарсылық көзқарасты қабылдады, ал келесі жылы Хосе Луис Центелла Фрутостың орнын PCE бас хатшысы болып иеленді. 2015 жылғы сайлауда IU PCE саясаткері Альберто Гарсон басқаратын Халықтық бірлік (UP) альянсына қосымша серіктестермен бірікті. Ол 4% дауыс алды, бірақ жаңа солшыл Podemos партиясы оны басып өтті. UP кейіннен Podemos-пен бірігіп Unidos Podemos альянсын құрды, ол 2016 жылғы сайлауда 21% дауыс алды. Бұл ретте, PCE 2017 жылы XX съезінде марксизм-ленинизмді ашық түрде қабылдауға көшті, бұл өткен қырық жылдықтан сатылымды білдірді.

Екінші испан республикасы

Сайлау Халық дауысы Орын саны Лидері Нәтижесі Дауыс % # 1931 0.8 #21 Хосе Бульехос 1933 1.9 #14 Хосе Диас Рамос 1936 2.5 #13

Бас Кортес

Сайлау Халық дауысы Орын саны Лидер Нәтижесі Дауыстар % # Конгресс Сенаты 1977 1,709,890 9.3 #3 Сантьяго Каррильо 1979 1,938,487 10.8 #3 1982 865,272 4.1 #4