Кіріспе

Коммунистік мемлекет, сондай-ақ марксистік-лениндік мемлекет деп те аталады, – марксизм-ленинизм идеологиясымен басшылыққа алған коммунистік партия басқаратын және үкімет жүргізетін бір партиялық мемлекет. Марксизм-ленинизм – Кеңес Одағының, большевизациядан кейінгі Коминтерннің, сондай-ақ Экономикалық өзара көмектесу кеңесі (ҚЭК), Шығыс блогы және Варшава шартының құрамындағы коммунистік мемлекеттердің мемлекеттік идеологиясы болды. Қазіргі уақытта марксизм-ленинизм әлемдегі бірнеше партияның идеологиясы болып табылады. Көптеген коммунистік мемлекеттер құрылғаннан кейін 1989 жылғы революциялар коммунистік мемлекеттердің көпшілігін құлатты, алайда ол әлі де Қытай, Куба, Лаос, Вьетнам және, шамалы дәрежеде, Солтүстік Кореяның билеуші партияларының ресми идеологиясы болып табылады. 20 ғасырдың көп бөлігінде, 1989 жылғы революциялардан бұрын, әлем халқының шамамен үштен бір бөлігі коммунистік мемлекеттерде өмір сүрді. Коммунистік мемлекеттер әдетте авторитарлық болып келеді және демократиялық централизм қағидасы бойынша бірыңғай орталықтандырылған коммунистік партия аппараты арқылы басқарылады. Бұл партиялар көбінесе марксистік-лениндік немесе маоизм, титоизм сияқты оның ұлттық вариациялары болып табылады, ал ресми мақсаты – социализмге қол жеткізу және коммунистік қоғамға қарай даму. Коммунистік мемлекеттерде басқа партиялық емес ұйымдарды (мысалы, тікелей демократиялық қатысу, фабрика комитеттері, кәсіподақтар) қамтитын, саяси қатысу процестері (яғни кеңес демократиясы) болған жағдайлар да болды, бірақ коммунистік партия биліктің орталығы болып қала берді. «Коммунистік мемлекет» терминін Батыс тарихшылары, саясаттанушылар және БАҚ осы елдерді атау үшін қолданады. Алайда, бұл мемлекеттер өздерін коммунистік деп сипаттамайды және коммунизмге қол жеткіздік деп мәлімдемейді, олар өздерін социализмді құру процесіндегі социалистік мемлекеттер деп атайды. Коммунистік мемлекеттер қолданатын терминдерге ұлттық демократиялық, халықтық демократиялық, социалистік бағытталған және жұмысшылар мен шаруалар мемлекеттері жатады. Академиктер, саяси комментаторлар және басқа да ғалымдар коммунистік мемлекеттер мен демократиялық социалистік мемлекеттерді ажыратады, біріншісі Шығыс блогын, ал екіншісі – Франция, Швеция және басқа да Батыс социал-демократиялары сияқты социалистік партиялармен демократиялық түрде басқарылған Батыс блогы елдерін білдіреді.

Даму

ХХ ғасырда әлемдегі алғашқы конституциялық коммунистік мемлекет 1917 жылдың соңында Ресейде құрылды. 1922 жылы ол империяның бұрынғы аумақтарымен бірігіп, Кеңес Одағын құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес әскері Шығыс Еуропаның көп бөлігін басып алып, сол елдердегі коммунистік партиялардың билікке келуіне көмектесті. Бастапқыда Шығыс Еуропадағы коммунистік мемлекеттер Кеңес Одағымен одақтас болды. Югославия бейтараптық жариялады, ал Албания кейін басқа бағытқа бет бұрды. Жапондық оккупацияға қарсы соғыс пен коммунистер жеңіске жеткен азамат соғысынан кейін 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылды. Коммунистік мемлекеттер Камбоджада, Кубада, Лаоста, Солтүстік Кореяда және Вьетнамда да құрылды. 1989 жылы «Панеуропалық пикник» нәтижесінде «Темір перде» жыртылып, халық қысымымен және 1989 жылғы революциялардың бір бөлігі ретінде Шығыс Еуропадағы коммунистік мемлекеттер құлдырады, бұл 1991 жылы Кеңес Одағының тарауына әкелді. Қытайдың әлеуметтік-экономикалық құрылымы «ұлттық мемлекеттік капитализм» деп, ал Шығыс блогы (Шығыс Еуропа және Үшінші әлем елдері) «бюрократиялық авторитарлық жүйелер» деп аталады. Бүгінде әлемдегі коммунистік мемлекеттер Қытай, Куба, Лаос, Вьетнам және Солтүстік Корея (КХДР) болып табылады. Бұл коммунистік мемлекеттер өз елдерінде социализмге немесе коммунизмге қол жеткізгендерін айтпай, социализм құруға жұмыс істеп жатырмыз дейді. Вьетнам Социалистік Республикасының Конституциясының кіріспесінде Вьетнамның 1976 жылы коммунистік партия басшылығымен қайта біріккеннен кейін ғана капитализм мен социализм арасындағы кезеңге өткені айтылады, ал Куба Республикасының 1992 жылғы Конституциясында коммунистік партияның рөлі «қоғамдық күш-жігерді социализмнің мақсаттары мен құрылысына бағыттау» деп көрсетілген. КХДР конституциясы социалистік экономиканы бейнелейді, ал Кореяның Жұмысшы партиясы идеологиялық тұрғыдан коммунизмге адал.

Мекемелер

Коммунистік мемлекеттер ұқсас институттармен бөліседі, олар коммунистік партияның пролетариаттың авангарды және халықтың ұзақ мерзімді мүдделерін білдіретіні негізінде құрылған. Владимир Ленин коммунистік партияның ішкі істерінде қолданылуға арналған принциптер жиынтығы ретінде жасаған демократиялық централизм ілімі жалпы қоғамға таратылады. Демократиялық централизмге сәйкес, халық барлық жетекшілерді сайлауы керек, барлық ұсыныстар ашық түрде талқылануы керек, бірақ шешім қабылданғаннан кейін, әрбір адам осы шешімге жауап беруге міндетті. Саяси партия ішінде демократиялық централизм фракциялар мен бөлінулерді болдырмауға бағытталған. Егер бүкіл мемлекетке қолданылса, демократиялық централизм бір партиялық жүйе құрайды. Көптеген коммунистік мемлекеттердің конституциялары олардың саяси жүйесін демократияның бір түрі ретінде сипаттайды. Олар халықтың егемендігін өкілдік парламенттік институттар арқылы мойындайды. Мұндай мемлекеттерде билік бөлінісі болмайды, оның орнына бір ұлттық заң шығару органы бар (мысалы, Кеңес Одағындағы Жоғарғы Кеңес), оған біртұтас билік беріледі және көбінесе мемлекеттік биліктің жоғарғы органы ретінде анықталады. Біртұтас билік дегеніміз, заң шығарушы орган сот, заң шығару және атқару биліктерінің өкілеттіктеріне ие, бірақ осы өкілеттіктерді басқа институттарға беруді таңдайды. Коммунистік мемлекеттердегі біртұтас заң шығарушы органдар либералды республикалардағы парламенттерге ұқсас құрылымға ие, бірақ екі маңызды айырмашылық бар. Біріншіден, осы біртұтас заң шығарушы органдарға сайланған депутаттардың белгілі бір сайлау округінің мүдделерін емес, жалпы халықтың ұзақ мерзімді мүдделерін білдіруі күтіледі; екіншіден, Карл Маркстің кеңесіне қайшы, коммунистік мемлекеттердің біртұтас заң шығарушы органдары тұрақты сессияда отырмайды. Олар жылына бір немесе бірнеше рет шақырылып, әдетте бірнеше күнге ғана созылады. Біртұтас заң шығарушы орган сессияда болмаған кезде оның өкілеттіктері кішігірім кеңеске (көбінесе президиум деп аталады) беріледі, ол ұжымдық мемлекет басшысы ретінде әрекет етеді. Кейбір жүйелерде президиум коммунистік партияның маңызды мүшелерінен құралады, олар коммунистік партияның қаулыларын заңға айналдырады. Коммунистік мемлекеттердің ерекшелігі – мемлекет тарапынан демеушілік көрсетілетін көптеген әлеуметтік ұйымдардың (журналистер, мұғалімдер, жазушылар және басқа да мамандардың қауымдастықтары, тұтыну кооперативтері, спорт клубтары, кәсіподақтар, жастар ұйымдары және әйелдер ұйымдары) саяси жүйеге интеграцияланған болуы. Коммунистік мемлекеттерде әлеуметтік ұйымдар әлеуметтік бірлік пен ынтымақтастықты нығайтуға, үкімет пен қоғам арасындағы байланыс ретінде қызмет етуге және жаңа коммунистік партия мүшелерін тартуға арналған платформа ұсынуға міндетті. Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген социалистік мемлекеттердің саяси ұйымдарын бір партиялық монополия басып келген. Қытай, Чехословакия немесе Шығыс Германия сияқты кейбір коммунистік үкіметтерде бірнеше саяси партия болған немесе бар, бірақ барлық кіші партиялар коммунистік партияның басшылығына бағынуға міндетті. Коммунистік мемлекеттерде үкімет бұрын қабылданған немесе қазіргі уақытта жүзеге асырылып жатқан саясатқа қатысты сынды көтере алмайды.

Мемлекет

Марксистік-лениндік ой-пікірге сәйкес мемлекет – билеуші таптың басшылығымен құрылған репрессивті институт. Бұл тап мемлекетпен билік етеді және өз еркін оның арқылы жүзеге асырады. Заң шығару арқылы билеуші тап мемлекетті басқа таптарды қанау үшін пайдаланады және сыныптық диктатураны орнатады. Дегенмен, коммунистік мемлекеттің мақсаты – осы мемлекетті жою. 1918 жылғы Кеңес Ресейінің Конституциясында былай делінген: «РКФСР Конституциясының негізгі мақсаты, қазіргі ауыспалы кезеңге бейімделген, қала және ауылдағы пролетариат пен ең кедей шаруалардың диктатурасын орнату болып табылады, күшті Бүкілресейлік Кеңес билігі түрінде; оның мақсаты – буржуазияны толықтай жою, адамды адамнан пайдалануды жою және социализмді құру, онда таптық бөлініс де, мемлекеттік билік те болмайды». Коммунистік мемлекет – пролетариаттың диктатурасы, онда пролетариаттың озық элементтері билеуші тап болып табылады. Марксистік-лениндік ойлауда социалистік мемлекет – соңғы репрессивті мемлекет, себебі дамудың келесі кезеңі – таза коммунизм, тапсыз және мемлекетсіз қоғам. Фридрих Энгельс мемлекет туралы былай деп жазды: «Әлеуметтік қатынастарға мемлекеттің араласуы біртіндеп артық болып, өзінен-өзі тоқтатылады; адамдардың үкіметі заттарды басқарумен және өндіріс процестерін ұйымдастырумен алмастырылады. Мемлекет «жойылмайды». Ол өзінен-өзі жоғалады». «Табиғаттағы салық» еңбегінде Владимир Ленин былай деді: «Ресейдің экономикалық жүйесін зерткен ешкім оның өтпелі сипатын жоққа шығармады деп ойлаймын. Сондай-ақ, ешқандай коммунист «Советтік Социалистік Республика» термині кеңес билігінің социализмге көшуге ұмтылысын білдіреді, ал қазіргі экономикалық жүйе социалистік тәртіп ретінде танылмайды деп жоққа шығармады». Кеңес Одағында бірінші бесжылдық жоспардың енгізілуі көптеген коммунистерді мемлекеттің жойылуы жақын деп сендірді. Алайда Иосиф Сталин социалистік өндіріс тәсілі капитализмге үстемдік еткеннен кейін ғана мемлекеттің жойылуы мүмкін екенін ескертті. Кеңес заңгері Андрей Вышинский осы пікірге қосылып, социалистік мемлекет «жұмыскерлерге пайдалы қарым-қатынастар мен келісімдерді қорғау, қамтамасыз ету және дамыту үшін, капитализмді және оның қалдықтарын толыққанды жою үшін» қажет деді. Бұл мемлекеттерде идеология басым. Ғалым Питер Тангтың айтуынша, «коммунистік партияның мемлекеті революциялық міндеттемесін сақтап қала ма, әлде қайта қарастырушы немесе контрреволюциялық жүйеге айнала ма, оның ең басты сынағы коммунистік идеологияға деген көзқарасында жатыр». Сондықтан коммунистік мемлекеттердің жалғыз идеологиялық мақсаты – социализмді тарату және осы мақсатқа жету үшін бұл мемлекеттер марксизм-ленинизмнің басшылығымен жүруі керек. Коммунистік мемлекеттер осы мақсатқа жетудің екі жолын таңдады, атап айтқанда, партия арқылы марксизм-ленинизмді жанама басқару (кеңестік модель) немесе конституция арқылы мемлекетті марксизм-ленинизмге ресми түрде бағындыру (Маолық Қытай-Албания моделі). Кеңестік модель ең көп таралған және қазіргі уақытта Қытайда қолданылады. Марксизм-ленинизм кеңес конституциясында көрсетілген. 1977 жылғы Кеңес конституциясының 6-бабында: «Марксизм-ленинизмімен қаруланған Коммунистік партия қоғамның дамуының жалпы бағытын және КСРО-ның ішкі және сыртқы саясатын анықтайды» делінген. Бұл 1976 жылғы Албания конституциясымен қайшы келеді, ол 3-бапта: «Албан Халық Социалистік Республикасында басым идеология – марксизм-ленинизм. Бүкіл әлеуметтік құрылым оның қағидаттары негізінде дамиды» деп жазылған. 1975 жылғы Қытай конституциясы да осыған ұқсас мәнді білдірді, 2-бапта: «Марксизм-ленинизм-Мао Цзэдун ой-пікірі – біздің ұлтымыздың ой-пікіріне басшылық ететін теориялық негіз» делінген. 1977 жылғы Кеңес конституциясы преамбуласында «социализм мен коммунизмді құру», «коммунизмге жол», «коммунизмнің материалдық-техникалық базасын құру» және «социалистік әлеуметтік қатынастарды жетілдіріп, оларды коммунистік қатынастарға айналдыру» сияқты тіркестерді де қолданды.

Халықтық демократиялық мемлекет

Халықтық демократиялық мемлекет Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс Еуропада орнатылды. Оны феодалдық іздері жойылған, жеке меншік жүйесі сақталған, бірақ өнеркәсіп, көлік және несие салаларындағы мемлекеттік кәсіпорындардың жеке меншікке басымдық танытқан мемлекет және қоғам ретінде қарастыруға болады. Евгений Варганың айтуынша, "Мемлекеттің өзі және оның күш қолдану құралдары монополиялық буржуазия емес, қала және ауыл еңбекшілерінің мүдделерін қорғайды". Кеңес философы Н. П. Фарберов: "Халық республикаларындағы халық демократиясы – жұмысшы табының жетекшілігімен еңбек ететін топтардың демократиясы, халықтың басым көпшілігі үшін кең және толыққанды демократия, яғни мінезі мен бағыты жағынан социалистік демократия. Осы мағынада біз оны халықтық деп атаймыз" деді.

Халықтық республикалық мемлекет

Халық республикалық мемлекет – республикалық конституциясы бар социалистік мемлекет. Бұл термин алғашында 19 ғасырдағы неміс халқышыл қозғалысы және Ресейдегі халықшылдар сияқты популистік қозғалыстармен байланысты болғанымен, қазір коммунистік мемлекеттермен байланысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін құрылған, қысқа ғұмыр сүрген коммунистік мемлекеттердің көптегені өздерін халық республикалары деп атады. Олардың көпшілігі Октябрь революциясынан кейін бұрынғы Ресей империясының аумағында пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғыста одақтастардың жеңісінен кейін, негізінен Кеңес Одағының Шығыс блогында тағы да халық республикалары құрылды. Азияда Қытай коммунистік революциядан кейін халық республикасы болды, Солтүстік Корея да халық республикасы атанды. 1960 жылдары Румыния және Югославия өздерінің ресми атауларында «халық республикасы» терминін қолдануды тоқтатып, оны саяси дамудың белгісі ретінде «социалистік республика» терминімен алмастырды. Чехословакия да осы кезеңде атына «социалистік республика» терминін қосты; ол 1948 жылы халық республикасы болған, бірақ ел бұл терминді ресми атауында пайдаланбаған. Албания 1976 жылдан 1991 жылға дейін екі терминді де ресми атауында қолданды.

Ұлттық-демократиялық мемлекет

Ұлттық демократиялық мемлекет ұғымы капиталистік өндіріс жолын айналып өтіп, мемлекет социализмді қалай дамыта алатынын теориялық тұрғыдан қарастыруға тырысты. Владимир Ленин алғаш рет капиталистік емес даму теориясын айтты, бірақ осы ұғымның ерекшелігі – оны Үшінші әлемдегі ұлттық азаттық қозғалыстарының прогрессивті күштеріне қолдану болды. Ұлттық демократиялық мемлекет термині Сталиннің қайтысынан кейін жақын уақытта пайда болды, ол отарларды Батыс империализмінің қарапайым құлы ретінде қарастырды және социалистік қозғалыстың онда сәттілікке жете алмайтынын ойлады. Ұлттық азаттық қозғалыстары билікті алып, империализмге қарсы сыртқы саясат жүргізіп, социализмнің бір түрін құруға ұмтылған елдер марксистік-лениншілдер тарапынан ұлттық демократиялық мемлекеттер деп есептелді. Ұлттық демократиялық мемлекетке мысал – араб социализмін құруға міндеттенген Гамал Абдель Насер басқарған Мысыр. Кубадан басқа, осы мемлекеттердің ешқайсысы социализмді дамыта алмады. Ғалым Сильвия Вудби Эдингтонның пікірінше, бұл ұлттық демократиялық мемлекет ұғымының "саяси жүйе ретінде толыққанды теориялық жазылу алмауының" себебі болуы мүмкін. Дегенмен, бір ерекшелік анық белгіленді, атап айтқанда, осы мемлекеттерді міндетті түрде марксистік-лениншіл партиялар басқаруы қажет емес еді.

Социалистік бағыттағы мемлекет

Социалистік бағытталған мемлекет капиталистік емес даму жолымен социализмге жетуді көздейді. Бұл термин ұлттық демократиялық мемлекет түсінігінен едәуір өзгеше. Басты айырмашылық – социалистік бағытталған мемлекет екі кезеңге бөлінді: ұлттық демократиялық социалистік бағытталған мемлекет және халықтық демократиялық социалистік бағытталған мемлекет. Ұлттық демократиялық социалистік бағытталған мемлекеттер санатына жататын елдер де ұлттық демократиялық мемлекеттер деп есептелді. Ұлттық демократиялық социалистік бағытталған мемлекеттердің мысалдары – Ұлттық Азаттық Фронты билеген Алжир, Баас Ирағы және Социалистік Бирма. Ал халықтық демократиялық социалистік бағытталған мемлекеттер марксизм-ленинизмге басшылық етуге, марксизм-ленинизмнің жалпыға ортақ шындықтарын қабылдауға және африкалық социализм сияқты социализмнің басқа түсініктерін қабылдамауға тиіс болды. Социалистік бағытталған мемлекеттердің жеті анықтамалық белгісі бар, атап айтқанда, олар революциялық демократия, революциялық демократиялық партия, таптық диктатура, социалистік бағытталған мемлекеттерді қорғау, әлеуметтендіру органдары, социалистік құрылысты бастау және социалистік бағытталған мемлекеттің түрі (ұлттық демократиялық немесе халықтық демократиялық). Революциялық демократияның саяси мақсаты – социализмнің әлеуметтік, саяси және экономикалық алғышарттары жоқ елдерде социализмге қажетті жағдайларды жасау. Екінші талап – революциялық демократиялық партияны құру, оның жетекші күш ретінде орнығуы және марксистік-лениндік идеологияны пайдалана отырып, мемлекетті басқаруы керек. Бұл мемлекеттерде демократиялық орталықтану принципі енгізілгенімен, көбінесе сақталмайды. Капитализм буржуазия класының билігімен, ал социализм пролетариаттың билігімен ерекшеленсе, социалистік бағытталған мемлекет ұлттық тәуелсіздікті нығайтуға ұмтылған кең және әртүрлі таптардың жиынтығын білдіреді. Социалистік бағытталған мемлекеттерде шаруалар көбінесе ең ірі тап болғандықтан, олардың рөлі басқа социалистік мемлекеттердегі жұмысшы табына ұқсас болды. Алайда марксистер-ленинистер бұл мемлекеттердің көбінесе Эфиопиядағы әскерилер сияқты белгілі бір топтардың бақылауына түсетінін мойындады. Мемлекеттің социалистік бағытын сақтау үшін заң жүйесі мен мәжбүрлеу институттарын құру да маңызды. Бесінші ерекшелік – социалистік бағытталған мемлекет бұқаралық ақпарат құралдары мен білім беру жүйесін басып алып, халықты жұмылдыру үшін жаппай ұйымдар құруы керек. Кеңес экономикалық моделінен айырмашылығы, социалистік бағытталған мемлекеттердің экономикасы – шетелдік капиталды тартуға және жеке секторды сақтауға және дамытуға бағытталған аралас экономикалар. Кеңес басшысы Леонид Брежневтің сөзіне сәйкес, бұл мемлекеттер экономиканың басты салаларын басып алып, мемлекеттік жоспарлы экономиканы құру процесінде болды. Кеңес деректері бойынша, Лаос социалистік бағытталған мемлекет болып, социалистік мемлекетке айналуға қол жеткізген жалғыз мемлекет еді.

Социалистік мемлекет

Социалистік мемлекет – үкімет нысаны ғана емес, ол тек социалистік экономикасы бар елдерде ғана болуы мүмкін. Социализмге қол жеткізбей тұрып, социалистік басқару нысанын енгізген бірнеше мемлекеттердің мысалдары бар. Шығыс Еуропаның бұрынғы социалистік мемлекеттері халық демократиясы ретінде құрылды (капитализм мен социализм арасындағы даму сатысы). Африка мен Таяу Шығыстағы марксистік-лениндік басқаратын елдерге қатысты Кеңес Одағы оларды социалистік мемлекеттер деп санамады – оларды социализмге бағытталған мемлекеттер деп атады. Конституциясында социализмге сілтеме жасаған және ұзақ жылдар бойы социалистік қозғалыстар басқаратын көптеген елдер болғанымен, марксистік-лениндік теория бойынша социалистік мемлекетті белгілі бір елде социалистік экономиканы орнатқан коммунистік партия басқарады. Ол конституциясында өзін социалистік мемлекет немесе басқарушы марксистік-лениндік партия басшылығымен мемлекет деп анықтайтын мемлекеттермен айналысады. Сондықтан осы мемлекеттерді көбінесе коммунистік мемлекеттер деп атайды.

Заң шығарушы органдар мемлекеттік биліктің ең жоғары органы ретінде

Барлық коммунистік саяси жүйелер біртұтас мемлекеттік билікті жүзеге асырады. Бұл заң шығарушы органның, әдетте мемлекеттік биліктің жоғары органы ретінде анықталатынын білдіреді, оның атқарушы, заң шығарушы және сот билігіне құқығы бар және заң оны шектемесе, осы органдарға араласа алады. Себебі Маркс пен Ленин буржуазиялық демократияның парламенттік жүйесін жек көреді, бірақ заң шығарушы орган институтын жоюға ұмтылмады. Ленин пролетариаттық демократияны «өкілдік институттарсыз» дамыту мүмкін емес деп жазды. Екеуі де 1871 жылғы Париж коммунасының басқару моделін, онда атқарушы және заң шығарушы биліктер біріктірілген, идеалды деп санады. Ең маңыздысы, Маркс «әр түрлі округтер мен қалалардағы жалпы сайлау құқығы» арқылы сайлау процесін мақұлдады. Мұндай заң шығарушы орган институтының өзі маңызды болмаса да, олар «билік партияларының әдебиеті мен риторикасында орын алады, оны партияның жұмысшы бұқаралармен тығыз байланысы, жұмысшы халықтың мүдделері туралы болжамды білімі, әлеуметтік әділдік және социалистік демократия, бұқаралық желі және халықтан үйрену тілінде елемеуге болмайды». Бұл пікір коммунистік заң шығарушы органдарға, егер заң шығарушы орган өзінен тыйған заң шығармаса, кез келген мемлекеттік мекемеге араласу құқығын береді. Бұл либералды демократиядан айырмашылығы, саясаткерлердің сот жұмысына араласуына заң бойынша тыйым салынғандықтан, саясаттануға шектеу жоқ дегенді білдіреді. Бұл либералды демократиядағы биліктердің бөлінуін толық жоққа шығарады, өйткені ешбір институт коммунистік заң шығарушы органға тежеу мен тепе-теңдік принципін заңды түрде жүзеге асыра алмайды. Заң шығарушы орган конституцияны қабылдайды, оны тек заң шығарушы орган ғана өзгерте алады. Кеңес заң теоретиктері сот және парламенттік бақылаудан тыс тексеруді буржуазиялық институттар деп айыптады. Олар оны халықтың жоғары билігін шектеу деп түсінді. Заң шығарушы орган конституциялық тәртіпті қадағалайды. Заң шығарушы орган конституциялық тұрғыдан жоғары билік иесі болғандықтан, оның актілері конституцияға қайшы бола алмайды. Сонымен қатар, бұл коммунистік мемлекеттердегі сот тәуелсіздігі либералды демократиядағыдай емес дегенді білдіреді. Коммунистік мемлекеттерде сот тәуелсіздігі заңмен рұқсат етілмеген араласуды тоқтатуды білдіреді, бірақ араласудың өзі тыйым салынбайды. Жоғарғы Кеңес – алғашқы социалистік заң шығару органы болды, ал кеңестік заң шығару жүйесі барлық коммунистік мемлекеттерде енгізілді. Жоғарғы Кеңес жылына екі рет, әдетте екі-үш күнге жиналатын, бұл оны әлемдегі ең алғашқы жиі жиналатын заң шығарушы органдардың біріне айналдырды. Осындай жиналу жиілігі Шығыс блогы елдері мен қазіргі Қытайда да сақталды. Қытайдың заң шығару органы – Ұлттық халық конгресі (ҰХК) кеңестік үлгіде құрылған. Кеңестік үлгідегідей, ҰХК – мемлекеттің жоғары органы және Тұрақты комитетті (Кеңестерде Президиум болды), үкіметті (Қытайда Мемлекеттік кеңес, ал Кеңес Одағында Министрлер кеңесі), Жоғарғы сотты (мысалы, Шығыс Германияның Жоғарғы соты), Жоғарғы прокуратураны (мысалы, Вьетнамның Жоғарғы халық прокуратурасы), Ұлттық қорғаныс кеңесінің төрағасын (мысалы, Вьетнамның Ұлттық қорғаныс және қауіпсіздік жөніндегі кеңесінің төрағасы), Ұлттық қадағалау мекемелерін (мысалы, Қытайдың Ұлттық қадағалау комиссиясының директоры) және басқа да мекемелерді сайлайды. Сонымен қатар, барлық коммунистік мемлекеттерде билік басындағы партияның Жоғарғы Кеңесінде көпшілігі болды, мысалы, Қытайда, немесе Совет Одағындағыдай барлық орынды иеленді. Заң шығарушы органдағы көпшілік басқарушы марксистік-лениндік партияның орталық комитетінің мемлекетке орталықтандырылған және біртұтас басшылықты қамтамасыз етеді. Марксистік-лениндік партиялар заң шығарушы органдарға ие болып, өкілдік институттарды қолдау мен партияның жетекші рөлін сақтау арасындағы идеологиялық тұрақтылықты сақтауға тырысады. Олар заң шығарушы органдарды билеушілер мен билікте тұрғандардың арасындағы байланыс құралы ретінде пайдалануға ұмтылады. Бұл институттар өкілдік етеді және әдетте этникалық және тілдік сияқты салаларда халықты бейнелейді, «бірақ кәсіптер мемлекеттік қызметкерлерге қарай бұрмаланған түрде бөлінеді». Либералды демократиядан айырмашылығы, коммунистік мемлекеттердің заң шығарушы органдары талаптарды білдіру немесе мүдделерді айқындау үшін форум ретінде әрекет етуге тиіс емес, олар жиі жиналмайды. Бұл коммунистік мемлекеттерде делегаттар мен сенімділер сияқты терминдердің қалыптаспауын түсіндіруге болады, олар заң шығарушы орган өкілдеріне өздерінің ең жақсы пікірінше немесе сайлау округінің мүддесі үшін дауыс беруге құқық береді. Ғалым Дэниел Нельсон атап көрсетті: «Жетінші ғасырдың қасіретімен өзінің жоғарылығын қамтамасыз еткен британдық парламент сияқты, коммунистік мемлекеттердегі заң шығарушы органдар физикалық тұрғыдан «билік ететін әлемді» бейнелейді (аналогияны созуға болады) «патшалар». Ассамблея мүшелері «халықты» білдіреді, оған билеушілер сөйлейді және үкім етеді, соттан гөрі кеңірек «қоғам сегментін» шақырады». Осыған қарамастан, бұл коммунистік мемлекеттердің заң шығарушы органдарды халықпен байланысын күшейту үшін пайдаланады дегенді білдірмейді, бұл функцияны партия, емес заң шығарушы орган орындай алады. Идеологиялық тұрғыдан алғанда, оның тағы бір функциясы бар, атап айтқанда, коммунистік мемлекеттер жұмысшы табының мүддесін ғана емес, барлық әлеуметтік топтардың мүддесін қорғайтынын дәлелдеу. Коммунистік мемлекеттер тапсыз қоғам құруға ұмтылады және барлық әлеуметтік топтардың, бюрократтардың, жұмысшылардың немесе зиялылардың мұндай қоғамды құруға бейім екенін көрсету үшін заң шығарушы органдарды пайдаланады. Мысалы, Қытайда «барлық ұлттар мен географиялық аймақтардың өкілдерін біріктіретін ұлттық институттар болуы керек». Заң шығарушы органдар тек қана шешімдерді резеңкемен бекітсе де, олардың болуы коммунистік мемлекеттердің ұлттық аздықтарды және елдің аймақтарын заң шығарушы орган құрамына қосып, оларды қамтуға ұмтылатынын көрсетеді. Коммунистік мемлекеттерде мүшелердің көп бөлігі мемлекеттік қызметкерлер болып табылады. Осы тұста, заң шығарушы органдардың не істейтініне қарағанда, олардың өкілдері кім екені маңыздырақ болуы мүмкін. Мұндай заң шығарушы органдардың орталық және жергілікті деңгейдегі мүшелері әдетте үкімет немесе партия қызметкерлері, қоғамдағы жетекші тұлғалар немесе коммунистік партиядан тыс ұлттық тұлғалар болып табылады. Бұл заң шығарушы органдар үкіметке халықтың қолдауын жинауға арналған құрал екенін көрсетеді, онда жетекші тұлғалар партияның саясаты мен идеологиялық дамуы туралы науқан жүргізеді және ақпарат таратады. Сонымен қатар, батыстық зерттеушілер коммунистік мемлекеттердегі заң шығарушы органдарға аз назар бөлді. Себебі либералды демократиядағы заң шығарушы органдармен салыстырғанда, саяси әлеуметтенудің маңызды институттары жоқ. Коммунистік мемлекеттердегі саяси лидерлер көбінесе заң шығарушы органдардың мүшелері ретінде сайланады, бірақ бұл лауазымдар саяси карьера үшін маңызды емес. Заң шығарушы органдардың рөлі елден елге өзгеше. Совет Одағында Жоғарғы Кеңес «Советтік саяси лидерлердің мәлімдемелерін тыңдаудан және басқа жерде қабылданған шешімдерді заңдастырудан» басқа ештеңе жасаған жоқ, ал Польша, Вьетнам және Югославия заң шығарушы органдары белсендірек болды және қағидалар жасауға әсер етті.

Конституциялардың рөлі

Марксистік-лениндік көзқарас конституцияны негізгі заң және күш құралы ретінде қарастырады. Конституция – заң мен заңдылықтың бастауы. Либералдық демократиядан өзгеше, марксистік-лениндік конституция мемлекет билігін шектеуге арналған құрал емес. Керісінше, марксистік-лениндік конституция мемлекетті күшейтуге ұмтылады, себебі мемлекетті таптық үстемдіктің органы, ал заңды – үстем таптың мүдделерін білдіретін құрал деп санайды. Марксистер-лениндер барлық ұлттық конституциялардың осылай істеуі елдердің өздерінің таптық жүйесін нығайтып, күшін жеткізуін қамтамасыз етеді деп есептейді. Осы тұрғыда марксистік-лениндік конституция мемлекеттің социалистік сипатын қорғау және оның жауларына қарсы күресу құралы ретінде қарастырылады. Бұл конституционализмнің либералдық түсінігіне қайшы келеді, онда «заң адамнан жоғары». Демократиялық конституциялардың салыстырмалы тұрақтылығына (кейбір жағдайларда – өзгермейтін сипатына) қарағанда, марксистік-лениндік конституция үнемі өзгеріп отырады. 1930 жылдары Кеңес Одағының Бас прокуроры Андрей Вышинский «Кеңес конституциялары Кеңес мемлекетінің тарихи жолының жиынтығын көрсетеді. Сонымен қатар, олар мемлекеттік өмірдің одан әрі дамуының заңнамалық негізі болып табылады» деген пікір білдірген. Яғни, конституция қол жеткізгендердің қорытындысын береді. Бұл сенімді Қытай Коммунистік партиясы да бөліседі, ол «Қытай Конституциясы Қытай үшін жол ашады, Қытайда жеңілгендер мен жеңілмегендерді тіркеп алады» деп мәлімдеген. Коммунистік мемлекеттегі конституцияның мақсаты бар. 1954 жылғы Қытай конституциясының преамбуласында Қытай коммунистерінің тарихи міндеттері «елдің социалистік индустрияландыруын және ауыл шаруашылығының, қолөнердің, капиталистік өнеркәсіп пен сауданың социалистік трансформациясын қадам-қадаммен жүзеге асыру» деп көрсетілген. Коммунистік мемлекеттерде конституция қоғамның дамуын талдау құралы болды. Тиісті марксистік-лениндік партия өзгерістер енгізу алдында күштердің арақатынасын, яғни қоғамның таптық құрылымын зерттеуі керек. Марксистік-лениндік құқықтанушылар жаңа демократия, халықтық демократия және социализмнің бастапқы кезеңі сияқты дамудың әртүрлі кезеңдерін сипаттау үшін бірнеше терминдерді енгізді. Сондықтан конституцияға енгізілетін өзгерістер жеткіліксіз, ал қоғамдағы маңызды өзгерістерге жаңа сыныптық құрылымның шындығына сәйкес келетін жаңа конституция қажет. Никита Хрущевтің Сталиннің саясатын «Жасырын баяндамада» сынауы және Қытай Коммунистік партиясының маоистік саясаттың кейбір аспектілерін жоққа шығаруы марксистік-лениндік құқықтық теорияларды «бұрын назардан тыс қалған конституциялық тәртіптің формальды қағидаларына» көбірек назар аударуға итерді. Мао Цзэдун қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Дэн Сяопин «демократия институционалдық сипатқа ие болуы және заңға жазылуы керек, басшылық өзгергенде немесе басшылар өз көзқарастарын өзгерткенде институттар мен заңдар өзгермейтініне көз жеткізу үшін. Қазіргі уақытта біздің құқықтық жүйеміз толық емес. Көбінесе басшылардың айтқандары заң ретінде қабылданады және келіспейтіндер заң бұзушы деп есептеледі» деп атап өтті. 1986 жылы Ли Буян «Партия саясаты көбінесе ережелер мен шақырулар болып табылады, олар белгілі бір дәрежеде тек принциптер ғана. Ал заң басқаша, ол қатаң түрде стандартталған. Ол адамдардың не істеуі керек, не істей алатыны және не істемейтінін нақты және айқын түрде көрсетеді» деп жазды. Бұл құқықтық өзгерістер кейінірек Кубада, Лаоста және Вьетнамда да байқалды. Бұл коммунистік құқықтың мемлекеттік басқарудың социалистік құқықтық қағидаларының дамуына әкелді, ол либералдық түсініктің ұқсас аталымынан параллель және ерекшеленеді. Соңғы жылдары конституцияны заңды құжат ретінде және қоғамның дамуын көрсететін құжат ретінде бағалауды Қытай Коммунистік партиясының бас хатшысы Си Цзиньпин 2013 жылы «ешқандай ұйым немесе жеке тұлға Конституция мен заңнан тыс әрекет етуге құқығы жоқ» деп мәлімдегенінде атап өтті.

Конституциялық қадағалау

Кеңес Одағының бас хатшысы Иосиф Сталин қайтыс болғаннан кейін бірнеше коммунистік мемлекеттер конституциялық бақылаудың түрлі формаларын сынап көрді. Бұл органдар заң шығарушы биліктің жоғары құқығын саяси лидерлердің бұрмалауынан қорғау мақсатында құрылды. Румыния 1965 жылы Конституциялық комитет құрғанда конституциялық бақылауды алғаш рет тәжірибеге енгізді. Комитет заң шығарушы орган тарапынан сайланды, және оның құрамына көрнекті юристтер кірді, бірақ оның өкілеттігі тек заң шығарушы органға кеңес берумен ғана шектелді. Кит Хэнд бұл туралы: «практикада тиімді институт болған жоқ» деп түсіндірді, өйткені ол Николае Чаушескудың шілде тезистері қабылдағаннан кейін Румынияның Ұлы Ұлттық Ассамблеясының құзырын шектеуіне кедергі келтіре алмады. Венгрия мен Польша 1980-жылдардың басында конституциялық бақылауды сынап көрді. Венгрия заң шығарушы орган сайлаған және бірнеше көрнекті юристтерден тұратын Конституциялық заң кеңесін құрды. Кеңеске заңдардың, әкімшілік регламенттердің және басқа да нормативтік құжаттардың конституциялықтығы мен заңдылығын тексеруге өкілеттік берілді; алайда, егер тиісті орган оның кеңесін ескермесе, ол заң шығарушы органға жүгінуге тиіс болды. 1989 жылы кеңестік үкімет Конституциялық бақылау комитетін құрды, ол «тек КСРО Конституциясына бағынды». Оған «КСРО мен оның республикаларының мемлекеттік актілерінің конституциялықтығы мен заңдылығын тексеру» өкілеттігі берілді. Оның құзырына заңдар [заң шығарушы орган қабылдаған], Жоғарғы Кеңес Президиумының қаулылары, одақтық республикалардың конституциялары мен заңдары, кейбір орталық әкімшілік қаулылары, Жоғарғы Соттың түсіндірмелері және басқа да орталық нормативтік құжаттар кірді. Егер комитет заң шығарушы орган заңдылықты бұзды деп шешсе, заң шығарушы орган мәселені талқылауға міндетті болды, бірақ Конституциялық бақылау комитетінің қорытындысына қарсы үштен екісі дауыс берсе, оны қабылдамауға құқылы болды. Конституциялық тұрғыдан күшті болғанымен, оның күште қолдану құқығы болмады, ол көбінесе назарсыз қалды және Михаил Горбачевқа қарсы төңкеріс кезінде конституцияны қорғай алмады. Қытай басшылығы Еуропаның сәтсіз коммунистік мемлекеттерімен байланысы болғандықтан, осындай конституциялық бақылау комитетін құруға қарсылық көрсетті. Қытай, Куба, Лаос және Вьетнам сияқты коммунистік мемлекеттердің ешқайсысы 2018 жылға дейін конституциялық бақылау комитеттерін немесе қолданыстағы құрылымнан тыс кез келген конституциялық бақылауды сынап көрген жоқ, ол кезде Ұлттық халық конгресінің Конституция және заң комитетіне конституциялық тексеру құқығы берілді.

Мемлекеттік биліктің ең жоғары әкімшілік органы ретінде үкімет

Коммунистік мемлекеттердің үкіметі әдетте "мемлекеттік биліктің жоғарғы органының атқарушы органы" немесе "мемлекеттік биліктің жоғарғы әкімшілік мекемесі" ретінде анықталады. Ол заң шығарушы органның атқарушы органы ретінде қызмет етеді. Бұл модель әртүрлі вариациялармен барлық коммунистік мемлекеттерде енгізілді. Көптеген жылдар бойы Совет үкіметі Министрлер Кеңесі деп белгілі болды, ал Албания, Шығыс Германия, Венгрия, Польша және Румыния үкіметтері үшін де осы атау қолданылды. Ол заң шығарушы орган мен оның тұрақты комитеті сияқты басқа орталық органдардан тәуелсіз болды, бірақ Жоғарғы Кеңес қалаған сұрақтарының барлығын шешуге құқылы болды. Совет үкіметі заң шығарушы органға жауапты болды, ал заң шығарушы органның сессиялары арасында ол заң шығарушы органның тұрақты комитетіне есеп берді. Тұрақты комитет Совет үкіметін қайта ұйымдастырып, жауапқа тарта алатын болса да, үкіметке нұсқау бере алмайтын. Коммунистік мемлекеттерде үкімет жалпы экономикалық жүйеге, қоғамдық тәртіпке, сыртқы қатынастарға және қорғанысқа жауапты болды. Совет үкіметінің моделі Болгария, Чехословакия, Шығыс Германия, Венгрия, Польша және Румынияда аздаған ерекшеліктермен көбінесе бірдей жүзеге асырылды. Бір ерекшелік – Чехословакия, онда мемлекет басшысы президент болды, емес, ұжымдық басшылық болған жоқ. Тағы бір ерекшелік Болгарияда болды, онда Мемлекеттік Кеңес Министрлер Кеңесіне тапсырмалар беруге құқылы болды.

Сот органдары мен социалистік құқық

Әрбір коммунистік мемлекетте сот және прокуратура органдары заң шығарушы органдар болып табылады. Мысалы, Қытайдың Жоғарғы Халық Соты – «Ұлттық Халық Конгресі атынан сот жүйесін басқаратын заң шығарушы басқару органы» және осы арқылы Қытай Коммунистік партиясы. Бұл органдар өз жұмыстары үшін заң шығарушы органға жауап береді және оған есеп қояды. Мысалы, Вьетнамның Жоғарғы Халық Прокуратурасының Бас Прокуроры жыл сайын заң шығарушы орган – Ұлттық Ассамблеяға жылдық Жұмыс есебін ұсынады. Сонымен қатар, барлық коммунистік мемлекеттер азаматтық құқық жүйесі бар елдерде құрылған. Шығыс Еуропа елдері бұрын Австро-Венгрия империясы, Германия империясы және Ресей империясының билігінде болған, олардың барлығы азаматтық құқық жүйесіне ие болған. Кубаға Испания азаматтық құқық жүйесін таңған, ал Қытай Конфуцийлік элементтермен үйлестірілген азаматтық заңды енгізді, ал Вьетнам француз заңын қолданды. Кеңес Одағы құрылғаннан бері социалистік құқық жеке құқықтық жүйе ме, әлде азаматтық құқық дәстүрінің бөлігі ме деген ғылыми пікірталас жүріп келеді. Заң ғалымы Рене Давид социалистік құқық жүйесінің «біздің француз заңына қатысты ерекше ерекшеліктерге ие екенін, оны бұрынғы орыс заңына ұқсатып, римдік құқық жүйесімен байланыстыру мүмкін емес» деп жазды. Сол сияқты, Кристофер Осакве социалистік құқықтың «басқа заманауи құқық отбасыларынан ерекшеленетін дербес құқықтық жүйе» деп қорытындылады. Социалистік құқықты жеке құқықтық жүйе ретінде қолдаушылар мынадай ерекшеліктерді анықтады: социалистік құқық мемлекет жойылуымен бірге жойылады; марксистік-лениндік партияның үстемдігі; социалистік құқық бағынышты және экономикалық құрылымның өзгеруін көрсетеді (жеке құқықтың мемлекеттік құқыққа сіңірілуі); социалистік құқықтың діни сипаты бар; социалистік құқық нормативтік емес, артықшылықты болып табылады. Заң қызметкерлері өз істерін батыстықтармен салыстырғанда басқаша талқылайды. Мысалы, «1920 жылдардағы кеңестік заңгерлердің басым көзқарасы сол кездегі кеңестік заңның әлі де капиталистік болып қалған кеңестік экономикаға сәйкес келетін батыс үлгісіндегі заң болды». Бұл командалық экономиканың енгізілуімен өзгерді және социалистік құқық термині 1930 жылдары осыны көрсету үшін пайда болды. Венгриялық заң теоретигі Имре Сабо социалистік құқық пен азаматтық құқықтың ұқсастығын мойындады, бірақ «заңның негізгі төрт түрін ажыратуға болады: құл, феодал, капиталистік және социалистік қоғамдардың заңдары» деп атап өтті. Марксистік тарихи материализм теориясын қолдана отырып, Сабо социалистік құқық бір заң отбасына жата алмайды деп мәлімдеді, өйткені материалдық құрылым капиталистік елдерден өзгеше, ал олардың үстінен салынатын құрылым (мемлекет) осы айырмашылықтарды көрсетуі керек. Басқаша айтқанда, заң – билеуші таптың басқару құралы. Рене Давид атап өткендей, социалистік заңгерлер «өздерінің заңдарын басқа санатқа жатқызу, римдік және жалпы заңдарды қарапайым санатқа жатқызу, олар заңгерлер ретінде емес, философтар мен марксистер ретінде ойлайды; олар өздерінің социалистік заңдарының түпнұсқалығын қатаң заңдық емес көзқараспен растайды». Алайда, кейбір социалистік заң теоретиктері, мысалы, румын заңгері Виктор Златеску заңның түрі мен заң отбасысы арасындағы айырмашылықты көрсетті. Златескудың пікірінше, «социалистік елдердің заңдары мен капиталистік елдердің заңдары арасындағы айырмашылық, мысалы, рим-германдық және жалпы заң арасындағы айырмашылық сияқты емес. Социалистік құқық батыстық салыстырмалы зерттеулерде айтылғандай, басқаларымен қатар үшінші отбасы емес». Басқаша айтқанда, социалистік құқық – азаматтық құқық, бірақ ол басқа қоғам үшін заңның басқа түрі. Югослав заңгері көптеген құқықтық институттар мен құқықтық қатынастар социалистік құқықта өзгермейтінін атап өтті, сондай-ақ оларды «мемлекеттегі билеуші таптың тиісті мүдделеріне сәйкес келсе» пайдалану «қажет және негізделген» екенін мәлімдеді. Маңыздысы, социалистік құқық азаматтық құқық институттарын, әдістемесін және ұйымдастырылуын сақтап қалды. Бұл Шығыс Германияның 1896 жылғы неміс азаматтық кодексін 1976 жылға дейін сақтап қалғанынан көрінеді, ал Польша 1964 жылы өзінің азаматтық кодексін қабылдағанға дейін Австрия, Франция, Германия және Ресейдің қолданыстағы азаматтық кодекстерін қолданды. Ғалым Джон Куигли «социалистік құқық сот процесінің тергеу стилін, заңды негізінен соттар емес, заң шығарушы органдар жасауын және кодекстерді түсіндіруде заң ғылымының маңызды рөлін сақтайды» деп жазды.

Бақылау

Коммунистік мемлекеттер екі түрлі азаматтық-әскери жүйе құрды. Көптеген социалистік мемлекеттердің қарулы күштері тарихи түрде кеңестік үлгідегі мемлекеттік институттар болды, бірақ Қытай, Лаос, Солтүстік Корея және Вьетнамда қарулы күштер партиялық мемлекеттік институттар болып табылады. Дегенмен, мемлекеттік (кеңестік) және партиялық мемлекеттік (қытай) модельдер арасында бірнеше айырмашылықтар бар. Кеңес үлгісінде Кеңес Қарулы Күштерін Қорғаныс Кеңесі (КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумы құрған орган) басқарды, ал Министрлер Кеңесі қорғаныс саясатын қалыптастыруға жауапты болды. Партия басшысы экс-официо Қорғаныс Кеңесінің төрағасы болды. Қорғаныс Кеңесінен төменгі деңгейде Кеңес Қарулы Күштерінің стратегиялық бағыты мен басшылығына жауапты Бас әскери кеңес болды. Қорғаныс Кеңесінің жұмыс органы – Бас штаб, ол әскери және саяси жағдайларды олардың дамуына қарай талдаумен айналысты. Партия қарулы күштерді Қорғаныс министрлігінің Бас саяси басқармасы (БСБ) арқылы бақылады, ол «КПСС Орталық Комитетінің бір бөлімі» ретінде жұмыс істейтін мемлекеттік орган болды. БСБ саяси идеологиялық жұмысты ұйымдастырды және орталықтан бастап компания деңгейіне дейін саяси бақылау тетіктерін құрды. Формальды түрде БСБ партиялық және комсомолдық органдарды, сондай-ақ қарулы күштердегі бағынышты органдарды ұйымдастыруға, партия мен мемлекеттің қарулы күштерді бақылауын қамтамасыз етуге, офицерлердің саяси көрсеткіштерін бағалауға, әскери баспасөздің идеологиялық мазмұнын қадағалауға және саяси-әскери оқу орындарының идеологиялық мазмұнын қадағалауға жауапты болды. БСБ басшысы әскери протокол бойынша төртінші орында тұрды, бірақ ол Қорғаныс Кеңесінің мүшесі емес еді. КОКП Орталық Комитетінің Әкімшілік органдар департаменті партияның кадр саясатын іске асыруға жауапты болды және КГБ, Ішкі істер министрлігі мен Қорғаныс министрлігіне бақылау жасады. Қытайдың партиялық мемлекеттік үлгісінде Халықтық Азаттық Армиясы (ХАА) партия институты болып табылады. Қытай Коммунистік партиясы Конституциясының кіріспесінде былай делінген: «Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) Халықтық Азаттық Армиясы мен басқа да халықтық қарулы күштерге абсолютті басшылықты ұстануға міндетті». ХАА өз жұмысын Қытай Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің нұсқауларына сәйкес жүзеге асырады. Мао Цзэдун ХАА-ның институционалдық жағдайын былай сипаттады: «Әрбір коммунист «саяси билік мылтықтан өседі» деген шындықты ұғынуы керек. Біздің принципіміз – партия мылтықты басқарады, ал мылтық партияны басқаруға ешқашан рұқсат етілмеуі керек». Орталық әскери комиссия (ОӘК) – мемлекеттің де, партияның да органы, ол ҚКП Орталық Комитетінің және ұлттық заң шығарушы орган, Ұлттық Халық Конгресінің органы болып табылады. ҚКП Бас хатшысы экс-официо партиялық ОӘК төрағасы, ал Қытай Халық Республикасының Президенті – мемлекеттік ОӘК төрағасы. Партиялық және мемлекеттік ОӘК құрамы бірдей. ОӘК ХАА-ның басқаруына жауапты және ұлттық қорғаныс саясатын анықтайды. ОӘК-ке тікелей бағынатын он бес департамент бар, олар саяси жұмыстан бастап ХАА-ның әкімшілік басқаруына дейін барлық мәселелерге жауапты. Маңыздысы, ОӘК КОКП Әкімшілік органдар департаментінің өкілеттіктерін асыра бағалайды, ал Қытайдың Бас саяси басқармасының аналогы әскери істерді ғана емес, сонымен қатар барлау, қауіпсіздік қызметі және контрбарлау жұмыстарын да қадағалайды.

Өкілдік

Либералды демократияларға қарағанда, әскери қызметшілер азаматтық басқару институттарының мүшелері болып, олардың жұмысына қатысады. Бұл барлық коммунистік мемлекеттерге тән. Вьетнам Коммунистік партиясы (ВКП) 1986 жылдан бері өзінің саяси бюросына кем дегенде бір әскери қызметкерді сайлап отыр. 1986–2006 жылдар аралығында КПВ Орталық Комитетінің құрамындағы әскери қызметте жүргендердің орташа көрсеткіші 9,2 пайызды құрады. Әскери өкілдер ұлттық заң шығару органында (Ұлттық жиналыс) және басқа да өкілдік институттарда да ұсынылған. Қытайда 1987 жылдан бері Қытай Коммунистік партиясының (ҚХП) екі төрағасының орынбасары ҚХП саяси бюросына құқық бойынша орын алып келеді.

Бас рөл

Марксистік-лениндік партиялар барлық коммунистік мемлекеттерді басқарды. Бұл партия капитализмнің қанаушылыққа ұшыраған таптарының мүдделерін білдіру және түсіндіруді көздейді. Ол қанаушылыққа ұшыраған таптарды коммунизмге жету жолында жетекшілік етуге ұмтылады. Алайда, партияны жалпы қанаушылыққа ұшыраған топпен бірдейлендіру мүмкін емес. Оның құрамына секциялық мүддеден жоғары саналы мүшелер кіреді. Сондықтан партия қанаушылыққа ұшыраған таптардың озық бөлігін білдіреді және олар арқылы адамзат тарихын басқаратын жалпы заңдарды түсіндіру арқылы қанаушылыққа ұшыраған таптарға басшылық етеді, осылайша коммунизмге жетелейді. Иосиф Сталин "Лениншіліктің негіздері" (1924) еңбегінде: «Пролетариатқа [жұмысшы табына] ең алдымен партия өзінің Бас штабы ретінде қажет, оны билікті сәтті басып алу үшін керек. Бірақ пролетариат партияға тек [сыныптық] диктатураны орнату үшін ғана емес, одан да көп – [сыныптық] диктатураны сақтау үшін қажет» деп жазды. Вьетнамның қазіргі Конституциясының 4-бабында: «Вьетнам Коммунистік партиясы – вьетнамдық жұмысшы табының авангарды, сонымен бірге еңбекші халық пен вьетнамдық ұлттың авангарды, жұмысшы табының, еңбекші халық пен бүкіл ұлттың мүдделерінің адал өкілі, марксистік-лениндік ілім мен Хо Ши Миннің ой-пікірлеріне сүйене отырып, мемлекет пен қоғамның жетекші күші» деп жазылған. Осыған ұқсас, Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) өзін «қытай жұмысшы табының, қытай халқының және қытай ұлтының авангарды» деп сипаттайды. Екі коммунистік партияның атап көрсетуінше, коммунистік мемлекеттердің биліктегі партиялары – авангардтық партиялар. Владимир Ленин авангардтық партиялардың «билікті иемденіп, бүкіл халықты социализмге жетелеуге, жаңа жүйені басқару мен ұйымдастыруға, барлық жұмысшы және қанаушылыққа ұшыраған адамдардың мұғалімі, жетекшісі, буржуазиясыз әлеуметтік өмірін ұйымдастыруға қабілетті» екенін теориялады. Бұл идея ақырында ҚКП-ның өзін-өзі сипаттауында және Вьетнам Конституциясында көрініс тапқандай, мемлекетті басқаруда партияның жетекші рөлі туралы түсінікке дамыды.

Ішкі ұйым

Марксистік-лениндік билік партиясы өзін демократиялық централизм принципі бойынша ұйымдастырады, және осы арқылы мемлекет те ұйымдастырылады. Бұл партияның барлық басқару органдары жоғарыдан төменге дейін сайланатынын, партия органдары өздерінің қызметі туралы тиісті партия ұйымдарына мерзімді есеп беретінін, партия ішінде қатаң тәртіп пен азшылықтың көпшілікке бағынуын, сондай-ақ жоғары органдардың барлық шешімдерінің төменгі органдар мен барлық партия мүшелері үшін міндетті екенін білдіреді. Марксистік-лениндік билік партиясының жоғары органы – партия съезі. Съезд орталық комитет пен, қажет болған жағдайда, аудит комиссиясы мен бақылау комиссиясын немесе екеуін де сайлайды. Сонымен қатар, социалистік және батыс қоғамдары арасындағы көптеген өзге де айырмашылықтар бар еді. Социалистік қоғамдар көбінесе өндіріс құралдарының мемлекеттік немесе қоғамдық меншігімен сипатталды, бұл коммунистік партия ұйымдары, демократиялық жолмен сайланған кеңестер мен коммуналар, кооперативтік құрылымдар арқылы жүзеге асырылды – бұл корпорациялар мен жеке тұлғалардың меншігі мен басқаруының либералды-демократиялық капиталистік еркін нарық парадигмасына қарсы болды. Коммунистік мемлекеттердің қоғамға қатысты билік партияларының ықпалы мен кең аумақтық таралуы, сондай-ақ меншік құқығы мен сөз бостандығы сияқты кейбір батыс құқықтық құқықтары мен бостандықтарын мойындамауы сынға ұшырады. Коммунистік мемлекеттердің алғашқы экономикалық даму саясаты ауыр индустрияны дамытуға басымдық бергені үшін сынға алынды. Кеңес жақтастары мен социалистер бұл сынға еркіндік туралы идеологиялық айырмашылықтарды атап көрсете отырып жауап берді. Макфарланд пен Агеев: «Марксистік-лениндік нормалар laissez-faire индивидуализмін (мысалы, тұрғын үйді төлеу қабілетіне қарай анықтау) кемсітті, сондай-ақ Батыста байлықтың кең ауқымын айыптады. Оның орнына кеңес идеалдары теңдікке баса назар аударды: тегін білім беру және медициналық көмек, тұрғын үй мен жалақыда аз айырмашылық және т.б.» деді. Коммунистік мемлекеттердің бұрынғы азаматтары көбірек еркіндікке ие болды деген мәлімдемеге қатысты пікір білдіруді сұрағанда, Шығыс Германияның бұрынғы ұлттық қорғаныс министрі Хайнц Кесслер: «Шығыс Еуропадағы миллиондаған адамдар қазір жұмыссыз, қауіпсіз көшелерсіз, денсаулық сақтаусыз, әлеуметтік қамсыздандырусыз қалды» деді. Марксистік-лениндік идеологияға негізделген мемлекеттерді талдаған Амстердам университетінің экономисі Майкл Эллман мұндай мемлекеттердің бала өлім-жітім және өмір сүру ұзақтығы сияқты денсаулық сақтау көрсеткіштері бойынша Батыс мемлекеттерінен жақсы екенін атап өтті. 1986 жылы «Американдық қоғамдық денсаулық журналында» және 1992 жылы «Халықаралық денсаулық сақтау қызметі журналында» жарияланған зерттеулер тиісінше: «экономикалық даму деңгейі ұқсас елдердің арасында социалистік елдер физикалық өмір сүру сапасы (ПҚС) көрсеткіштері бойынша жақсы нәтижелер көрсетті» және социализм «көбінесе әлем халқының денсаулық жағдайын жақсартуда капитализмнен сәттірек болды» деп мәлімдеді. Филипп Тер коммунистік үкіметтердің модернизация бағдарламалары нәтижесінде Шығыс блогы елдерінде өмір сүру деңгейінің артқанын айтады. Сол сияқты, Амартия Сеннің өмір сүру ұзақтығын халықаралық салыстыру бойынша жасаған талдауы бірнеше марксистік-лениндік мемлекеттердің елеулі жетістіктерге қол жеткізгенін көрсетті және «бір ой туындайды – коммунизм кедейлікті жоюға көмектеседі» деп түсіндірді. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін кедейлік, қылмыс, сыбайлас жемқорлық, жұмыссыздық, баспанасыздық, аурулар, нәресте өлім-жітім, тұрмыстық зорлық-зомбылық, табыстың теңсіздігі, калориялық тұтыну, өмір сүру ұзақтығы, ересектердің сауаттылығы және табыс төмендеді.

Жады

Коммунистік мемлекеттердің құрбандарына арналған ескерткіштер Шығыс Еуропаның дерлік барлық астаналарында бар. Коммунистік үкімді құжаттаған бірнеше мұражайлар да бар, мысалы Литвадағы Оккупация және бостандық күресі мұражайы, Ригадағы Латвия Оккупация мұражайы және Будапешттегі Террор үйі. Бәрі де нацистік үкімді құжаттайды. Вашингтонда 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы Демократия Құдайының мүсінінен жасалған қоладан құйылған мүсін 2007 жылы Коммунизм құрбандарының ескерткіші ретінде ашылды, ол 1993 жылы АҚШ Конгресімен бекітілген. Коммунизм құрбандарын еске алу қоры Вашингтонда Коммунизмге арналған халықаралық мұражай салуды жоспарлап отыр. 2008 жылғы мәліметтерге сәйкес, Ресейде коммунистік мемлекеттердің құрбандарына арналған 627 ескерткіш және ескерткіш тақталар бар еді, олардың көпшілігі жеке азаматтармен жасалған және ұлттық ескерткіш немесе ұлттық мұражай болған жоқ. 2017 жылдың қазан айында ашылған Мәскеудегі Қайғы қабырғасы – Сталиннің саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған Ресейдегі алғашқы ескерткіш. 2017 жылы Канаданың Ұлттық астаналық комиссиясы Оттавадағы Провинциялар мен аумақтар бағында коммунизм құрбандарына арналған мемориалды салуды мақұлдады. 2018 жылдың 23 тамызында Эстонияның 1940–1991 жылдардағы Коммунизм құрбандарының ескерткіші Таллинде президент Керсти Кальюлайд тарапынан ашылды. Ескерткіш құрылысын мемлекет қаржыландырды және Эстония тарихи естелік институты басқарады. Ашылу рәсімі Сталиндік және нацистік режимдердің құрбандарын еске алудың еуропалық күнімен сәйкес келеді. Антрополог Кристен Годзидің пікірінше, коммунизм құрбандары туралы айтуды институционалды ету, немесе нацистік Холокост (расалық қырғын) пен коммунизм құрбандары (сыныптық қырғын) арасындағы моральдық теңдестік, әсіресе жаһандық қаржы дағдарысының басында Еуропадағы соңғысын еске алуға жасалған тымысы, экономикалық және саяси элиталардың қираған экономикалар мен шығыс және батыстағы өте теңсіздіктерге қарсы солшыл күштердің қайта өрлеуінен қорқуының нәтижесі ретінде қарастырылуы мүмкін, бұл неолибералды капитализмнің шектен шығуынан туындады. Годзи коммунистік мемлекеттердегі жетістіктер туралы, соның ішінде сауаттылық, білім беру, әйелдер құқықтары және әлеуметтік қамсыздандыру туралы әңгімелер көбінесе үнсіздікке ұшырайтынын, ал коммунизм тақырыбындағы әңгімелер көбінесе Сталиннің қылмыстары мен қос геноцид теориясына бағытталғанын айтады. Лаур Ноймайердің сөзіне сәйкес, бұл «категориялар мен сандар тізіміне негізделген» антикоммунистік наратив ретінде қолданылады, «коммунистік мемлекеттік зорлық-зомбылықты (коммунистік қылмыстар, «қызыл геноцид» немесе «классицид» деп танылған) айыптау және қуғынға ұшыраған адамдарды құрметтеу үшін (басқаша «коммунизм құрбандары» және «тоталитарлық қарсылық батырлары» деп танылады)».

Жалпы

Төменде Қытай Коммунистік партиясының басшы лауазымына адамдардың қашан сайланғандығы, лауазымдардың атаулары, олардың қашан құрылғандығы және таратылғандығы туралы мәліметтер келтірілген.