Кіріспе

Bell v Lever Brothers Ltd [1931] UKHL 2 – лордтар палатасы қараған ағылшын шарттық құқығының ісі. Ағылшын құқығындағы қателіктер туралы мәселеде, егер қателік шарттың мәніне қатысты болмаса, жалпы қателік шартты жарамсыз деп тануға себеп болмайды.

Фактілер

Lever Brothers Ltd (1930 жылы Unilever болып біріккен) Нигер компаниясы (бұрынғы Корольдік Нигер компаниясы) деп аталатын 99% еншілес компания арқылы Батыс Африкада сауда жасаған компания болды. Нигер саудасы қиын жағдайға түсті. Lever Bros компаниясының иесі Лорд Леверхулм Д'Арси Куперді (квакер және оның ағасының бухгалтерлік фирмасының аға серіктесі, Cooper Brothers) төраға етіп тағайындап, дағдарысты басқаруды тапсырды. Купер Нигердегі еншілес компанияны кәсіби басқару қажет екенін талап еткен Barclays Bank-тан несие алу бойынша келіссөздер жүргізді. Купер 1923 жылы өзінің досы, Barclays Bank-тың аға менеджері Эрнест Гислоп Беллді еншілес компанияның төрағасы етіп тағайындады. 1921 жылы Lever Bros компаниясына үлкен салық қайтарымын алуға көмектескен салық консультанты Снеллинг мырза төрағаның орынбасары болып тағайындалды. Олар жақсы жұмыс істеп, пайда тапты. Кейін компания бұрынғы бәсекелесімен (Африка және Шығыс сауда корпорациясы) бірігіп, 1929 жылы Біріккен Африка компаниясын құрды. Белл жаңа Біріккен Африка компаниясын басқаруды қалаған, себебі ол 54 жасқа толып, Ситиде жұмыс істеуге тым қарт еді және Barclays Bank-тағы лауазымынан кеткен еді. Savoy Grill мейрамханасындағы түскі ас кезінде Купермен келісіп, 30 000 фунт өтемақы алып, зейнеткерлікке шығатынын айтты. Снеллинг мырзаға да осыған ұқсас "алтын парашют" – 20 000 фунт берілді. Бірақ, көп ұзамай Белл мен Снеллингтің аймақтық какао картеліне қатысқандары және болашақта бағаның төмендеуі туралы ақпаратты пайдаланып, жеке шоттарынан какао сатқандары белгілі болды. Сондықтан Lever Brothers Ltd өтемақы пакетін күштен шығару туралы талап айтты, себебі бұл фактілік қателікке байланысты болды.

Сот

Алғашқы сот Райт судья және Лондон қаласының арнайы қазылар алқасының қарауында өтті. Қазылар алқасы Белл мен Снеллингтің заңсыз айналыстары еңбек шартын бұзғанын және Lever Brothers олар туралы білген болса, келісімге бармас еді деген шешімге келді. Бұдан әрі, қазылар алқасы Белл мен Снеллинг келісім жасасқан кезде осы заңсыз әрекеттерді ойда ұстамағанын анықтады. Осы негізде Райт судьясы өтемақы туралы келісімдерді күшсіз деп таныды.

Талқылаулар

JC Smith-тің "Контракттардағы қателік, бұзушылық және түсініксіз шарттар" атты мақаласында Bell v. Lever Brothers ісі res sua және res extincta категориялары бойынша талдауға болады. Lever Brothers, мәні бойынша, Белл мен Снеллингті "жою" құқығын сатып алып жатқан. Екі тарап та Lever Brothers-тің Белл мен Снеллингке "Алтын парашюттарды" төлеуі керек деген ортақ қателікке тап болды. Lever Brothers Белл мен Снеллингтің спекуляция жасағанын білмеді, ал Белл мен Снеллинг олардың спекуляциясы Lever Brothers-ті еш төлемей оларды жұмыстан босатуға құқық беретінін білмеді. Lever Brothers тұрғысынан алғанда, олар бұрыннан-ақ иеленген құқықты сатып алып жатыр, яғни Белл мен Снеллингті бір тиын төлемей жою. Бұл res sua жағдайы болар еді, себебі сіз бұрыннан бар нәрсені сатып ала алмайсыз. Белл мен Снеллингтің пікірінше, олар сататын құқық – "Алтын парашюттар" беру құқығы. Бірақ олардың спекуляция жасауы салдарынан бұл құқық жоқ болды. Олар сатуға тырысқан нысан, олардың құқығы, келісімшартқа қол қойғанға дейін жойылып кетті. Бұл res extincta, яғни келісімшарт нысанының жоғалуы жағдайы. Қай жағдайда болса да, келісімшарт қателікке байланысты жарамсыз болуы керек еді, бірақ Лордтар палатасы қателік жеткілікті негізді емес деп шешті.

Маңыздылығы

Бұл жағдай ортақ қателікті анықтау бойынша жоғары стандартты белгіледі. Бұл Лорд Деннингтің кейінірек жазған істерінде, мысалы, Solle v Butcher ісінде сынға алынды, онда Деннинг Лорд ортақ қателік үшін теңдік құралын санап, стандартты төмендетті, бұл келісімді күшін жоятын етті. Кейіннен, Great Peace Shipping Ltd v Tsavliris Salvage (International) Ltd (2002) ісінде Апелляциялық сот Solle v Butcher ісін күштен шығарып, ортақ қателік стандартын Bell v Lever Brothers ісіндегі бастапқы стандартқа сәйкес етті. Сондай-ақ, Scottish Co-operative Wholesale Society Ltd v Meyer ісінде Лорд Деннинг Ұлыбритания компаниялар құқығы бойынша әділетсіздікке ұшырату туралы шараның аналогы ретінде келесіні айтты: "Сіздерге Bell v Lever Brothers Ltd ісіне сілтеме жасалды, онда Лорд Блансбург бір компанияның директоры бәсекелес компанияның директоры болуға құқылы екенін айтқан. Бұл сол кезде мүмкін болған. Бірақ егер ол бір компанияның мүдделерін екінші компанияның мүдделеріне бағынса, онда 210-бап бойынша шағымдану қаупі бар."