Кіріспе
Мысырдағы мұсылман бауырластығының тарихы (1928–1938) – Бауырластықтың құрылуынан бастап, оның қолдауға лайықты саяси күшке айналу жолына дейінгі тарихын зерттейді.
Ерте дамуы
1928 жылы Мысырдың Суэц каналы аймағындағы Исмаилиядағы британдық әскери лагерьлерде жұмыс істейтін алты мысырлық жұмысшы, мешіттер мен кофеханаларда исламдық жаңарту қажеттілігі туралы уағыз айтқан жас мектеп мұғалімі Хасан әл-Баннаға келді. «Арабтар мен мұсылмандардың мәртебесі мен қадір-қасиеті жоқ», – деді олар. «Біз тек шетелдіктердің жалдамалы қызметкерлеріміз, сіздердің көретін жолдарыңызша біз іс-қимылдың жолын сезе алмаймыз». Сондықтан олар оны өздерінің басшысы болуын сұрады; ол келісіп, «Мұсылман бауырластығы» қоғамын құрды. Әл-Банна және оның ізбасарлары кешкі мектеп ашудан бастады. Қоғамның алғашқы жылдары исламдық білім беруге баса назар аударылды, студенттерге бірлік пен қайырымдылықтың қағидаларын күнделікті өмірде қалай жүзеге асыру керектігін үйретуге ерекше мән берілді, теориялық мәселелерге емес. Білім берудің бас инспекторына, әсіресе, Бауырластықтың жұмысшы табының мүшелерінің шешен сөздері қатты әсер етті. Әл-Баннаның орынбасары ағаш шебері болды, және төменгі топтан шыққан адамдарды жетекші лауазымдарға тағайындау Бауырластықтың айрықша белгісіне айналды. Қоғамның алғашқы маңызды жобасы – 1931 жылы салынған мешіт болды, оны салу үшін үлкен қаржы жиналды, сонымен бірге мүдделі донорлардан тәуелсіздік сақталды. Сол жылы қоғам баспасөзde жағымды жариялымдар ала бастады және Каирде филиал ашылды. 1932 жылы Әл-Банна өтініші бойынша Каирге ауыстырылды, ал ұйымның штаб-пәтері де сонда көшірілді. Қоғамды басқарумен қатар, Әл-Банна штаб-пәтер маңындағы «білімі жоқ және білуге құштар емес» кедейлер үшін Құраннан кешкі лекциялар оқыды. Келесі он жылда Қоғам өте қарқынды өсті. 1931 жылы үш филиалдан 1938 жылы Мысыр бойынша 300 филиалға дейін жетті; бұл жаппай қолдауға ие ерекше идеологияның және жаңа мүшелерді тартудың тиімді стратегияларының арқасында, әртүрлі мүшелерден құралған ірі саяси оппозициялық күшке айналды.
Идеологиялық жаңалықтар
Бастапқыда Бауырластық қалыпты исламдық әлеуметтік қоғамға ұқсады. 1930 жылдардың басындағы әлеуметтік қызметтеріне кедейлер арасындағы шағын әлеуметтік жұмыс, мешіттер салу және жөндеу, балаларды оқып-жазуға үйретуде маңызды рөл атқарған бірнеше Құран мектептерін құру (халықтың 80% сауатсыз болған елде), шағын шеберханалар мен фабрикалар ашу және зекет (исламдық садақа салығы) жинау мен тарату ұйымдастыру кірді. Қоғам өскен сайын, жалпы халыққа арналған дәріханалар, ауруханалар мен емханалар сияқты қайырымдылық мекемелерін құрды және кофеханалар мен клубтарда курстар ұсыну арқылы ересектерді оқып-жазуға үйрету бағдарламасын іске қосты. Дегенмен, Бананың дәстүр мен заманауилық арасындағы үзілген байланысты жаңарта алатын жаңа типтегі ұйымды құру туралы көзқарасы Бауырластыққа ешбір әлеуметтік қоғамның ие болмаған танымалдылық пен ықпалға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Ол Мысырдың гүлденген азаматтық қоғамы мен әдебиет, ғылым және білім саласындағы жаңалықтармен ерекшеленетін мәдени ортада діни білімнің қалып қойғанын байқады: исламдық діни реформаторлардың идеялары көпшілікке қолжетімді болмады және ислам тарихы мен ілімдерін жастарға түсіндіруге ешқандай күш жұмсалмады. Ол осы олқылықты толтыруға бел буды, үкімет пен діни мекемелерден тәуелсіз, заманауи оқыту әдістерімен жабдықталған, жас және ынталы уағыздаушылардың қатарын даярлауды көздеді және жаңа бұқаралық ақпарат құралдарын тиімді пайдалануды жоспарлады. 1933 жылы Бауырластықтың екінші бас конференциясы баспа компаниясын құруға және баспахана сатып алуға рұқсат берді, ол келесі он жылда бірнеше газеттерді басып шығару үшін пайдаланылды. Қаражат акционерлік қоғам құру арқылы жиналды, онда акцияларды сатып алуға тек мүшелерге ғана рұқсат етілді. Бұл тәсіл, қоғамның тәуелсіздігін үкіметтен және байлардан қорғап, оның мекемелерінің мүшелеріне тиесілі болуын қамтамасыз етті, жаңа жобаларды қаржыландырудың стандартты құралы болды. 1930 жылдары Бана ерекше ерекшеліктері бар ислам идеологиясын қалыптастырды және қоғам оны іске асыра бастады. Біріншіден, бұл құқығынан айырылған топтардың идеологиясы болды. Көптеген саяси қозғалыстар, либералдық және модернистік қозғалыстарды қоса алғанда, жер иелері аристократиясы мен қалалық элитаның өнімдері болған елде Бауырластық білімді орта және төменгі орта таптардың (және шамалы жұмысшылар мен шаруалардың) дауысына айналды және олардың саяси қатысу талаптарының құралы болды. Он жылдық бойы қоғам әлеуметтік әділдікке басымдық берді; сыныптар арасындағы алшақтықты жабу (сонымен қатар ерте мұсылмандардың теңдігін қалпына келтіру) оның басты мақсаттарының бірі болды, ал Бана жоғарғы сыныпты және таптық жүйенің өзін қатты сынады: Ислам барлық адамдар үшін тең және қандай да бір айырмашылықтарға (қан, нәсіл, ата-бабалар, кедейлік немесе байлық) байланысты ешкімді артық көре алмайды. Ислам бойынша барлық адам тең, бірақ іс-әрекеттері мен табиғи қабілеттері жағынан айырмашылықтар болуы мүмкін. Осылайша, Ислам таптық жүйені жақтамайды. Бұл идеология келесі екі онжылдықта қалыптасқанда, күшті социалистік партияның болмауына байланысты Бауырластық индустрияны мемлекеттендіруді, экономикаға мемлекеттің айтарлықтай араласуын, жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлердің ең жоғары жалақысын төмендетуді, жұмысшыларды қанаудан қорғау туралы заңдарды, пайызсыз несиелер беретін исламдық банктік жүйені және жомарт әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламаларын, соның ішінде жұмыссыздық жәрдемақысын, қоғамдық тұрғын үйді және денсаулық сақтау мен сауаттылық бағдарламаларын талап етті. 1948 жылға қарай Бауырластық шағын шаруалардың жер иелігіне ие болуына мүмкіндік беру үшін жер реформасын жақтады. Екіншіден, Бананың идеологиясы – исламның заманауи түсінігі арқылы әлеуметтік жаңғыруға ұмтылыс болды. Оның пікірінше, Мысыр екі сәтсіз құндылық жүйесі арасында қысылып қалған: бір жағынан, Бана қарапайым адамдардың жедел проблемаларына қатысы жоқ және ескірген доктриналық діни дәстүрлілік (Аль-Азхар университетімен ұсынылған), ал екінші жағынан – барлық моральдық құндылықтардан бас тарту және жаппай кедейлікті тудырған және шетелдік мүдделердің экономиканы бақылауға алуына мүмкіндік берген экономикалық еркіндік. Ол ислам дінінің жеке өмірдің тар саласына шектелуі керек емес, керісінше, қазіргі заманғы әлемнің проблемаларына қолданылуы керек және ұлттық қайта өрлеудің, саяси, экономикалық және әлеуметтік жүйелердің толыққанды реформасының моральдық негізі ретінде пайдаланылуы керек деп мәлімдеді. Бауырластық кейде батыстың барлық нәрсесін толығымен қабылдамауды жақтаған деп қате айтылады; шындығында, Бана осы заманауи исламдық көзқарасты іздеуде исламдық оймен қатар батыстық ойдан да тартынбады, Рене Декарт, Исаак Ньютон және Герберт Спенсер сияқты авторлардан өз аргументтерін қолдау үшін цитаталар келтірді. Ол Бауырластық журналистерін Каирдегі Америка университетінде журналистиканы оқуға жіберуді ұсынды және тағы бір топ бауырластардың басқа бір батыстық мектеп – әлеуметтік қызмет мектебіне баруын ұсынды: «Оның ғылыми және практикалық бағдарламасы Бауырластардың әлеуметтік қызмет саласындағы білімін арттыруға үлкен көмек көрсетеді». Ол мектептерде шетел тілдерін оқытуды жақтады: «Біздің қайта өрлеуімізге қажетті нәрсені алу үшін шетел мәдениетінің бұлақтарынан ішуіміз керек». Ұлтшылдық тұжырымын қалыптастыруы, Бауырластықтың жастарға әсер етуіне ықпал етті, ол заманауи еуропалық саяси ұғымдарды исламдық ұғымдармен біріктірді. Сонымен қатар, Бана және Бауырластық өз отандастарының батыстың барлық нәрсесіне құлшынып, өз мәдениеті мен тарихін бағалауын жоғалтуын айыптады. Бананың ұлтшылдық тұжырымы ислами сипатқа ие болды және оның ұзақ мерзімді мақсаты – барлық адамзатты мұсылман дінімен біріктіру болды. Алайда, қоғам қалаған саяси жүйенің нақты анықтамасы болмады. 1924 жылы Кемал Ататүрік таратып жіберген ислам халифатын қайта жандандыру туралы идея Бауырластықтың жарияланымдарында кейде айтылды, бірақ Бана оны жақтамады. Бауырластықтың ислами ұлтшылдығының басты практикалық салдары – Мысыр мен басқа ислам елдеріндегі колониализмге қарсы белсенді күрес болды; бұл қоғамның танымалдылығының басты себептерінің бірі болды. «Жихад» термині Бауырластықтың лексикасындағы маңызды ұғым болды: ол мұсылман жерлерін отаршылдықтан азат ету үшін қарулы күреске ғана емес, сонымен қатар мұсылмандар өздерінің бойындағы кемсінушілікке және жағдайға деген фатализм мен бейқұлықтан азат болу үшін жасауы керек ішкі күшке де қатысты. Ол «Тирандық билеушінің алдында шындықты айту – ең ұлы жихад» (Абу Саид әл-Худриден жеткен хадис) максимінде көрініс тапқан наразылыққа батылдық пен мұсылмандардың бастамасымен қабылдаған, ислами қоғамның әл-ауқатын жақсартуға бағытталған кез келген жемісті әрекетті қамтыды. Мұсылмандар арасындағы бірлікке шақырумен қатар, Бана исламның әртүрлі формалары арасында төзімділік пен жақсы ниетті жақтады. Бауырластық кейбір суфилік тәртіптердің бұрылыстарын және олардың басшыларын шамадан тыс мақтауын қабылдамаса да, реформаланған суфилік тәжірибе қоғамның құрылымының маңызды бөлігі болды. Осылайша, қоғам Салафия қозғалысы мен суфизм арасындағы алшақтықты жобалауға тырысты және 1940 жылдары сунниттік ислам мен шииттік ислам арасында жақындасуға ұмтылды. Жалпы алғанда, қоғам мүшелерінің исламдық көзқарасын басқаларға таңуға тырыспауы керек екенін талап етті. Оның 1934 жылғы Бас заңында олардың әрекеттері әрқашан «достық пен мейірімділік» көрсететіні күміс қадалып, одан әрі...
Islam is equal for all people and prefers nobody to others on the grounds of differences in blood or race, forefathers or descent, poverty or wealth. According to Islam everyone is equal However, in deeds and natural gifts, then the answer is yes. The learned is above the ignorant Thus, we see that Islam does not approve of the class system. As this ideology took shape over the next two decades, in the absence of a strong socialist party, the Brotherhood called for nationalisation of industries, substantial state intervention in the economy, a greatly reduced maximum wage for senior civil servants, laws to protect workers against exploitation, an Islamic banking system to provide interest free loans, and generous social welfare programmes, including unemployment benefits, public housing and ambitious health and literacy programmes, funded by higher taxes on the wealthy. By 1948 the Brotherhood was advocating land reform to enable small farmers to own land. Secondly, Banna's ideology was an attempt to bringing about social renewal through a modern interpretation of Islam. In his view, Egypt was torn between two failed value systems: on the one hand, a doctrinaire religious traditionalism (represented by Al Azhar University), which Banna saw as anachronistic and irrelevant to the urgent problems faced by ordinary people, and on the other hand, an abandonment of all moral values and an economic free for all that impoverished the masses and enabled foreign interests to take control of the economy. He argued that Islam should not be confined to the narrow domain of private life, but should rather be applied to the problems of the modern world, and used as the moral foundation of a national renaissance, a thoroughgoing reform of political, economic and social systems. The Brotherhood has sometimes been incorrectly described as advocating a blanket rejection of everything Western; in reality, Banna did not hesitate to draw on Western as well as Islamic thought in the pursuit of this modern approach to Islam, using quotations from authors such as René Descartes, Isaac Newton and Herbert Spencer to support his own arguments. He proposed to send Brotherhood journalists to study journalism at the American University in Cairo, and suggested that another group of Brothers attend the School of Social Service, another Western school: "its scientific and practical programme will greatly facilitate the training [of the Brothers] in social welfare works". He was in favour of the teaching of foreign languages in schools: "We need to drink from the springs of foreign culture to extract what is indispensable for our renaissance." His formulation of the concept of nationalism, which was fundamental to the Brotherhood's appeal to young people, combined modern European political concepts with Islamic ones. At the same time, Banna and the Brotherhood decried what they saw as their compatriots' slavish adoration of everything Western and their loss of respect for their own culture and history. Banna's concept of nationalism was emphatically Islamic, and its long term goal was to see all humanity united by the Muslim faith. However, the Society had no clear definition of the sort of political system it wished for. The idea of reviving the Islamic caliphate (which had been abolished by Kemal Atatürk in 1924) was sometimes mentioned in the Brotherhood's publications, but Banna was not in favour of it. The chief practical consequence of the Brotherhood's Islamic nationalism was an energetic campaign against colonialism in Egypt and other Islamic countries; this was one of the main reasons for the Society's popularity. The term jihad was a key concept in the Brotherhood's vocabulary: it referred not only to armed struggle to liberate Muslim lands from colonial occupation, but also to the inner effort that Muslims needed to make in order to free themselves from an ingrained inferiority complex and from fatalism and passivity towards their condition. It encompassed the courage to dissent expressed in the maxim "The greatest jihad is to utter a word of truth in the presence of a tyrannical ruler" (a hadith reported by Abu Sa'id al Khudri) as well as any productive activity that Muslims undertook, on their own initiative, to improve the well being of the Islamic community. In keeping with his call for unity among Muslims, Banna advocated tolerance and goodwill between different forms of Islam. Although the Brotherhood rejected the corruption of some Sufi orders and their excessive glorification of their leaders, a kind of reformed Sufi practice was an important part of the Society's structure. The Society thus tried to bridge the gap between the Salafiyya movement and Sufism, and in the 1940s it tried to promote a rapprochement between Sunni Islam and Shi'a Islam. More generally, the Society insisted that its members must not try to impose their vision of Islam on others. Its General Law of 1934 stated that their actions must always reflect "friendliness and gentleness" and that they were to avoid "bluntness, crudeness and abuses in words or hints". Members who violated these principles (e. g. by pressuring unveiled women to veil themselves) were expelled. The Brotherhood's openness to a diversity of Islamic belief and practice represented part of its appeal to young people. Banna deplored the rigid preoccupation of some Salafiyya societies with minor points of religious doctrine; he felt that Sufism and other traditional practices should be welcomed, and that the Brotherhood should focus on basic social and political issues rather than on theological hair splitting.