Кіріспе

1978-1992 жылдар аралығында Ауғанстанның биліктегі партиясы – Ауғанстан Халықтық Демократиялық партиясы (АХДП). 1965 жылдың 1 қаңтарында құрылған марксистік-лениндік саяси партия. 1965 жылғы Ауғанстан парламенті сайлауында партияның төрт мүшесі орын алды, 1969 жылы екі орынға дейін азайды, бірақ бұл партиялар толыққанды заңды мәртебе алғанға дейін болды. Партияның өмір сүрген кезеңінің көп бөлігінде қатал «Халық» (Khalq) және орташа «Парчам» фракциялары арасында жік болды, олардың әрқайсысы «нағыз» АХДП екенін мәлімдеді. Партия марксистік-лениндік идеологияны ұстанды және кеңестікке бағынышты саяси бағытты ұстанды. 1965 жылғы қаңтарда партияның құрылтай съезінде қабылданған, бірақ партия кадрларына жарияланбаған АХДП-ның құпия конституциясы өзін «Ауғанстандағы жұмысшы табының және барлық еңбекшілердің алдыңғы қатары» деп сипаттады және партия идеологиясын «марксизм-ленинизмнің практикалық тәжірибесі» деп анықтады. АХДП-ның ішкі құжаттарында марксистік терминология кеңінен қолданылса да, партия өзін ресми түрде «коммунистік» деп атаудан аулақ болды, орнына «ұлттық-демократиялық» және «социалистік» сияқты атауларды пайдаланды. 1966 жылғы сәуірде жарияланған АХДП-ның қоғамдық платформалық құжатында оның саяси мақсаттары «демократиялық ұлттық үкімет» құру және социалистік мемлекет құрудың ұзақ мерзімді мақсатын қамтиды деп көрсетілді. «Халық» және «Парчам» ұйымдық жік 1967 жылы АХДП ішінде туды. «Халық» фракциясы қатаң марксистік-лениндік догманы ұстанды және радикалды революциялық бағытты ұстанса, «Парчам» фракциясы басқа солшыл партиялармен «бірлескен майдан» құруды көздеді. 1977 жылдың шілдесінде кеңестік делдалдықпен «Халық» және «Парчам» фракциялары бірігіп, Дауд Хан режиміне қарсы төңкеріс дайындау мақсатымен АХДП құрамына қайта кірді. 1978-1979 жылдар аралығында «Халық» билігінің алғашқы кезеңінде АХДП өзін Ауғанстанда «социалистік революцияны» ілгерілетуші күш ретінде көрсетті. 1979 жылғы желтоқсанда кеңес әскерлерінің сарай төңкерісі нәтижесінде Хафизулла Әмин құлатылып, өлтірілгеннен кейін «Парчам» фракциясы басымдығымен АХДП өз үкіметінің марксистік трансформацияның «ұлттық-демократиялық кезеңін» жеңілдетіп отырғанын мәлімдеді. Партияның соңғы жылдарында ол марксизм-ленинизмнен ауылып, ауған ұлтшылдығына қарай бет бұрды. Азшылық болғанына қарамастан, партия 1973 жылы Ауғанстанның бұрынғы премьер-министрі Мұхаммед Дауд Ханға король Мұхаммед Захир Шахты құлатып, Ауғанстан Республикасын құруға көмектесті. Бастапқыда АХДП үкіметтік кабинетте кеңінен өкілдік етілді, бірақ партия мен президент Дауд Хан арасындағы қарым-қатынас нашарлағаннан кейін көптеген АХДП шенеуніктері қызметтен алынды. 1978 жылы АХДП Ауғанстан Ұлттық Армиясының мүшелерінің көмегімен Дауд Ханнан билікті тартып алды, бұл «Сәуір революциясы» деп белгілі болды. Нұр Мұхаммед Тараки басшылығымен АХДП 1987 жылға дейін жалғасқан Ауғанстан Демократиялық Республикасын құрды. 1987 жылы ұлттық келісім туралы келіссөздерден кейін елдің ресми атауы «Ауғанстан Республикасы» болып өзгерді (ол 1978 жылға дейін қолданылған атау). 1990 жылы Мұхаммед Нәжібулла басшылығымен партия «Отан партиясы» (حزب وطن, Hezb e Watan) деп қайта аталды және партияның көптеген символдары мен саясаты өзгертілді немесе алынып тасталды. Республика 1992 жылға дейін, яғни моджахедтер көтерілісшілері астана Кабулды басып алып, ел билігін өздеріне қаратуға дейін өмір сүрді. Содан кейін АХДП таратылды, кейбір шенеуніктер жаңа үкіметке қосылды, ал кейбіреулері жасақтарға қосылды немесе дезертирлік жасады.

Тарих

Нұр Мұхаммед Тарақи өзінің саяси мансабын ауған журналисі ретінде бастады. 1965 жылдың 1 қаңтарында Тараки Бабрак Кармалмен бірге Ауғанстанның Демократиялық халық партиясын құрды. Бастапқыда партия «Халықтық демократиялық үрдіс» деген атпен жұмыс істеді, себебі секуляристік және монархияға қарсы партиялар заңсыз болды. Ауғанстан Халықтық Демократиялық партиясы (АХДП) 1965 жылдың 1 қаңтарында Ауғанстан Социалистік партиясының әртүрлі фракцияларының біріктіру конгресінде ресми түрде құрылды. Жиырма жеті адам Кабулдағы Таракидің үйіне жиналып, Таракиді партияның бірінші Бас хатшысы, ал Кармалды Бас хатшының орынбасары етіп сайлады және бес мүшеден тұратын Орталық Комитетті (саяси бюро деп те аталады) таңдады. Содан кейін сол жылы Тараки Кеңес Одағы Коммунистік партиясының (КОКП) Халықаралық бөлімінен Мәскеуге шақырылды. Ол кезде Ауғанстан қоғамында АХДП-ның Кеңес Одағымен тығыз байланыста екені белгілі болды. Ақырында, АХДП Ауғанстан тарихындағы алғашқы еркін сайлауда үш өкілін парламентке өткізе алды: Кармал, Анахита Ратебзад және Нур Ахмет Нур. Кейін Тараки «Халқ» деген атпен Ауғанстан тарихындағы алғашқы радикалдық газетті шығарды, бірақ 1966 жылы үкімет газетті жабуға мәжбүр етті.

Халк және Парчам

1967 жылы партия бірнеше саяси топтарға бөлінді, олардың ішіндегі ең ірілері – Халқ және Парчам, сондай-ақ Сетами Милли және Грохи Кар. Бұл жаңа бөліністер идеологиялық және экономикалық себептерден туындады. Халқ тарапынан қолдау көрсеткендердің көпшілігі елдің ауылдық аймақтарындағы этникалық паштундар еді. Парчамның қолдаушылары көбінесе елдегі әлеуметтік-экономикалық реформаларды жақтаған қалалық азаматтардан құралды. Халқ Парчамды король Мохаммед Захир Шахқа адалдық танытуда айыптады, себебі олардың «Парчам» газеті корольдің кешіріміне ие болды және 1968 жылдың наурыз айынан 1969 жылдың шілдесіне дейін жарық көрді. Кармал Таракидің артық радикализмін айыптау үшін ПДПА Орталық Комитетін көндіруге тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Дауыс беру нәтижесі өте жақын болды, ал Тараки өз кезегінде Кармалды бейтараптандыру үшін комитетке өзінің жақтастарынан тұратын жаңа мүшелерді тағайындады. Осы оқиғадан кейін Кармал отставкаға кетейін деп ұсынды, және оның өтініші Политбюро тарапынан қабылданды. 1967 жылы ПДПА-ның екі топқа бөлінуі ресми түрде жарияланбағанмен, Кармал Орталық Комитет мүшелерінің жартысынан да азын өзімен бірге алып кетті. Партия ішіндегі тартыстардың нәтижесінде, 1969 жылғы Ауғанстан парламенті сайлауында партияның Ауғанстан парламентіндегі өкілдігі төрт орыннан екі орынға дейін азайды. Дауд билікті басып алғаннан кейін, ол Даудтың Ауғанстан Республикасын құрды. Төңкерістен кейін Лоя Джирга Даудтың жаңа конституциясын бекітті, ол 1977 жылдың қаңтарында президенттік, бір партиялық үкімет жүйесін орнатты. Жаңа конституция Даудты көптеген саяси одақтастарынан бөліп тастады.

Татуласу

Мәскеуде орналасқан Кеңес Одағы Тараки басқарған Халқ фракциясы мен Кармал басқарған Парчам фракциясының келісуіне маңызды рөл атқарды. 1977 жылдың наурыз айында бірлік туралы ресми келісімге қол жеткізілді, ал шілде айында екі фракция соңғы он жылда алғаш рет бірлескен кеңес өткізді. 1967 жылы партиялардың бөлінуінен бастап екі тарап та Кеңес үкіметімен байланыс ұстады. Екі партия да тұрақты түрде Кеңес Одағын қолдады. Олардың Кеңес елшілігі мен арнайы қызмет органдарынан қаржылық және басқа да түрде көмек алғандығы туралы айыптаулар бар. Дегенмен, Кеңес Одағы патша Захир Шах пен оның туысы Дауд Хан – бірінші Ауған Президентімен жақын қарым-қатынаста болды, бұл олардың арақатынастарын нашарлатуы мүмкін еді. Кеңес Одағы Халқшыларға немесе Парчамшыларға қаржылық көмек көрсеткенін растайтын фактілер жоқ. Тараки мен Кармал Кабулдегі Кеңес елшілігімен және оның қызметкерлерімен тығыз байланыс орнатты, сондай-ақ Кеңес әскери барлауы (Гла́вное разве́дывательное управле́ние – ГРУ) Халқ фракциясына әскери шенеуніктерді тартуға көмектескен сияқты көрінеді.

Саур революциясы

1978 жылы партияның «Парчам» тобындағы ХДПА-ның көрнекті мүшесі Мир Акбар Хайбер үкімет пен оның байланыстылары тарапынан өлтірілді деген мәлімдеме тарады. Үкімет оны өлтіргені туралы айыптауларды жоққа шығарса да, ХДПА мүшелері Мұхаммед Дауд Ханның оларды құртуды жоспарлап отырғанынан қорқып жүрді. Хайбардың жерлеу рәсімінде үкіметке қарсы өткен ірі наразылықтан кейін, ХДПА-ның көптеген жетекшілері үкімет тарапынан тұтқындалды. Ауғанстан әскери офицерлерінің бір бөлігі ХДПА-ның «Халк» фракциясын қолдағандықтан, Хафизулла Әмин көтеріліс ұйымдастыруға жететіндей уақытқа дейін түрмеден босатылды. Төңкеріс алдында Ауған полициясы Аминды 1978 жылдың 25 сәуірінде Политбюроның үш мүшесі мен Тараки сияқты дереу түрмеге жібермеді. Оның тұтқындалуы бес сағатқа кейінге шегерілді, ол уақытта ол үй қамауында болды. 1978 жылдың 26 сәуірінде түрмеге қамалғанға дейін ол «Халк» әскери шенеуніктерге отбасы арқылы нұсқаулар берді. Төңкеріс осы күнді стратегиялық тұрғыдан таңдалды, себебі ол мұсылманның құдайға сыйынған күні – жұма күніне бір күн бұрын болды, және көптеген әскери командирлер мен мемлекеттік қызметкерлер демалыста болды. Төңкерісте танктер пайдаланылды, майор Аслам Ваттанжар танк бөлімшелеріне басшылық етті. Полковник Абдул Қадыр басқаратын Ауған әуе күшінің көмегімен көтерілісшілер Президенттік гвардияның қарсылығын жеңіп, Даудты өлтіріп, оның отбасының көптеген мүшелерін қаза таптырды. Хафизулла Әмин елді Ауғанстан Демократиялық Республикасы (АДР) деп атады.

Жаңа реформалар

Бөлінген ПДПА Дауд режимін Халқ фракциясының Нұр Мұхаммед Тараки басшылығымен жаңа үкіметпен алмастырды. Кабулдағы алғашқы кабинет халқилер мен пархамилердің лауазымдары кезектесіп орналасуына мұқият құрылғандай болды. Тараки премьер-министр, Бабрак Кармал – премьер-министрдің аға орынбасары, ал Хафизулла Әмин – сыртқы істер министрі тағайындалды. Билікке келген соң, ПДП мешіт пен мемлекеттің бөлінуі, сауатсыздықпен күресу (сол кезде ол 90% құрады), жер реформасы, әйелдерді азат ету және феодалдық әдет-ғұрыптарды жоюға бағытталған қарқынды жаңғырту бағдарламасын іске қосты. Дәстүрлі қара, қызыл және жасыл түстердің орнына кеңес үлгісіндегі ұлттық ту пайда болды. Феодалдық деп есептелген дәстүрлі әдеттер – садақа беру, қалың мал төлеу және күштеп некелеуге тыйым салынды, ал некеге тұрудың ең төменгі жасы көтерілді. Үкімет әйелдер мен еркектердің біліміне баса мән берді және ауқымды сауат ашу кампаниясын бастады. Үкіметтің көптеген жаңа саясаты дәстүрлі ауғандық ислам түсінігімен тікелей қайшы келді, бұл дінді тайпалық және этникалық жағынан бөлінген халықты жаңа, таныс емес үкіметке қарсы біріктіре алатын жалғыз күшке айналдырды және Ауған саясатына исламизмнің енуіне әкелді. Көтерілістің алғашқы белгілері 1978 жылғы 20 шілдеде алыс шығыстағы Нуристан және Кунар провинцияларында пайда болды.

Қуғын-сүргін

Жаңа үкімет мыңдаған адамды өлтірген репрессиялық науқанды бастады, олардың көп бөлігі Пуле-Чархи түрмесінде қаза болды. 1978 жылдың сәуірінен 1979 жылдың желтоқсанына дейін түрмеде атқыланғандардың саны 27 000-ға жетеді деген бағалаулар бар. Консервативті топтардың айыптаулары мен болжамдарына қарамастан, төңкерілгеннен кейін бір жарым жыл өткен соң да діни амалдарға ешқандай шектеу қойылған жоқ.

Паршам ережесі

1979 жылы Кеңес Одағының "Дауыл-333" операциясы барысында Кеңес әскерінің арнайы күштері "Спецназ" Таджбег сарайына шабуыл жасап, Ауғанстан Халық Демократиялық Партиясының (АХДП) бас хатшысы Хафизулла Әминді өлтірді. Әминнің қазасы Бабрак Кармалдың Ауғанстанның жаңа басшысы және АХДП Бас хатшысы болуына әкеп соқты. Әминнің өлімінен кейін совет-афған соғысы басталды. Ұлттық бірігудің әліге дейін жүзеге аспауының басты себебі – жолдас Кармалдың біздің көмегімізбен Кабулда билікте қалуға үміттенуі. Бұған қоса, социалистік үкімет үшін күрескен кейбір ауған сарбаздары армиядан дезертирлік жасап немесе қашып кетті. 1986 жылдың мамыр айында Кармал партия бас хатшысы лауазымынан Мұхаммед Наджибулламен ауыстырылды, ал алты айдан кейін президенттік қызметтен босатылды. Оның мемлекет басшысы лауазымын Хажи Мохаммад Чамкани иеленді. Содан кейін Кармал Мәскеуге көшіп кетті (немесе, айтуынша, жер аударылды).

Ұлттық татуласу

КСРО Кабулдың оңтүстігі мен шығысындағы көптеген ауылдарды қиратып, зор гуманитарлық апатқа әкеп соққаннан кейін, ПДПА-ның құлдырауы АҚШ қолдауымен Пәкістан лагерьлерінде дайындықтан өткен моджахед жасақтарының күшеуімен жалғасты. 1982 және 1992 жылдар аралығында Пәкістанның Әскери барлау қызметі (ИСИ) агенттігі көтеріліске қосылу үшін 100 мыңнан астам адамды тартты. Кеңес Одағы 1989 жылы әскерін шығарды, бірақ КСРО 1991 жылы ыдырағанға дейін ПДПА режиміне миллиардтаған долларлық әскери көмек беруін тоқтатпады.

Отандық партия

1989 жылдың соңында Кеңес әскерлерінің шығуы, ПДПА-ның сол жылдар бойы билікте қалуына мүмкіндік берген саяси құрылымды өзгертті. Гүлбұдин Хекматияр үкіметке қолдауын кері тартып алғаннан кейін үкіметтің ішкі құлдырауы басталды. Кейін, 1990 жылдың наурыз айында Қорғаныс министрі және Қарулы Күштер Бас штабының бастығы Шахнавоз Танай әскери төңкеріс арқылы билікті басып алуға тырысты. Төңкеріс сәтсіз аяқталып, Танай елден қашуға мәжбүр болды. Нажибулла президенттік лауазымында қалды, сондықтан 1990 жылдың маусым айында партияны «Отан» партиясы деп атады. Партия бұрынғы ПДПА-ның марксистік-лениндік идеологиясынан бас тартты. Нажибулладан кейінгі уақытша жетекші Абдул Рахим Хатиф 1992 жылдың 22 сәуірінде көтерілісшілер басқарған мемлекет құруға келісті. Партия 1992 жылдың 6 мамырында «Жамиат-и Ислами» үкіметі тарапынан тыйым салынды.

Идеология

1919 жылдан бері Кеңес Одағы Ауғанстан саясатына, экономикасына және әскеріне күшті ықпал етіп келді (1979 жылға дейінгі кеңес-ауған қарым-қатынастарына қараңыз). КСРО-дағы мыңдаған ауған студенттері мен әскери оқушылары марксизм-ленинизмді және халықаралық коммунистік қозғалысты оқуға міндеттелді; олардың кейбіреулері осы идеологияға жақын болды. 1978 жылы ПДПА-ның бірінші Бас хатшысы болған Нұр Мұхаммед Тараки 1932 жылы Үндістанда жұмыс істеп, оқыған, сол жерде Үндістан Коммунистік партиясының өкілдерімен кездесіп, коммунизмге көшкен. ПДПА-ның екінші Бас хатшысы Хафизулла Әмин 1950 жылдардың соңында АҚШ-та оқыған кезінде өзінің солшыл нанымдарын нығайтты. Тараки мен Бабрак Кармал (ПДПА-ның үшінші Бас хатшысы) 1950 жылдардан бері Кеңес Одағының агенттері болды. 1965 жылы құрылғаннан бастап, кем дегенде 1984 жылға дейін ПДПА өзін "ұлттық-демократиялық" деп, коммунистік емес деп атады; алайда, халықаралық қатынастарға деген көзқарасы бойынша ПДПА кеңесшілдік бағытты ұстанды. 1965 жылғы партияның құпия конституциясында "ауған-совет достығын нығайту және кеңейту" талабы қойылды. 1976 жылғы партия тарихында былай делінген: "Партия империализмге, әсіресе американ империализміне және оның одақтасы маоизмге қарсы күреседі және бауырлас партиялармен бірге, ең алдымен Кеңес Одағының лениншіл партиясымен бірге күреседі". 1978 жылғы партиялық жарияламасында ПДПА өзін "жұмысшы табының алғы шебі" деп, ал Бас хатшы Таракиді "тәжірибелі марксист-ленинист" деп сипаттады. Бұл сипаттамалар батыс авторларын ПДПА-ны "нақты марксистік бағытты", "жария түрде кеңесшілдік социалистік қозғалыс" немесе "социалистік бейімділігі бар" реформаторлық деп сипаттауға итермеледі. 1978 жылғы сәуір төңкерісінен кейін ПДПА-ның Бас хатшысы Тараки ПДПА ұлтшыл және революционерлер екенін, бірақ коммунистер емес екенін мәлімдеді және зайырлы мемлекет аясында исламды қолдайтынын жариялады. Бірақ билікке келгеннен кейін ПДПА қалалық интеллигенцияның ықпалында екені және Ауғанстанның негізгі ауылдық және ислами қоғамдарында нақты әлеуметтік тірегінің болмауы анық болды. Партия жерді қайта бөлуден бастап әйелдерді азат етуге және білім беруге дейінгі бағдарламаны іске қосты, бұл дәстүрлі әдет-ғұрыптарды, діни заңдарды және Кабул мен ауылдық аймақтар арасындағы күш тепе-теңдігін бұзды.

Орталық комитет

1978 жылдың сәуірінен 1979 жылдың қыркүйегіне дейінгі кезеңде Орталық комитет 38 адамнан тұрды, олардың 12-сі Саур революциясынан кейін Таракинің бұйрығымен тазартылып, түрмеге қамалды немесе өлім жазасына кесілді. 1979 жылы Тараки биліктен алынып, өлім жазасына кесілгеннен кейін тағы бір мүше қызметтен шеттетілді. Хафизулла Әминнің қысқа мерзімдік билігі кезінде, 1979 жылдың қыркүйек-желтоқсан айларында Орталық комитетте ең көп дегенде 33 мүше болды, олардың 12-сі Әмин тағайындағандар еді. Бабрак Кармал билікке келгеннен кейін, оның бұйрығымен 25 мүше тазартылды немесе өлім жазасына кесілді (мүшелердің 76 пайызы). Ол Тараки немесе Әмин тазартудан өткізген 14 мүшені (өзінің ішінде) қайта орналастырды, 15 жаңа мүше тағайындады және 7 Әмин тағайындаған мүшені сақтап қалды. Орталық комитетте енді 36 мүше болды. Бір жыл өткен соң, 1981 жылдың маусым айында Парчамиттердің өкілдігін арттыру мақсатында Орталық комитетке 10 жаңа мүше тағайындалды (бұл комитетте рекордтық 46 мүше болды). Екі жылдан кейін, 1983 жылы тағы алты мүше тағайындалды, Орталық комитетте енді 52 толық мүше және 27 кандидат мүше болды. Осы 52 мүшенің тек үшеуі ғана Тараки, Әмин және Кармал билік еткен кезеңде үздіксіз қызмет еткен: Абдур Рашид Ариан, Мохаммед Исмаил Данеш және Салех Мохаммед Зеари (көбінесе Халқист деп аталады).

Төменгі органдар

PDPA Орталық Комитеті күнделікті мәселелерді шешетін бірнеше мамандандырылған комиссия құрған. Мысалы, партияның Халықаралық қатынастар комиссиясы басқа партиялармен ПДПА-ның байланыстарын қамтамасыз етті, Ұйымдастыру комиссиясы – бүкіл ел бойынша кадр тағайындауды, ал Қорғаныс және сот комиссиясы – әскери саясатты жүзеге асырды.

Төменгі деңгейдегі ұйымдар

1982 жылдан бастап ПДПА елді жерлерге қарай ұйымдық кеңейтім жасады. Мысалы, 1982 жылы 144 аудандық және кіші аудандық партия комитеттері болды, ал 1984 жылдың ортасына қарай бұл көрсеткіш 205-ке жетті. Ауғанстанның 55 шекаралық ауданының 15-інде бастауыш партия ұйымы (БПО) болмады, тағы 19-ында әр ауданда бір ғана БПО болды, ал қалған 21 ауданда партия жақсы ұйымдастырылғанмен, тиімділігі төмен болды. Осыған қарамастан, 1982-1987 жылдар аралығында ПДПА ұйымдық өсімді бастан кешірді, БПО саны 443-тен 1331-ге дейін өсті. Дегенмен, партия алдындағы басты мәселе – Ауғанстанның шашыраңқы шағын ауылдарында ұйымдастырылмауы еді. Ауғанстанда шамамен 25 000 ауыл болса, партия шамамен 2 000-ында ғана ұйымдастырылған. Тағы бір қиындық – партияның орталық басшылығының провинциялардағы төменгі деңгейдегі ұйымдармен немесе жалпы халықпен байланысының нашар болуы еді. 1987 жылы Нәжібулла билігі кезінде орталық пен жергілікті байланысты нығайту мақсатында ауылдық деңгейдегі партия хатшылары Орталық комитетке тағайындалды. Сонымен қатар, партияның орталық қызметкерлерінің провинцияларға сапарлары үш есеге артты, бұл партияның төменгі деңгейдегі ұйымдарымен және партияға мүше емес азаматтармен байланысын нығайтуға бағытталған тағы бір әрекет болды. ПДПА билігінің барлық кезеңіндегі маңызды мәселе – орта буын кадрларының көпшілігі өздері жауапты болған жерлерге қарағанда Кабулде тұрғандығы еді. 1980 жылдардың ортасындағы 10 000 орта буын кадрдың 5 000-ы Кабулде тұрды. Мысалы, 1982-1983 жылдары Фарьяб провинциясының әкімі тек қыс айларында ғана провинцияға барып, себебі муджахиддер сол айларда аймақтан әскерлерін шығарып алды. Тағы бір мәселе – Фарьяб провинциясында ПДПА белсенділік танытпады және жергілікті тұрғындардың көпшілігі 1978 жылы коммунистер құлатқан президент Мұхаммед Дауд Хан әлі де елді басқарып жатыр деп сенді. Нанграхар провинциясында (үкімет толық бақылауда болған жерде) де ұқсас мәселе туындады – партия ұйымы тоқырап қалды. Бұл мәселені шешу үшін ПДПА кадрлардың білімін арттыруға тырысты, оларды ПДПА-ның білім беру орталықтарына, мемлекеттік университеттерге оқуға жіберді немесе Шығыс блогында немесе Кеңес Одағында білім алу мүмкіндіктерін ұсынды. ПДПА-ның Әлеуметтік ғылымдар институты 2 500 студентті қабылдауға қабілетті болды және 1980 жылдардың соңына қарай 10 000-нан астам адамға диплом берді. Бәріне қарамастан, партия алдындағы басты мәселе – ауылдық жерлерде қызмет ететін партия мүшелерінің қауіпсіздігі еді. Мысалы, Газни провинциялық комитеті отырыс өткізген кезде қатысушылар үйге оралу үшін үш ай күтуге мәжбүр болды (қоршалған колонна мен тікұшақты күту).

Мүшелік

Билікті қолға алған кезде ПДПА-ның 5000-ден 7000-ға дейін мүшесі болды. Алайда, автор Брюс Амстуцтың пікірінше, Кармал билікті алған кезде ПДПА мүшелерінің саны шамамен 6000 болған. Бір жылдан кейін мүшелік саны 10 000-нан 15 000-ға дейін жетеді деп есептелді. 1984 жылы партия мемлекеттік мекемелерде, мемлекеттік кәсіпорындарда және әскери қызметте мүшелікке белсенді жұмыс істеудің нәтижесінде 20 000 мен 40 000 мүшеге ие болды (бұл көрсеткішке қалыпты және сынақ мүшелері кірді). Алайда, ПДПА-ның 1-ші конференциясында Кармал партияның 62 820-ға жуық қалыпты және сынақ мүшесі бар екенін мәлімдеді, бұл сан асыра сілтеу болды. Конференция 1981 жылдың тамызынан бері 21 700 мүшеге өскенін хабарлады. 1983 жылға дейін партияның жетекші лауазымдарындағы адамдар партияның 63 000 мен 70 000 мүшесі бар екенін мәлімдеді. 1982 жылы мүшелердің жартысы қарулы күштерде болды (онда Халқыстар басымдық құрды). 1982 жылдың тамызында Кармал ПДПА-ның әскери құрамында 20 000 мүшесі бар екенін және «армиядағы партия ұйымы ПДПА-ның ең үлкен бөлігін құрайды» деді. Сол жылдың наурыз айында советтік дереккөздер ПДПА мүшелерінің ең көп шоғырланған жері Кабул политехникалық институтында (шамамен 600 мүше) және Кабул университетінде (шамамен 1000 мүше) екенін мәлімдеді. 1983 жылы Кармал партия мүшелігінің саны 35%-ға өсіп, 90 000-ға жеткенін, ал келесі жылы 33%-ға өсіп, 120 000 мүшеге жеткенін мәлімдеді. Мүшелік санының өсуі ПДПА-ны шын мәнінде болғаннан да күштірек көрсеткенімен, мүшелер арасында тәртіпсіздік те артты (көпшілігі таза мүмкіндік іздеп қосылды). 1973 жылы Мохаммад Дауд Хан басқарған төңкеріске дейін мүшелердің басым көпшілігі «жас колледждер мен колледждерді бітіргендер» болды, олардың көпшілігі студенттер немесе мемлекеттік секторда жұмыс істеді. 1973 жылғы төңкерістен кейін Халқыстар офицерлер корпусынан мүшелерді тартуға кірісті, бұл 1978 жылғы билікті басып алуда сәттілікке жеткізді. Алайда, төңкерістен кейін мүшелік саны айтарлықтай төмендеді (әрине, үкіметтің авторитарлық саясатының күшеюіне байланысты). 1979 жылы партияға тек ең ашық мүмкіндік іздеушілер ғана қосылуға дайын болды, партия өзінің ең төмен нүктесіне жетті. Советтердің араласуынан кейін КСРО ПДПА-ны көбірек мүшелерді қабылдауға мәжбүр етті; 1981 жылы жаңа мүше үшін сынақ мерзімі бір жылдан алты айға дейін қысқартылды және партияға қосылу үшін аз партиялық ұсынушылар қажет болды. 1981–1983 жылдардағы мүшелікке қабылдау кампаниясы партия мүшелігін арттырды, жаңа мүшелердің көпшілігі мемлекеттік кәсіпорындарда немесе әскери қызметте жұмыс істеді. Басты мәселе жаңадан қабылданғандардың көпшілігі «функционалдық сауатсыздыққа» ұшыраған, бұл партия мүшелерінің жалпы сапасының төмендеуіне әкелді. 1981 жылдың сәуірінде мүшелердің 25-30% «жұмыскерлер, шаруалар, сарбаздар және басқа да еңбекшілер» болды, бұл көрсеткіш 1982 жылы 38%-ға дейін өсті (қалыпты және сынақ мүшелерінің барлығы), ал 1983 жылы Кармалдың мәлімдемесіне сәйкес, 28,4% қалыпты мүшелерді құрады.

Қабылдаушылар

1997 жылы Ауғанстанның Ватан партиясы құрылды, ол ПДПА-ның бұрынғы атауын тіркеуге әрекеттенді, бірақ партияны тіркеуден бас тартты. 2003 жылы ПДПА-ның бұрынғы мүшелерін біріктіруді көздеген Ауғанстанның Ұлттық Біріккен партиясы тіркелді.