Кіріспе

Мысырдағы мұсылман бауырластығының тарихы (1928–1938) – Бауырластықтың құрылуынан бастап, оның қолдауға лайықты саяси күшке айналу жолына дейінгі тарихын зерттейді.

Ерте дамуы

1928 жылы Мысырдың Суэц каналы аймағындағы Исмаилиядағы британдық әскери лагерьлерде жұмыс істейтін алты мысырлық жұмысшы, мешіттер мен кофеханаларда исламдық жаңарту қажеттілігі туралы уағыз айтқан жас мектеп мұғалімі Хасан әл-Баннаға келді. «Арабтар мен мұсылмандардың мәртебесі мен қадір-қасиеті жоқ», – деді олар. «Біз тек шетелдіктердің жалдамалы қызметкерлеріміз, сіздердің көретін жолдарыңызша біз іс-қимылдың жолын сезе алмаймыз». Сондықтан олар оны өздерінің басшысы болуын сұрады; ол келісіп, «Мұсылман бауырластығы» қоғамын құрды. Әл-Банна және оның ізбасарлары кешкі мектеп ашудан бастады. Қоғамның алғашқы жылдары исламдық білім беруге баса назар аударылды, студенттерге бірлік пен қайырымдылықтың қағидаларын күнделікті өмірде қалай жүзеге асыру керектігін үйретуге ерекше мән берілді, теориялық мәселелерге емес. Білім берудің бас инспекторына, әсіресе, Бауырластықтың жұмысшы табының мүшелерінің шешен сөздері қатты әсер етті. Әл-Баннаның орынбасары ағаш шебері болды, және төменгі топтан шыққан адамдарды жетекші лауазымдарға тағайындау Бауырластықтың айрықша белгісіне айналды. Қоғамның алғашқы маңызды жобасы – 1931 жылы салынған мешіт болды, оны салу үшін үлкен қаржы жиналды, сонымен бірге мүдделі донорлардан тәуелсіздік сақталды. Сол жылы қоғам баспасөзde жағымды жариялымдар ала бастады және Каирде филиал ашылды. 1932 жылы Әл-Банна өтініші бойынша Каирге ауыстырылды, ал ұйымның штаб-пәтері де сонда көшірілді. Қоғамды басқарумен қатар, Әл-Банна штаб-пәтер маңындағы «білімі жоқ және білуге құштар емес» кедейлер үшін Құраннан кешкі лекциялар оқыды. Келесі он жылда Қоғам өте қарқынды өсті. 1931 жылы үш филиалдан 1938 жылы Мысыр бойынша 300 филиалға дейін жетті; бұл жаппай қолдауға ие ерекше идеологияның және жаңа мүшелерді тартудың тиімді стратегияларының арқасында, әртүрлі мүшелерден құралған ірі саяси оппозициялық күшке айналды.

Идеологиялық жаңалықтар

Бастапқыда Бауырластық қалыпты исламдық әлеуметтік қоғамға ұқсады. 1930 жылдардың басындағы әлеуметтік қызметтеріне кедейлер арасындағы шағын әлеуметтік жұмыс, мешіттер салу және жөндеу, балаларды оқып-жазуға үйретуде маңызды рөл атқарған бірнеше Құран мектептерін құру (халықтың 80% сауатсыз болған елде), шағын шеберханалар мен фабрикалар ашу және зекет (исламдық садақа салығы) жинау мен тарату ұйымдастыру кірді. Қоғам өскен сайын, жалпы халыққа арналған дәріханалар, ауруханалар мен емханалар сияқты қайырымдылық мекемелерін құрды және кофеханалар мен клубтарда курстар ұсыну арқылы ересектерді оқып-жазуға үйрету бағдарламасын іске қосты. Дегенмен, Бананың дәстүр мен заманауилық арасындағы үзілген байланысты жаңарта алатын жаңа типтегі ұйымды құру туралы көзқарасы Бауырластыққа ешбір әлеуметтік қоғамның ие болмаған танымалдылық пен ықпалға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Ол Мысырдың гүлденген азаматтық қоғамы мен әдебиет, ғылым және білім саласындағы жаңалықтармен ерекшеленетін мәдени ортада діни білімнің қалып қойғанын байқады: исламдық діни реформаторлардың идеялары көпшілікке қолжетімді болмады және ислам тарихы мен ілімдерін жастарға түсіндіруге ешқандай күш жұмсалмады. Ол осы олқылықты толтыруға бел буды, үкімет пен діни мекемелерден тәуелсіз, заманауи оқыту әдістерімен жабдықталған, жас және ынталы уағыздаушылардың қатарын даярлауды көздеді және жаңа бұқаралық ақпарат құралдарын тиімді пайдалануды жоспарлады. 1933 жылы Бауырластықтың екінші бас конференциясы баспа компаниясын құруға және баспахана сатып алуға рұқсат берді, ол келесі он жылда бірнеше газеттерді басып шығару үшін пайдаланылды. Қаражат акционерлік қоғам құру арқылы жиналды, онда акцияларды сатып алуға тек мүшелерге ғана рұқсат етілді. Бұл тәсіл, қоғамның тәуелсіздігін үкіметтен және байлардан қорғап, оның мекемелерінің мүшелеріне тиесілі болуын қамтамасыз етті, жаңа жобаларды қаржыландырудың стандартты құралы болды. 1930 жылдары Бана ерекше ерекшеліктері бар ислам идеологиясын қалыптастырды және қоғам оны іске асыра бастады. Біріншіден, бұл құқығынан айырылған топтардың идеологиясы болды. Көптеген саяси қозғалыстар, либералдық және модернистік қозғалыстарды қоса алғанда, жер иелері аристократиясы мен қалалық элитаның өнімдері болған елде Бауырластық білімді орта және төменгі орта таптардың (және шамалы жұмысшылар мен шаруалардың) дауысына айналды және олардың саяси қатысу талаптарының құралы болды. Он жылдық бойы қоғам әлеуметтік әділдікке басымдық берді; сыныптар арасындағы алшақтықты жабу (сонымен қатар ерте мұсылмандардың теңдігін қалпына келтіру) оның басты мақсаттарының бірі болды, ал Бана жоғарғы сыныпты және таптық жүйенің өзін қатты сынады: Ислам барлық адамдар үшін тең және қандай да бір айырмашылықтарға (қан, нәсіл, ата-бабалар, кедейлік немесе байлық) байланысты ешкімді артық көре алмайды. Ислам бойынша барлық адам тең, бірақ іс-әрекеттері мен табиғи қабілеттері жағынан айырмашылықтар болуы мүмкін. Осылайша, Ислам таптық жүйені жақтамайды. Бұл идеология келесі екі онжылдықта қалыптасқанда, күшті социалистік партияның болмауына байланысты Бауырластық индустрияны мемлекеттендіруді, экономикаға мемлекеттің айтарлықтай араласуын, жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлердің ең жоғары жалақысын төмендетуді, жұмысшыларды қанаудан қорғау туралы заңдарды, пайызсыз несиелер беретін исламдық банктік жүйені және жомарт әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламаларын, соның ішінде жұмыссыздық жәрдемақысын, қоғамдық тұрғын үйді және денсаулық сақтау мен сауаттылық бағдарламаларын талап етті. 1948 жылға қарай Бауырластық шағын шаруалардың жер иелігіне ие болуына мүмкіндік беру үшін жер реформасын жақтады. Екіншіден, Бананың идеологиясы – исламның заманауи түсінігі арқылы әлеуметтік жаңғыруға ұмтылыс болды. Оның пікірінше, Мысыр екі сәтсіз құндылық жүйесі арасында қысылып қалған: бір жағынан, Бана қарапайым адамдардың жедел проблемаларына қатысы жоқ және ескірген доктриналық діни дәстүрлілік (Аль-Азхар университетімен ұсынылған), ал екінші жағынан – барлық моральдық құндылықтардан бас тарту және жаппай кедейлікті тудырған және шетелдік мүдделердің экономиканы бақылауға алуына мүмкіндік берген экономикалық еркіндік. Ол ислам дінінің жеке өмірдің тар саласына шектелуі керек емес, керісінше, қазіргі заманғы әлемнің проблемаларына қолданылуы керек және ұлттық қайта өрлеудің, саяси, экономикалық және әлеуметтік жүйелердің толыққанды реформасының моральдық негізі ретінде пайдаланылуы керек деп мәлімдеді. Бауырластық кейде батыстың барлық нәрсесін толығымен қабылдамауды жақтаған деп қате айтылады; шындығында, Бана осы заманауи исламдық көзқарасты іздеуде исламдық оймен қатар батыстық ойдан да тартынбады, Рене Декарт, Исаак Ньютон және Герберт Спенсер сияқты авторлардан өз аргументтерін қолдау үшін цитаталар келтірді. Ол Бауырластық журналистерін Каирдегі Америка университетінде журналистиканы оқуға жіберуді ұсынды және тағы бір топ бауырластардың басқа бір батыстық мектеп – әлеуметтік қызмет мектебіне баруын ұсынды: «Оның ғылыми және практикалық бағдарламасы Бауырластардың әлеуметтік қызмет саласындағы білімін арттыруға үлкен көмек көрсетеді». Ол мектептерде шетел тілдерін оқытуды жақтады: «Біздің қайта өрлеуімізге қажетті нәрсені алу үшін шетел мәдениетінің бұлақтарынан ішуіміз керек». Ұлтшылдық тұжырымын қалыптастыруы, Бауырластықтың жастарға әсер етуіне ықпал етті, ол заманауи еуропалық саяси ұғымдарды исламдық ұғымдармен біріктірді. Сонымен қатар, Бана және Бауырластық өз отандастарының батыстың барлық нәрсесіне құлшынып, өз мәдениеті мен тарихін бағалауын жоғалтуын айыптады. Бананың ұлтшылдық тұжырымы ислами сипатқа ие болды және оның ұзақ мерзімді мақсаты – барлық адамзатты мұсылман дінімен біріктіру болды. Алайда, қоғам қалаған саяси жүйенің нақты анықтамасы болмады. 1924 жылы Кемал Ататүрік таратып жіберген ислам халифатын қайта жандандыру туралы идея Бауырластықтың жарияланымдарында кейде айтылды, бірақ Бана оны жақтамады. Бауырластықтың ислами ұлтшылдығының басты практикалық салдары – Мысыр мен басқа ислам елдеріндегі колониализмге қарсы белсенді күрес болды; бұл қоғамның танымалдылығының басты себептерінің бірі болды. «Жихад» термині Бауырластықтың лексикасындағы маңызды ұғым болды: ол мұсылман жерлерін отаршылдықтан азат ету үшін қарулы күреске ғана емес, сонымен қатар мұсылмандар өздерінің бойындағы кемсінушілікке және жағдайға деген фатализм мен бейқұлықтан азат болу үшін жасауы керек ішкі күшке де қатысты. Ол «Тирандық билеушінің алдында шындықты айту – ең ұлы жихад» (Абу Саид әл-Худриден жеткен хадис) максимінде көрініс тапқан наразылыққа батылдық пен мұсылмандардың бастамасымен қабылдаған, ислами қоғамның әл-ауқатын жақсартуға бағытталған кез келген жемісті әрекетті қамтыды. Мұсылмандар арасындағы бірлікке шақырумен қатар, Бана исламның әртүрлі формалары арасында төзімділік пен жақсы ниетті жақтады. Бауырластық кейбір суфилік тәртіптердің бұрылыстарын және олардың басшыларын шамадан тыс мақтауын қабылдамаса да, реформаланған суфилік тәжірибе қоғамның құрылымының маңызды бөлігі болды. Осылайша, қоғам Салафия қозғалысы мен суфизм арасындағы алшақтықты жобалауға тырысты және 1940 жылдары сунниттік ислам мен шииттік ислам арасында жақындасуға ұмтылды. Жалпы алғанда, қоғам мүшелерінің исламдық көзқарасын басқаларға таңуға тырыспауы керек екенін талап етті. Оның 1934 жылғы Бас заңында олардың әрекеттері әрқашан «достық пен мейірімділік» көрсететіні күміс қадалып, одан әрі...