Кіріспе

Мысырдағы мұсылман бауырластарының тарихы (1939–1954) Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі қызметтерінен бастап, Мысыр үкіметі таратып жібергенге дейінгі тарихын қамтиды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1930 жылдардың аяғында, Мұсылман бауырластығының сөзден гөрі іске баса назар аударуына байланысты, кейбір мүшелері британдық империялық үстемдікке қарсы қарулы күрес үшін ұйымның әскери қанатын құруға ұсыныс жасады, ал кейбіреулері Бауырластықтың басшылығына бағынбай, полициямен жекелеген қақтығыстарға қатысты. Бауырластықтың Бас нұсқаушысы Хасан әл-Банна, Қоғам әскери науқандарға қатысуға дайын емес деп ойлады және оны қалайтындар "қате жолға түсіп, мақсатынан жаңылысуы мүмкін" деп есептеді. Ол ерекше адал мүшелерден тұратын, "Батальон" деп аталатын топтарды құрудың ұзақ мерзімді жоспарын ұсынды. Олар қатаң рухани және дене шынықтырудан өтеді. Бұл терроризм немесе революциялық әрекеттерді қамтымайды, оны әл-Банна мүлдем қабылдамады, бірақ (барлық бейбіт стратегиялар сәтсіз аяқталған жағдайда ғана) империялық оккупацияға ашық соғыс жариялауды көздеді. Дегенмен, Батальон жүйесі әл-Банна үміттенгендей кең ауқымда дамымады, ал британдықтарға қарсы қарулы күрес талабы мүшелер арасында күшейе берді. 1939 жылы бұл ішкі қайшылық үлкен дағдарысқа ұласты, оның нәтижесінде белсенді кадрлардың бір бөлігі Қоғамды тастап, "Мұхаммед жастары" деген жаңа ұйым құрды. Келесі жылы осы қайшылықтың салдарынан Бауырластық құпия аппарат деп аталатын әскери қанат құрды, бірақ ол соғыс жылдарында көбінесе белсенді болмады. Болашақ Мысыр президенті Анвар Садат 1940 жылдардың басында "Бос офицер" ретінде осы құпия ұйымның белсенді мүшесі болды. Қоғамның ресми ұстанымы Мысырдың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысудан бас тартуы керек еді. 1940 жылы, одақтастар үшін жағдай бастапқыда нашар болған соғыста Мысырдың қолдауын қамтамасыз ету үшін Ұлыбритания Мысыр үкіметін өзіне адал болатынына сенімді үкіметпен ауыстырды. Әскери жағдай енгізілді және 1941 жылы Ұлыбританияның төңкерісші деп санайтын бірнеше қоғам қайраткерлері тұтқындалды. Хасан әл-Банна екі рет түрмеге қамалды (бірақ бірнеше аптадан кейін босатылды), Бауырластықтың журналдары жабылды, оның жиналыстарына тыйым салынды және газеттерде оған сілтеме жасауға тыйым салынды. Бауырластықтың басшылығы Қоғамды толығымен таратуға үкіметке сылтау беретін қақтығыстардан аулақ болуға тырысты. Соғыс кезінде Қоғам өзін сақтау үшін сезімтал мәселелерден қашып, Суэц каналын мемлекеттендіруді талап ету сияқты тәуекелді саяси ұстанымдарды қабылдады. Ол жасырын болған кезде мүшелік базасын сақтап, кеңейтуге және Мысыр қалаларын осі күштерінің бомбалауынан зардап шеккендерге гуманитарлық көмек көрсету сияқты әлеуметтік көмек бағдарламаларын дамытуға күш салды. 1943 жылы Қоғам Батальон жүйесін "отбасылар" деп аталатын жаңа ішкі ұйымдық формамен ауыстырды, ол бес мүшеден тұратын жақын топтардың иерархиясынан құралды. Отбасы мүшелері үнемі, әдетте өз үйлерінде кездесіп, бір-бірінің әл-ауқаты үшін жауапкершілік алды. Тапшылықтар мен бомбалау саяси тәртіпсіздікке әкелді; 1942 жылдың ақпан айында студенттердің жаппай демонстрациясынан кейін үкімет отставкаға кетті. Британ әскерлері патша сарайын қоршап, оны Вафд партиясының басшылығымен үкімет құруға мәжбүр етті (осылайша Вафдтың мысырлықтар көзіндегі сенімділігіне нұқсан келтірді). Вафд соғыс бойы британдықтарға толықтай адал болды, сондай-ақ 1945 жылдың ақпан айында оны ұстанған Садист үкіметі де солай болды. 1942 жылы британдықтар орнатқан Вафд үкіметінің алғашқы қадамы парламентті тарату және сайлау жариялау болды. Банна кандидатурасын жариялағанда, премьер-министр Нахас-паша оны қайтарып алуға қысым жасады. Ол келісті, бірақ премьер-министрдің Бауырластық өз қызметін қайта бастай алатыны және үкімет жезөкшелік пен алкогольді ішімдіктерді сатуды шектеу үшін шаралар қабылдайтыны туралы уәдесін алды. Көп ұзамай үкімет шынымен де жезөкшелікті заңсыз деп жариялады және алкогольді сатуды, әсіресе діни мерекелерде шектеді. Бауырластыққа кейбір жұмыстарын қайта бастауға рұқсат берілді, бірақ келесі бірнеше жыл бойы үкімет ұйымға қарсы қуғын-сүргін мен достық қарым-қатынас арасында ауысып отырды. 1940 жылдары Бауырластықтың мүше саны арта берді; 1948 жылы оның екі мың филиалы болды және миллионнан астам мүшесі болды деп есептеледі.

Революция және оның салдары

Бауырластыққа тыйым салынған кезде Хасан әл-Баннаны алмастыру үшін бәсекелестік күшейді. Ақырында, 1951 жылы Қоғамның конституциясына қайшы келетін қадам ретінде, Бананың орнын сырттан келген адам – тәжірибелі судья Хасан Исмаиль әл-Худайби басты. Ол зорлық-зомбылыққа қарсы күшті ұстанымдарымен белгілі болды және Қоғамға беделділік сыйлайды деп есептелді. Худайби бұрын Қоғам мүшесі болмаса да, Бананы ұзақ жылдар бойы құрметтеген. Ол Қоғамның Бас жетекшісі болу үшін қызметтен кетті, бірақ көп ұзамай ол тек номиналды тұлға екенін және ұзақ жылдар бойы мүшелері оның билікке ұмтылуына наразы екенін түсінді. Ол құпия аппаратқа қарсы сөйлеп, таратуға тырысты, бірақ оның мүшелерін, өзінің абыройлы мақсаттағы күрескерлері деп санайтындарын, ашуландырды. 1951 жылдың 8 қазанында Мысыр премьер-министрі Нахас-паша 1936 жылғы Англо-Мысыр келісімін бір жақты түрде жойды. Бұл Египеттің тәуелсіздігін қолдау үшін жаппай демонстрацияларға әкелді. Армияның көмегімен көптеген ұлтшыл белсенділер, оның ішінде Бауырластықтың көптеген мүшелері, Канал аймағында британдықтармен қарулы қақтығысқа дайындала бастады. Худайби зорлық-зомбылыққа қарсылығын сақтап, бұл дайындықтарды жоққа шығарды және сарайдың ұлтшыл қозғалысты басу ниетін қолдады. Бұл Худайби мен оның қарсыластары арасындағы қайшылықты күшейтті, әсіресе құпия аппараттағылардың арасында. Келесі айларда үкіметке қарсы көтерілістер болды, бұл ұлтшыл қозғалыстың үкіметтің келісімді күшін жою бойынша тиімді шаралар қабылдамауына деген наразылығын білдірді. 1952 жылдың 25 қаңтарында британдық күштер Канал аймағындағы Мысыр полиция бөліміне шабуыл жасады, одан кейін қақтығыс болды. Келесі күні Каирде студенттер, полиция және офицерлер Британияға қарсы соғыс жариялауды талаппен парламентке шеру тартты. Осы уақытта мыңдаған тәртіпсіздер қаланы өртеп, Каирдің орталық бөлігін қиратып тастады. Бауырластық ұйым ретінде қатыспады, Худайби көтеріліске қарсы мәлімдеме жасады, бірақ жеке мүшелері қатысты. Бірнеше жаңа үкіметтер бір-бірінен кейін келе жатыр. 23 шілдеде Мұхаммед Нагиб басқаратын еркін офицерлер билікті басып алып, монархияны құлатты. Төңкеріс Мысырдың барлық аймақтарында қуанышпен қарсы алынды. Бауырластық революцияда маңызды емес, бірақ қолдаушы рөл атқарды. Еркін офицерлердің мүшелері, соның ішінде Гамал Абдель Насер (кейін жаңа режимнің басшысы болды) және Анвар Садат 1940 жылдан бері Мұсылман бауырластарымен тығыз байланыста болды, ал кейбіреулері Қоғам мүшелері болды (Насердің өзі олардың бірі болуы мүмкін). Бауырластықтың мүшелері Палестинада офицерлермен бірге соғысқан, революцияға дейін бір жыл бұрын оларды Канал аймағына орналасу үшін қарулап, оқытқан. Худайбидің бейтараптығына қарамастан, Бауырластық революцияға көмектесуге келісті, көбінесе тәртіпті сақтау, шетелдіктер мен аз ұлттағы азаматтарды қорғау және армия төңкерісіне халықтың қолдауын арттыру арқылы. Революциядан кейін Бауырластық пен хунта арасындағы қарым-қатынас бастапқыда жақсы болды, бірақ тез бұзылды. Мұның себептері: армияның саяси билікті бөлісуге дайын болмауы, Бауырластықтың исламдық конституцияны қабылдау туралы талабы және Худайбидің Насерге деген терең сенімсіздігі. 1953 жылы үкімет "Мұсылман бауырластарынан" басқа барлық саяси партиялар мен ұйымдарды таратып жіберді. Содан кейін революцияға күмәнданып қараған Мысырлықтарды жеңу мақсатымен жаңа партия – "Азаттық митингі" құрылды және Бауырластықтың "Азаттық митингімен" бірігуі ұсынылды. Барлық басқа саяси топтарды оқшаулап, режим әлі де Бауырластықтың қолдауынан бас тарта алмады, бірақ оған үкіметте үлкен рөл беруге дайын емес еді. Содан кейін Худайби үкіметтің оны беделсіз ету әрекеттеріне байланысты ұйым ішінде қатты сынға ұшырады. Оның сыншылары Қоғамды "аристократтар партиясына" және "әрекет емес, сөздер қозғалысына" айналдырды деп санады. Бұл Қоғам институттарының авторитарлық сипаты туралы пікірталасқа әкелді. Кейбіреулер Бананың басшылығымен мойынсұну мен адалдыққа негізделген жүйені қабылдауға болатынын айтты, өйткені ол мүшелердің сенімін жеңді. Худайби мұны істей алмағандықтан, олар демократиялық құрылымдарды күшейтуге кірісті. Осы сынға қарамастан, Худайби Бауырластықтың басшыларынан, сондай-ақ қатардағы мүшелерінен күшті қолдау алды. Құпия аппарат ресми түрде таратылды және оның басшылары қуылды. 1954 жылдың қаңтарында режим "Азаттық митингі" мүшелерін мұсылман бауырластарының студенттік жиынына кедергі келтіру үшін динамиктерді пайдаланды. Қарсыласу шайқасқа айналды. Үкімет Бауырластықтың Худайби мен оның жақтастары үкіметті құлатуды жоспарлап отырғаны үшін таратылуы керек деп шешті. Ол сотталды және жүздеген басқа адамдармен бірге тұтқынға алынды. Худайбидің саясаты, әсіресе Насердің саясаты ретінде қарастырылған, өкіметін сақтау үшін репрессивті шаралар қолдануы, оның танымалдығының төмендеуіне әкелді. Бұл Насерге қарсы демонстрацияларға және оның Генерал Нагибпен билік үшін күресуіне әкелді, бұл революцияны аяқтау және ескі саяси тәртіпті қайта орнату қаупін тудырды. Худайби Насер мен революция тарапына шықты, көптеген тұтқынға алынған бауырластардың босатылуын және Қоғамның заңды түрде жұмыс істеуіне рұқсат беруді қамтамасыз етті. Алайда, қаңтар оқиғалары көптеген мүшелерді ашуландырды, олар енді құпия аппаратты таратудың қажеті жоқ деп ойлады. Сондықтан ол Худайбидің білместен жаңа басшылықпен қайта құрылды. Режим Қоғамға берген уәделерін орындамауы (мысалы, тұтқындарды босату туралы) олардың қарым-қатынасын қайтадан нашарлатты. Үкіметке жіберілген құпия хатта Худайби әскери жағдайды тоқтатуды, парламенттік демократияға оралуды және баспасөз цензурасын жоюды талап етті. Теміржолдардағы Суэц каналына қатысты келіссөздер қайта басталды. Жаңа келісім шарттары жарияланды. Худайби оны британдықтарға тым жомарт және Египеттің егемендігіне қауіпті деп сынады. Үкімет Бауырластықпен мешіттер мен басқа орындардағы бейбіт жиындарда зорлық-зомбылықты тудыру үшін полицияны пайдалана бастады. Бауырластық клиникасы шабуылға ұшырап, қиратылды. Әрбір жағдайда үкімет қақтығыстарды тудырғандардың арасында Бауырластарды айыптады. Худайби жасырынып, ресми баспасөз оны қаралау үшін күшті науқан жүргізді. Үкімет шетелге сапарлаған бірнеше Бауырластардың мемлекетке қарсы қылмыс жасағанын жариялады және олардан Египет азаматтығын айырды. Худайбидің үкіметті сынауына байланысты Қоғам ішіндегі келіспеушіліктер күшейді және Насер жеке Бауырластықтың басшыларын Худайбиді қызметінен алуға көндіруге күшті күш салды. Бұл қақтығыс Худайбиді ғана емес, басқа да басшыларды беделсіз етуге әкелді. 1954 жылдың 19 қазанында Британиямен келісімге қол қойылды. Худайби мен басқа Бауырластық басшылары бұл келісім бұрын жарияланған шарттардан жақсырақ деп санады, бірақ оқиғаның бір нұсқасына сәйкес, енді көрінбейтін және оған қатыспағандарға есеп бермейтін құпия аппарат бұл келісімді Египеттің сатқындауы деп қарады және өздігінен әрекет етуге шешім қабылдады. 26 қазанда құпия аппараттың мүшесі Насер сөз сөйлеп тұрғанда оған оқ атты. Зардаптанбаған Насер бекем тұрып, сөзін аяқтады, өзінің елі үшін өлуге дайын екенін мәлімдеді. Алайда, Насер мен оның жақын серіктері оқ атуға қатысқан деген де болжам бар. Оқ ату Насердің өміріне қастандық жасау олардың қарастырып отырған нәрсесі болды. Насерге жасалған қастандық оның халыққа жақындауын күшейтті...