Кіріспе

Коммунистік философияны жақтаушы және коммунистік партияларды талдайтын саяси партия. Коммунистік партия – коммунизмнің әлеуметтік-экономикалық мақсаттарын іске асыруға ұмтылатын саяси партия. «Коммунистік партия» термині Карл Маркс пен Фридрих Энгельстің 1848 жылғы «Коммунистік партия манифесі» еңбегі арқылы кеңінен танымал болды. Коммунистік партия авангардтық партия ретінде жұмысшы табының (пролетариаттың) саяси білімін арттыруға және дамуына жетекшілік етеді. Биліктегі партия ретінде коммунистік партия пролетариат диктатурасы арқылы билікті жүзеге асырады. Владимир Ленин, социалистік қозғалыс Императорлық Ресейде идеологиялық тұрғыдан қарама-қарсы фракцияларға – большевиктер («көпшілік») және меньшевиктер («азшылық») фракцияларына бөлінген кезде, коммунистік партияны революциялық авангард ретінде дамытты. Саяси тиімділік үшін Ленин демократиялық централизммен басқарылатын, тәртіпті кәсіби революционерлердің орталықтандырылған басқаруын қамтамасыз ететін шағын авангардтық партияны ұсынды. Саясатқа келісімнен кейін, саяси мақсаттарды іске асыру үшін әрбір большевиктің келісілген саясатқа толық берілуі қажет болды. Алғашқыда Леон Троцкийді қамтыған меньшевиктер фракциясы, коммунистік революцияны іске асыруда халық массасының маңыздылығын ескермеу қате екенін атап көрсетті. Революция барысында 1917 жылғы Қазан революциясынан кейін Ресейдегі үкіметтік билікті большевиктер партиясы, кейіннен Кеңес Одағының Коммунистік партиясы (КОКП) өз қолына алды. 1919 жылы Коммунистік Интернационал (Коминтерн) құрылғаннан кейін, коммунистік партия басшылығының тұжырымы әлемдегі көптеген революциялық партиялар тарапынан қабылданып, қолдау тапты. Халықаралық коммунистік қозғалысты идеологиялық тұрғыдан біртектеуге және мүше партияларды орталықтандырылған бақылауда ұстауға тырысқан Коминтерн, мүшелерінің өз атауларында «коммунистік партия» терминін қолдануын міндеттеді. КОКП басшылығымен православиелік марксизмнің түсіндірмелері Ресейде қолданылып, ленинистік және марксистік-ленинистік саяси партиялардың бүкіл әлемде пайда болуына себеп болды. Лениннің қайтысынан кейін Коминтерннің ленинизмді ресми түсіндіруі Иосиф Сталиннің 1924 жылғы «Ленинизм негіздері» кітабы болды.

Атау беру

Коммунистік Интернационал коммунистік партиялар үшін бірыңғай атау жүйесін қабылдады. Барлық партиялар "Коммунистік партия (елдің атауы)" деген атауды қолдануға міндетті болды, нәтижесінде кейбір елдерде (көбінесе) бір-бірімен шатастырылатын партиялық атауларды пайдаланатын жеке коммунистік партиялар пайда болды (мысалы, Үндістанда). Бүгінде Коммунистік Интернационалдың бастапқы бөлімдерінің кейбіреуі сол атауларын сақтап қалған. Бірақ ХХ ғасыр бойында көптеген партиялар өз атауларын өзгертті. Мысалы, билікке келгеннен кейін Большевиктер партиясы өз атын Бүкілресейлік коммунистік партия деп өзгертті. Мұндай атау өзгертулердің себептері мемлекеттік репрессиядан қашу немесе жергілікті халықтың қолдауын ұлғайту болды. Соңғысының маңызды мысалы – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген Шығыс Еуропалық коммунистік партиялардың атауларын өзгерту, кейде бұл өзгерістер жергілікті социал-демократиялық және демократиялық социалистік партиялармен бірігу нәтижесінде болды. Соғыстан кейінгі кезеңде жаңа атауларға "Социалистік партия", "Социалистік бірлік партиясы", "Халық (немесе Халықтық) партиясы", "Жұмысшылар партиясы" және "Еңбек партиясы" кірді. 1960 жылдардағы Қытай-Кеңес Одағының расколы салдарынан халықаралық коммунистік қозғалыс фрагменттенгеніне байланысты коммунистік партиялардың атаулары көбірек әртүрлі болды. Кеңес басшылығын сынаған Қытай мен Албания тарапындағылар кеңестік партиялардан өзгешелену үшін жиі "Революциялық" немесе "Марксистік-Лениншіл" сияқты сөздерді қосты.

Мүшелік

1985 жылы әлем халқының шамамен 38 пайызы "коммунистік" үкіметтер билігінде өмір сүрді (4,4 миллиардтан 1,67 миллиарды). КОКП Халықаралық бөлімі 95 биліктегі және билікте емес коммунистік партияны ресми мойындады. Барлығы, маңызды мүшелері бар 107 партияны есепке алғанда, дүние жүзінде шамамен 82 миллион коммунистік партия мүшесі болды. Оның бүкіл әлемдегі кең өкілдігін ескере отырып, коммунистік партияны 20 ғасырдағы либералды демократиялық, "барлықты қамтитын" партиялардың ықпалына ең басты қарсыласы деп санауға болады. 1989-1991 жылдар аралығында Шығыс блогының құлауынан кейін, осы партиялардың көпшілігі жойылды немесе қайта аталды және бұрынғыларынан өзгеше мақсаттарды қабылдады. 21 ғасырда ұлттық деңгейде өзін марксистік-лениндік партия деп атап жүрген бес биліктегі партия ғана бар: Қытай коммунистік партиясы, Куба коммунистік партиясы, Вьетнам коммунистік партиясы, Корея Еңбек партиясы және Лаос халықтық революциялық партиясы. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, Қытай коммунистік партиясы 98 миллионнан астам мүшесі бар әлемдегі екінші ірі саяси партия болып табылады.

Көзқарастар

Коммунистік партиялардың тарихи маңызы кеңінен мойындалса да, олардың қызметі мен функциялары әртүрлі тұрғыдан түсіндірілді. Коммунистік тағылымдардың тоталитарлық мектебі деп аталатын бір көзқарас, барлық коммунистік партияларды бір типтегі ұйымдар деп қарастырды. Збигнев Бжезинский және Франсуа Фюрет сияқты ғалымдар партияның орталықтандырылған басқаруға, жоғарыдан төменге қарай құрылған иерархиялық құрылымына, идеологиялық қаталдыққа және қатаң партиялық тәртіпке баса назар аударатын ұғымдарға сүйенді. Керісінше, басқа зерттеулер коммунистік партиялар арасындағы айырмашылықтарды атап көрсетті. Роберт Ц. Таккер және А. Джеймс МакАдамс сияқты көп партиялық зерттеулер осы партиялардың ұйымдық құрылымындағы және олардың саясатын негіздеу үшін марксистік және лениндік идеяларды пайдаланудағы айырмашылықтарды көрсетті. Тағы бір маңызды сұрақ – коммунистік партиялар неліктен осы деңгейде ұзақ билікке ие болды? Кейбір ғалымдар бұл партияларды бастапқыда-ақ өлімге әкелетін кемшіліктері бар деп сипаттайды және олардың билікте қалуына себеп – олардың басшылары билік монополиясын және мемлекеттік монополияны кез келген оппозицияны басуға дайын болғандықтары деп санайды. Ал басқа зерттеулер осы партиялардың өз саясатын өзгеретін уақыт пен жағдайларға бейімдеу қабілетін көрсетті.