Кіріспе
Мысырдағы мұсылман бауырластарының тарихы (1939–1954) Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі қызметтерінен бастап, Мысыр үкіметі таратып жібергенге дейінгі тарихын қамтиды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1930 жылдардың аяғында, Мұсылман бауырластығының сөзден гөрі іске баса назар аударуына байланысты, кейбір мүшелері британдық империялық үстемдікке қарсы қарулы күрес үшін ұйымның әскери қанатын құруға ұсыныс жасады, ал кейбіреулері Бауырластықтың басшылығына бағынбай, полициямен жекелеген қақтығыстарға қатысты. Бауырластықтың Бас нұсқаушысы Хасан әл-Банна, Қоғам әскери науқандарға қатысуға дайын емес деп ойлады және оны қалайтындар "қате жолға түсіп, мақсатынан жаңылысуы мүмкін" деп есептеді. Ол ерекше адал мүшелерден тұратын, "Батальон" деп аталатын топтарды құрудың ұзақ мерзімді жоспарын ұсынды. Олар қатаң рухани және дене шынықтырудан өтеді. Бұл терроризм немесе революциялық әрекеттерді қамтымайды, оны әл-Банна мүлдем қабылдамады, бірақ (барлық бейбіт стратегиялар сәтсіз аяқталған жағдайда ғана) империялық оккупацияға ашық соғыс жариялауды көздеді. Дегенмен, Батальон жүйесі әл-Банна үміттенгендей кең ауқымда дамымады, ал британдықтарға қарсы қарулы күрес талабы мүшелер арасында күшейе берді. 1939 жылы бұл ішкі қайшылық үлкен дағдарысқа ұласты, оның нәтижесінде белсенді кадрлардың бір бөлігі Қоғамды тастап, "Мұхаммед жастары" деген жаңа ұйым құрды. Келесі жылы осы қайшылықтың салдарынан Бауырластық құпия аппарат деп аталатын әскери қанат құрды, бірақ ол соғыс жылдарында көбінесе белсенді болмады. Болашақ Мысыр президенті Анвар Садат 1940 жылдардың басында "Бос офицер" ретінде осы құпия ұйымның белсенді мүшесі болды. Қоғамның ресми ұстанымы Мысырдың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысудан бас тартуы керек еді. 1940 жылы, одақтастар үшін жағдай бастапқыда нашар болған соғыста Мысырдың қолдауын қамтамасыз ету үшін Ұлыбритания Мысыр үкіметін өзіне адал болатынына сенімді үкіметпен ауыстырды. Әскери жағдай енгізілді және 1941 жылы Ұлыбританияның төңкерісші деп санайтын бірнеше қоғам қайраткерлері тұтқындалды. Хасан әл-Банна екі рет түрмеге қамалды (бірақ бірнеше аптадан кейін босатылды), Бауырластықтың журналдары жабылды, оның жиналыстарына тыйым салынды және газеттерде оған сілтеме жасауға тыйым салынды. Бауырластықтың басшылығы Қоғамды толығымен таратуға үкіметке сылтау беретін қақтығыстардан аулақ болуға тырысты. Соғыс кезінде Қоғам өзін сақтау үшін сезімтал мәселелерден қашып, Суэц каналын мемлекеттендіруді талап ету сияқты тәуекелді саяси ұстанымдарды қабылдады. Ол жасырын болған кезде мүшелік базасын сақтап, кеңейтуге және Мысыр қалаларын осі күштерінің бомбалауынан зардап шеккендерге гуманитарлық көмек көрсету сияқты әлеуметтік көмек бағдарламаларын дамытуға күш салды. 1943 жылы Қоғам Батальон жүйесін "отбасылар" деп аталатын жаңа ішкі ұйымдық формамен ауыстырды, ол бес мүшеден тұратын жақын топтардың иерархиясынан құралды. Отбасы мүшелері үнемі, әдетте өз үйлерінде кездесіп, бір-бірінің әл-ауқаты үшін жауапкершілік алды. Тапшылықтар мен бомбалау саяси тәртіпсіздікке әкелді; 1942 жылдың ақпан айында студенттердің жаппай демонстрациясынан кейін үкімет отставкаға кетті. Британ әскерлері патша сарайын қоршап, оны Вафд партиясының басшылығымен үкімет құруға мәжбүр етті (осылайша Вафдтың мысырлықтар көзіндегі сенімділігіне нұқсан келтірді). Вафд соғыс бойы британдықтарға толықтай адал болды, сондай-ақ 1945 жылдың ақпан айында оны ұстанған Садист үкіметі де солай болды. 1942 жылы британдықтар орнатқан Вафд үкіметінің алғашқы қадамы парламентті тарату және сайлау жариялау болды. Банна кандидатурасын жариялағанда, премьер-министр Нахас-паша оны қайтарып алуға қысым жасады. Ол келісті, бірақ премьер-министрдің Бауырластық өз қызметін қайта бастай алатыны және үкімет жезөкшелік пен алкогольді ішімдіктерді сатуды шектеу үшін шаралар қабылдайтыны туралы уәдесін алды. Көп ұзамай үкімет шынымен де жезөкшелікті заңсыз деп жариялады және алкогольді сатуды, әсіресе діни мерекелерде шектеді. Бауырластыққа кейбір жұмыстарын қайта бастауға рұқсат берілді, бірақ келесі бірнеше жыл бойы үкімет ұйымға қарсы қуғын-сүргін мен достық қарым-қатынас арасында ауысып отырды. 1940 жылдары Бауырластықтың мүше саны арта берді; 1948 жылы оның екі мың филиалы болды және миллионнан астам мүшесі болды деп есептеледі.
throughout the war, as did the Sa'dist government that followed it in February 1945. The first act of the Wafd government installed by the British in 1942 was to dissolve parliament and call for elections. When Banna declared his candidacy, prime minister Nahhas Pasha pressured him to withdraw it. He agreed, but in return he obtained the prime minister's promise that the Brotherhood could resume its normal activities, and that the government would take action to curtail prostitution and the sale of alcoholic drinks. Shortly afterward, the government did indeed make prostitution illegal, and restricted the sale of alcohol, particularly on religious holidays. The Brotherhood was allowed to resume some of its work, but for the next several years the government alternated between repression and friendliness towards the organisation. During the 1940s, the Brotherhood's membership continued to grow; by 1948, it had two thousand branches, and is thought to have had over a million members.
Революция және оның салдары
Бауырластыққа тыйым салынған кезде Хасан әл-Баннаны алмастыру үшін бәсекелестік күшейді. Ақырында, 1951 жылы Қоғамның конституциясына қайшы келетін қадам ретінде, Бананың орнын сырттан келген адам – тәжірибелі судья Хасан Исмаиль әл-Худайби басты. Ол зорлық-зомбылыққа қарсы күшті ұстанымдарымен белгілі болды және Қоғамға беделділік сыйлайды деп есептелді. Худайби бұрын Қоғам мүшесі болмаса да, Бананы ұзақ жылдар бойы құрметтеген. Ол Қоғамның Бас жетекшісі болу үшін қызметтен кетті, бірақ көп ұзамай ол тек номиналды тұлға екенін және ұзақ жылдар бойы мүшелері оның билікке ұмтылуына наразы екенін түсінді. Ол құпия аппаратқа қарсы сөйлеп, таратуға тырысты, бірақ оның мүшелерін, өзінің абыройлы мақсаттағы күрескерлері деп санайтындарын, ашуландырды. 1951 жылдың 8 қазанында Мысыр премьер-министрі Нахас-паша 1936 жылғы Англо-Мысыр келісімін бір жақты түрде жойды. Бұл Египеттің тәуелсіздігін қолдау үшін жаппай демонстрацияларға әкелді. Армияның көмегімен көптеген ұлтшыл белсенділер, оның ішінде Бауырластықтың көптеген мүшелері, Канал аймағында британдықтармен қарулы қақтығысқа дайындала бастады. Худайби зорлық-зомбылыққа қарсылығын сақтап, бұл дайындықтарды жоққа шығарды және сарайдың ұлтшыл қозғалысты басу ниетін қолдады. Бұл Худайби мен оның қарсыластары арасындағы қайшылықты күшейтті, әсіресе құпия аппараттағылардың арасында. Келесі айларда үкіметке қарсы көтерілістер болды, бұл ұлтшыл қозғалыстың үкіметтің келісімді күшін жою бойынша тиімді шаралар қабылдамауына деген наразылығын білдірді. 1952 жылдың 25 қаңтарында британдық күштер Канал аймағындағы Мысыр полиция бөліміне шабуыл жасады, одан кейін қақтығыс болды. Келесі күні Каирде студенттер, полиция және офицерлер Британияға қарсы соғыс жариялауды талаппен парламентке шеру тартты. Осы уақытта мыңдаған тәртіпсіздер қаланы өртеп, Каирдің орталық бөлігін қиратып тастады. Бауырластық ұйым ретінде қатыспады, Худайби көтеріліске қарсы мәлімдеме жасады, бірақ жеке мүшелері қатысты. Бірнеше жаңа үкіметтер бір-бірінен кейін келе жатыр. 23 шілдеде Мұхаммед Нагиб басқаратын еркін офицерлер билікті басып алып, монархияны құлатты. Төңкеріс Мысырдың барлық аймақтарында қуанышпен қарсы алынды. Бауырластық революцияда маңызды емес, бірақ қолдаушы рөл атқарды. Еркін офицерлердің мүшелері, соның ішінде Гамал Абдель Насер (кейін жаңа режимнің басшысы болды) және Анвар Садат 1940 жылдан бері Мұсылман бауырластарымен тығыз байланыста болды, ал кейбіреулері Қоғам мүшелері болды (Насердің өзі олардың бірі болуы мүмкін). Бауырластықтың мүшелері Палестинада офицерлермен бірге соғысқан, революцияға дейін бір жыл бұрын оларды Канал аймағына орналасу үшін қарулап, оқытқан. Худайбидің бейтараптығына қарамастан, Бауырластық революцияға көмектесуге келісті, көбінесе тәртіпті сақтау, шетелдіктер мен аз ұлттағы азаматтарды қорғау және армия төңкерісіне халықтың қолдауын арттыру арқылы. Революциядан кейін Бауырластық пен хунта арасындағы қарым-қатынас бастапқыда жақсы болды, бірақ тез бұзылды. Мұның себептері: армияның саяси билікті бөлісуге дайын болмауы, Бауырластықтың исламдық конституцияны қабылдау туралы талабы және Худайбидің Насерге деген терең сенімсіздігі. 1953 жылы үкімет "Мұсылман бауырластарынан" басқа барлық саяси партиялар мен ұйымдарды таратып жіберді. Содан кейін революцияға күмәнданып қараған Мысырлықтарды жеңу мақсатымен жаңа партия – "Азаттық митингі" құрылды және Бауырластықтың "Азаттық митингімен" бірігуі ұсынылды. Барлық басқа саяси топтарды оқшаулап, режим әлі де Бауырластықтың қолдауынан бас тарта алмады, бірақ оған үкіметте үлкен рөл беруге дайын емес еді. Содан кейін Худайби үкіметтің оны беделсіз ету әрекеттеріне байланысты ұйым ішінде қатты сынға ұшырады. Оның сыншылары Қоғамды "аристократтар партиясына" және "әрекет емес, сөздер қозғалысына" айналдырды деп санады. Бұл Қоғам институттарының авторитарлық сипаты туралы пікірталасқа әкелді. Кейбіреулер Бананың басшылығымен мойынсұну мен адалдыққа негізделген жүйені қабылдауға болатынын айтты, өйткені ол мүшелердің сенімін жеңді. Худайби мұны істей алмағандықтан, олар демократиялық құрылымдарды күшейтуге кірісті. Осы сынға қарамастан, Худайби Бауырластықтың басшыларынан, сондай-ақ қатардағы мүшелерінен күшті қолдау алды. Құпия аппарат ресми түрде таратылды және оның басшылары қуылды. 1954 жылдың қаңтарында режим "Азаттық митингі" мүшелерін мұсылман бауырластарының студенттік жиынына кедергі келтіру үшін динамиктерді пайдаланды. Қарсыласу шайқасқа айналды. Үкімет Бауырластықтың Худайби мен оның жақтастары үкіметті құлатуды жоспарлап отырғаны үшін таратылуы керек деп шешті. Ол сотталды және жүздеген басқа адамдармен бірге тұтқынға алынды. Худайбидің саясаты, әсіресе Насердің саясаты ретінде қарастырылған, өкіметін сақтау үшін репрессивті шаралар қолдануы, оның танымалдығының төмендеуіне әкелді. Бұл Насерге қарсы демонстрацияларға және оның Генерал Нагибпен билік үшін күресуіне әкелді, бұл революцияны аяқтау және ескі саяси тәртіпті қайта орнату қаупін тудырды. Худайби Насер мен революция тарапына шықты, көптеген тұтқынға алынған бауырластардың босатылуын және Қоғамның заңды түрде жұмыс істеуіне рұқсат беруді қамтамасыз етті. Алайда, қаңтар оқиғалары көптеген мүшелерді ашуландырды, олар енді құпия аппаратты таратудың қажеті жоқ деп ойлады. Сондықтан ол Худайбидің білместен жаңа басшылықпен қайта құрылды. Режим Қоғамға берген уәделерін орындамауы (мысалы, тұтқындарды босату туралы) олардың қарым-қатынасын қайтадан нашарлатты. Үкіметке жіберілген құпия хатта Худайби әскери жағдайды тоқтатуды, парламенттік демократияға оралуды және баспасөз цензурасын жоюды талап етті. Теміржолдардағы Суэц каналына қатысты келіссөздер қайта басталды. Жаңа келісім шарттары жарияланды. Худайби оны британдықтарға тым жомарт және Египеттің егемендігіне қауіпті деп сынады. Үкімет Бауырластықпен мешіттер мен басқа орындардағы бейбіт жиындарда зорлық-зомбылықты тудыру үшін полицияны пайдалана бастады. Бауырластық клиникасы шабуылға ұшырап, қиратылды. Әрбір жағдайда үкімет қақтығыстарды тудырғандардың арасында Бауырластарды айыптады. Худайби жасырынып, ресми баспасөз оны қаралау үшін күшті науқан жүргізді. Үкімет шетелге сапарлаған бірнеше Бауырластардың мемлекетке қарсы қылмыс жасағанын жариялады және олардан Египет азаматтығын айырды. Худайбидің үкіметті сынауына байланысты Қоғам ішіндегі келіспеушіліктер күшейді және Насер жеке Бауырластықтың басшыларын Худайбиді қызметінен алуға көндіруге күшті күш салды. Бұл қақтығыс Худайбиді ғана емес, басқа да басшыларды беделсіз етуге әкелді. 1954 жылдың 19 қазанында Британиямен келісімге қол қойылды. Худайби мен басқа Бауырластық басшылары бұл келісім бұрын жарияланған шарттардан жақсырақ деп санады, бірақ оқиғаның бір нұсқасына сәйкес, енді көрінбейтін және оған қатыспағандарға есеп бермейтін құпия аппарат бұл келісімді Египеттің сатқындауы деп қарады және өздігінен әрекет етуге шешім қабылдады. 26 қазанда құпия аппараттың мүшесі Насер сөз сөйлеп тұрғанда оған оқ атты. Зардаптанбаған Насер бекем тұрып, сөзін аяқтады, өзінің елі үшін өлуге дайын екенін мәлімдеді. Алайда, Насер мен оның жақын серіктері оқ атуға қатысқан деген де болжам бар. Оқ ату Насердің өміріне қастандық жасау олардың қарастырып отырған нәрсесі болды. Насерге жасалған қастандық оның халыққа жақындауын күшейтті...
maintaining order, protecting foreigners and minorities and encouraging popular support for the army coup. After the revolution, relations between the Brotherhood and the junta were initially cordial but quickly soured. Among the reasons for this were the army's unwillingness to share political power, the Brotherhood's insistence on the promulgation of an Islamic constitution, and Hudaybi's deep distrust of Nasser. In 1953, the government
abolished all political parties and organisations except the Muslim Brotherhood. It then created a new party, the Liberation Rally, intended to win over those Egyptians who remained sceptical about the revolution, and suggested that the Brotherhood should merge with the Liberation Rally. Having alienated all other political groups, the regime could not yet afford to dispense with the Brotherhood's support, but was unwilling to give it a greater role in government. Hudaybi was then subjected to fierce criticism from within the organisation, partly because of the government's efforts to discredit him; his critics felt he had transformed the Society into "a party of aristocrats" and "a movement of words, not action". This led to a debate about the authoritarian character of the Society's institutions. Some felt that a system based on obedience and loyalty to the leader had been acceptable under Banna because he had won the members' trust; since Hudaybi had been unable to do so, they began to press for more democratic structures. Despite these criticisms, Hudaybi mustered strong support from the Brotherhood's leaders as well as from the rank and file. The secret apparatus was formally dissolved and its leaders expelled. In January 1954, the regime sent members of the Liberation Rally to disrupt a Muslim Brothers student gathering using loudspeakers; the confrontation turned into a battle. The government then decreed that the Muslim Brotherhood was to be dissolved, on the grounds that Hudaybi and his supporters had been planning to overthrow the government; he was arrested along with hundreds of others. The junta's use of repressive measures to safeguard its power, which was seen as Nasser's policy in particular, caused its popularity to plummet; this led to anti Nasser demonstrations and a power struggle between him and General Naguib, and appeared to threaten to end the revolution and restore the old political order. Hudaybi sided with Nasser and with the revolution, earning the release of most of the imprisoned Brothers and the restoration of the Society's authorisation to operate legally. However, the events of January had rankled many members, who now felt that the secret apparatus should not have been abolished after all; it was therefore rebuilt under a new leadership without Hudaybi's knowledge. The regime's failure to keep some of the promises it had made to the Society (e. g. concerning the release of prisoners) soon caused their relations to deteriorate again. In a leaked letter to the government, Hudaybi called for the lifting of martial law, a return to parliamentary democracy and an end to press censorship. Meanwhile, Britain and Egypt had resumed negotiations regarding the Suez Canal. An agreement on the terms of a new treaty was announced; Hudaybi immediately criticised it as too generous towards the British and a threat to Egyptian sovereignty. The government then began using police to provoke violent confrontations with the Brotherhood at peaceful gatherings in mosques and other places; a Brotherhood clinic was raided and destroyed. In each case the government blamed the Brothers for instigating the clashes. Hudaybi went into hiding, and the official press launched a vitriolic campaign to discredit him. The government declared that several Brothers who were travelling abroad were guilty of treason, and stripped them of their Egyptian citizenship. Disagreements within the Society over Hudaybi's criticisms of the government then came to the fore, and Nasser personally made strenuous efforts to persuade the Brotherhood's leaders to have Hudaybi removed from his position. This conflict had the effect of discrediting not only Hudaybi but the rest of the leadership as well. The treaty with Britain was signed on 19 October 1954. Hudaybi
and other Brotherhood leaders felt it was much better than the previously announced terms, but according to one version of events, the secret apparatus, now invisible and unaccountable to those not involved in it, saw the treaty it as a betrayal of Egypt and decided to act on its own. On 26 October, a member of the secret apparatus fired shots at Nasser while the latter was making a speech; unharmed, Nasser stood firm and finished his speech, declaring that he was ready to die for his country. There are, however, some indications that Nasser and his close associates may have staged the assassination attempt; what is certain is that they had been considering doing so. The attempt on Nasser's life gave his popularity a much needed boost, enabled him to prevail in his power struggle with Naguib, and provided him with the perfect opportunity to eliminate the Brotherhood. The organisation was officially dissolved, its headquarters burned, and thousands of its members arrested. The government organised spectacular trials with little regard for due process of law, while the official press accused Hudaybi and his organisation of every conceivable sort of conspiracy. Six Brothers were hanged, and seven, including Hudaybi, were sentenced to life imprisonment with hard labour.