Кіріспе

Шотландияда фактор (немесе мүлік менеджері) – меншік иесі немесе үй иесі мұндай мәліметтерді жеке өзі басқаруға шамасы келмеген немесе оған қызығушылық танытпаған жағдайда, немесе жеке пәтерлердің бірнеше иесі ортақ аумақтарды күтуге қаржы жинағанда мүлікті және жылжымайтын мүлікті басқаруға жауапты адам немесе фирма. Факторларды заңгерлік кеңселерде, сондай-ақ лицензияланған сарапшылардан, мүлік компанияларынан немесе құрылыс фирмаларынан табуға болады. Мүліктік факторинг кең ауқымды жауапкершіліктер мен міндеттерді қамтиды. Әдетте, адам мүлікті жалға алғанда немесе құрылыс фирмасына субподрядшы ретінде жұмыс істегенде фактормен қарым-қатынас жасайды.

Міндеттер

Фактор – соңғы меншік иесі үшін жылжымайтын мүлікті басқарумен айналысады. Фактордан мүлікті жөндеу, күтіп ұстау, тазалау, көгалдандыру және қарды тазалау жұмыстарын атқару да күтілуі мүмкін, бұл үй иесінің тілектерімен үйлестіріледі. Мұндай келісімдер бойынша фактор жалдау ақысын, қызмет көрсету ақысын жинап, қажетті шығындар мен салықтарды төлеуі, меншік иесіне мерзімді есеп беруі мүмкін, немесе меншік иесі белгілі бір міндеттерді тапсырып, қалғандарын өзі атқаруы да мүмкін. Фактор көбінесе мүліктерге қызмет көрсетумен айналысатын компаниялардың қызметін пайдаланады, олар мүлікті күтіп ұстауға байланысты жұмыстарды орындайды (мысалы, бақшаға күтім жасау, баспалдақтарды тазалау, автотұрақтарды басқару және т.б.).

Тарихтағы таулы аймақ факторы

18 және 19 ғасырларда таулы аймақтардағы факторлар маңызды рөл атқарды. Олар жоғарғы жерлерді тазартудың бірінші кезеңін тудырған жақсарту бағдарламаларын іске асырған және көбінесе жобалаған адамдар болды, аштықпен күресті, соның ішінде жоғарғы жерлердегі картоп аштығы кезінде, тазартудың екінші кезеңінде үйден шығаруды ұйымдастырды және «көмектесіп өткізді», Непьер комиссиясы сияқты үкіметтік сауалдарға куәліктер берді және 1880 жылдардағы шаруалар соғысы кезінде наразылықтың көп бөлігі оларға бағытталды. 17 ғасырда, ірі меншіктерге ие болған таулы жерлердің иелері әдетте басқаруды жүзеге асыру үшін отбасының бір мүшесін пайдаланды. Бұл, негізінен, күтіп ұстау рөлі болды: жалдау ақысын жинау, жалға алу шарты (такс) бойынша келісімдер жасау және меншіктің қарапайым халқымен айналысу. 18 ғасырдың соңында ауыл шаруашылығын жақсарту басталғанда, жаңа дағдылар қажет болды: агрономиядағы соңғы жаңалықтарды түсіну, бизнес қабілеті, сондай-ақ есеп және құқық білімі. Бұл дағдыларды бір адамда біріктіру таулы аймақ факторларының рөлін құрады. Техникалық дағдыларға қоса, ол ірі жалға алушылармен сөйлесуге және жер иесінің жергілікті қоғамдағы өкілі ретінде әрекет етуге жеткілікті әлеуметтік мәртебеге ие болуы керек еді. Көптеген таулы меншіктердің аумағын және фактордың басқаруындағы шалғай және қол жетімсіз жерлерді ескере отырып, жұмысқа едәуір физикалық төзімділік қажет болды. 32 шақырымдық (20 миль) қашықтыққа жаяу сапар жасау ерекше жағдай емес еді. Міндеттер кез келген ауа райында орындалуы керек еді; 1813–1814 жылдардың қысында Патрик Селлар жалдау ақысын жинау және үйден шығару туралы хабарламалар беру үшін барғанда, оның жетекшілерінің бірі қатаң суықта бірнеше саусағын қырып алды. Таулы аймақ факторларының төзімділігі мен қажырлы еңбегі алкоголизмге әкелуі мүмкін еді. Көптеген адамдардың физикалық және психикалық денсаулығы олардың мансабын ертерек аяқтады. Дегенмен, жұмыс жақсы төленді, 19 ғасырдың ортасында орташа жалақы жылына 200 фунт стерлинг болды, ал кейбіреулері екі есе көп табады. Сонымен қатар, көптеген факторлар өздерінің пайдасы үшін үймен және шаруашылықпен қамтамасыз етілді (осылайша жалға алушыларға ең соңғы ауыл шаруашылығы әдістерінің үлгісін көрсетті). Таулы аймақ факторлары өздерінің ішінде өмір сүрген халыққа үлкен билікке ие болды. Көптеген таулы аймақтардағы жалға алушылардың жалға алу мерзімі нашар болды (бірақ кейбіреулері оларды жақсырақ жағдайға қойған ұзақ мерзімді келісімдерге ие болды). Бұл үйден шығару қорқынышын тудырды, сондықтан шаруалар соғысы кезінде жер реформасы туралы жиналыста сөйлеген спикер: «Мен қазір мойындауға ұяламын, мен Лордтардың Иесінен гөрі фактордан көбірек дірілдедім» деді. Факторларды, тіпті тазарту тоқтағаннан кейін де, олар өмір сүрген қоғамдар жиі жек көретін. Гаэль тілінде сөйлейтін жалға алушылар факторды танымал емес саясат үшін кінәлайтын, бірақ көбінесе ол орындаған нұсқауларын берген жер иесін сынамайтын. Бұл шаруалардың таулы өмір салтының ескі құндылықтарына, мысалы, dùthchas-қа жабысуымен байланысты, ал биліктегі топтар өздерінің меншіктері коммерцияланған сайын одан үнемі бас тартты. Таулы аймақтағы ірі жер иеленушілердің саны аз болғандықтан, барлық лауазымдарды толтыру үшін шағын топ адам жеткілікті болды. Бұл мансапты таңдағандар көбінесе тәжірибелі фактордың басшылығымен жұмыс істеу арқылы оқытылды. Көптеген ұлдары әкелерінің соңынан еріп, факторлыққа кірді, осылайша оқытудың кейбір шығындарын үнемдеді. Отбасылық тамыры жоқтар көбінесе есеп және құқық салаларынан келді. Факторлардың өз жұмысы туралы пікірлері бірнеше жарияланған есептерде қол жетімді. Тазартудың негізгі кезеңінде Патрик Селлар өзі жасаған және басқа да меншіктердегі өзгерістерді баса айтты – ол ешқашан бұл пікірден бас тартқан жоқ. Ол өзінің отбасының атасының (тас қалаушы болған) тазартуынан пайда тапқанын, Селларларды жоғарылау жолына бастағанын сезінді.