Жон Генри Паттерсон: Африкадағы аңшы, әскери шенеунік және жазушы

Кіріспе

Англо-ирландтық әскери офицер, аңшы және жазушы (1867–1947)

Подполковник Джон Генри Паттерсон (10 қараша 1867 – 18 маусым 1947) – ирландтық әскери офицер, аңшы және жазушы, ең бастысы 1898 жылдан 1899 жылға дейін Шығыс Африка протекторатында Тсаво өзені арқылы теміржол көпірін салу кезіндегі тәжірибесін баяндайтын "Тсавоның адам жеушілері" (1907) кітабымен танымал. Бұл кітап үш фильмге түсірілуіне себеп болды: "Буна Дьявол" (1952), "Килиманджароның өлтірушілері" (1959) және "Жілек пен қараңғылық" (1996). Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Паттерсон Израиль қорғаныс күштерінің алғашқы құрамы деп есептелетін британдық армияның еврей легионының командирі болды.

Жастар және әскер қызметі

Паттерсон 1867 жылы Ирландияның Лонгфорд графтығындағы Форгни, Баллимахон қаласында протестант әкесі мен католик анасының отбасында дүниеге келген. 1885 жылы он жеті жасында Британ армиясына қосылып, ақырында лейтенант-полковник шеніне жетті және Ең Қызметкерлік Орденімен (DSO) марапатталды. 1920 жылы ол армиядан зейнетке шықты.

Шығыс Африкадағы оқиғалар

1898 жылы Паттерсон Лондондағы Уганда теміржолы комитетінен қазіргі Кениядағы Цаво өзені арқылы салынатын теміржол көпірінің құрылысын қадағалау үшін шақырылды. Ол сол жылдың наурыз айында құрылыс алаңына келді.

Саво темір жолы және адам жегіштер

Паттерсон келгеннен кейін бірден-ақ арыстандар жұмысшыларға шабуыл жасай бастады, түнде шатырларына кіріп, адамдарды сүйреп алып, жеп қойды. Лагерь төңірегіне тікенді қоршаулар (бома) орнатылып, түнде от жағылғанымен, қараңғыда қатаң комендант сағаты салынғанына қарамастан, шабуылдар күрт өсіп, жұмысшылардың үлкен қорқынышпен жұмысты тоқтатып, кетуіне әкеп соқты. Жұмыстың тоқтатылуының айқын қаржылық салдарынан бөлек, Паттерсон осы шалғайдағы билігін, тіпті жеке қауіпсіздігін сақтап қалу қиындықтарына тап болды. Көптеген жұмысшылар арыстандардың зұлым рухтар екеніне, Цавода жұмыс істегендерді жазалау үшін келгеніне және оның келуі бақытсыздыққа себеп болғанына сенді. Адамды жеу арыстандарға тән емес еді, бірақ ақырында екі бүлікші еркектің 140-қа жуық өлімге жауапты екені анықталды. Теміржол деректерінде арыстандардың салдарынан 28 жұмысшының қаза болғаны тіркелген, бірақ жыртқыштар жергілікті тұрғындардың көптеген адамдарын өлтіргені хабарланды, бірақ олар туралы ресми жазба сақталмады, бұл теміржолдың кішірек көрсеткіштеріне себеп болды. Арыстандардың адам жеуіне қатысты әртүрлі теориялар айтылды: дұрыс емес жерлеу салты, аурулар салдарынан азық көзі болып табылатын жануарлардың азаюы және т.б. Аймақта құл саудасы болғандықтан, көптеген адам денелері тасталып кеткен. Паттерсон аймақта көптеген жерленбеген адам сүйектері мен ашық қабірлерді көргенін айтты, сондықтан арыстандар (көптеген жыртқыштар сияқты, тамақ іздеуге дайын) осы мол, қолжетімді азық-түлікке бейімделіп, ақырында адамдарды негізгі тамақ көзі етіп алды деп есептеді. Қазіргі талдаулар арыстанның бір бас сүйегінде қатты іріңдеген тіс бар екенін көрсетті, бұл қалыпты аң аууға кедергі келтіруі мүмкін. Алайда, бұл гипотеза тек бір арыстанның мінез-құлқына түсініктеме береді, ал Паттерсонның өзі мұндай теорияларды жоққа шығарып, арыстанның тісіне өзі зақым келтіргенін мәлімдеді. Өзінің абыройы, өмірлік жолы мен қауіпсіздігіне қауіп төнген Паттерсон, Үндістандағы әскери қызметінен жолбарыс аулау тәжірибесі бар адам, дағдарысты шешу үшін үлкен күш жұмсады. Бірнеше айлық әрекеттерден кейін, 1898 жылдың 9 желтоқсанында бірінші арыстанды, ал 29 желтоқсан күні таңертең екіншісін өлтірді (жарақат алған жануар шабуыл жасағанда, өлімнен мүжілді). Арыстандардың екеуі де Цаво аймағындағы көптеген арыстандар сияқты жалаңаш болды және екеуі де өте ірі болды. Әр арыстанның ұзындығы мұрынынан құйрығына дейін тоғыз футтан асып, оларды лагерге қайтару үшін кем дегенде сегіз адам қажет болды. Жұмысшылар мен жергілікті тұрғындар Паттерсонды бірден батыр деп жариялады, ал оқиға туралы хабар тез арада кеңінен тарады, оны оның алған құттықтау жеделхаттары растады. Бұл оқиға туралы тіпті Лордтар палатасында Премьер-министр лорд Солсбери де айтты. Адам жегіш қауіп жойылғаннан кейін жұмыс күштері оралды және Цаво теміржол көпірі 1899 жылдың 7 ақпанында аяқталды. Бірінші дүниежүзілік соғыста неміс сарбаздары рельстерді жойғанмен, тас іргетастар сақталды және көпір кейіннен жөнделді. Алдыңғы айларда оны өлтірумен қорқытқан жұмысшылар Паттерсонға олар үшін тәуекелге ұмтылғандығы үшін ризашылық білдіріп, күміс табақ сыйлады. Онда мынадай жазу бар: "МЫРЗА, – Сіздің бақылаушыңыз, уақыт сақшыларыңыз, мистарилеріңіз және жұмысшыларыңыз, сізге осы табақты сіздің өміріңізге үлкен қауіп төндіріп, екі адамды жейтін арыстанды өлтіргеніңіз үшін біздің ризашылығымыздың белгісі ретінде сыйлаймыз, осылайша бізді осы қорқынышты жануарлардың жеу тағдырынан құтқарасыз, олар түнде шатырларымызға кіріп, біздің әріптестерімізді бізден алатын. Осы табақты сыйға тартқанда, біз Сізге ұзақ өмір, бақыт және өркендеу тілейміз. Біз әрқашан, мырза, Сіздің риза қызметшілеріңіз, Бабу Пуршотам Хурджи Пурмар, Сіздің жұмысшыларыңыздың атынан жұмыс бақылаушысы және клеркі боламыз. 1899 жылғы 30 қаңтарда Цавода жасалған". Паттерсон бұл кубокты өзінің ең қымбат және ең қиын жеңісі деп санайтын. 1907 жылы ол өзінің алғашқы кітабын, "Цавоның адам жегіштері" жариялады, онда ол сол кездегі оқиғаларын баяндады. Ол үш фильмнің негізі болды: "Бунуа Дьявол" (1953), "Килиманджароның өлтірушілері" (1959) және 1996 жылғы Paramount Pictures фильмі "The Ghost and the Darkness", онда Вал Килмер (Паттерсон рөлінде) және Майкл Дуглас (хикаялық кейіпкер "Ремингтон" рөлінде) ойнады. 1924 жылы Чикаго, Иллинойс штатындағы Табиғат тарихы мұражайында сөз сөйлегеннен кейін Паттерсон Цаво арыстандарының терісі мен бас сүйектерін мұражайға сол кездегі үлкен сомада 5000 долларға сатуға келісті. Арыстан терілері содан кейін салынды және қазір бас сүйектерімен бірге тұрақты көрмеде көрсетілуде. Паттерсон үйінде трофей кілемдер ретінде пайдалану үшін терілері қысқартылғандықтан, қайта құрастырылған арыстандар өздерінің түпнұсқа өлшемдерінен кішірек.

Almost immediately after Patterson's arrival, lion attacks began to take place on the workforce, with the lions dragging men out of their tents at night and feeding on their victims. Despite the building of thorn barriers (bomas) around the camps, bonfires at night, and strict after dark curfews, the attacks escalated dramatically, to the point where the bridge construction ceased due to a fearful, mass departure by the workers. Along with the obvious financial consequences of the work stoppage, Patterson faced the challenge of maintaining his authority and even his personal safety at this remote site against the increasingly hostile and superstitious workers, many of whom were convinced that the lions were in fact evil spirits, come to punish those who worked at Tsavo, and that he was the cause of the misfortune because the attacks had coincided with his arrival. The man eating behaviour was considered highly unusual for lions and was eventually confirmed to be the work of a pair of rogue males, who were believed to be responsible for as many as 140 deaths. Railway records attribute only 28 worker deaths to the lions, but the predators were also reported to have killed a significant number of local people of which no official record was ever kept, which attributed to the railway's smaller record. Various theories have been put forward to account for the lions' man eating behaviour: poor burial practices, low populations of food source animals due to disease, etc. There was a slave trade route through the area, which contributed to a considerable number of abandoned bodies. Patterson reported seeing considerable instances of unburied human remains and open graves in the area, and it is believed that the lions (which, like most predators, will readily scavenge for food) adapted to this abundant, accessible food supply and eventually turned to humans as their primary food source. A modern analysis shows one of the lion's skulls had a badly abscessed canine tooth that could have hindered normal hunting behaviour. However, this hypothesis accounts for the behaviour of only one of the lions involved, and Patterson himself had disclaimed such theories, saying he had damaged the lion's tooth himself. With his reputation, livelihood, and safety at stake, Patterson, an experienced tiger hunter from his military service in India, undertook an extensive effort to deal with the crisis. After months of attempts and near misses, he killed the first lion on the night of 9 December 1898 and the second one on the morning of 29 December (narrowly escaping death when the wounded animal charged him). The lions were maneless like many others in the Tsavo area, and both were exceptionally large. Each lion was over nine feet long from nose to tip of tail and required at least eight men to carry it back to the camp. The workers and local people immediately declared Patterson a hero, and word of the event quickly spread far and wide, as evidenced by the subsequent telegrams of congratulations he received. Word of the incident was even mentioned in the House of Lords, by the Prime Minister Lord Salisbury. With the man eater threat eliminated, the workforce returned and the Tsavo railway bridge was completed on 7 February 1899. Although the rails were destroyed by German soldiers during the First World War, the stone foundations were left standing and the bridge was subsequently repaired. The workers, who in earlier months had all but threatened to kill him, presented Patterson with a silver bowl in appreciation for the risks he had undertaken on their behalf, with the following inscription:
"SIR, – We, your Overseer, Timekeepers, Mistaris and Workmen, present you with this bowl as a token of our gratitude to you for your bravery in killing two man eating lions at great risk to your own life, thereby saving us from the fate of being devoured by these terrible monsters who nightly broke into our tents and took our fellow workers from our side. In presenting you with this bowl, we all add our prayers for your long life, happiness and prosperity. We shall ever remain, Sir, Your grateful servants,

Baboo PURSHOTAM HURJEE PURMAR, Overseer and Clerk of Works, on behalf of your Workmen. Dated at Tsavo, 30 January 1899." Patterson considered the bowl to be his most highly prized and hardest won trophy. In 1907, he published his first book, The Man Eaters of Tsavo, which documented his adventures during his time there. It was the basis for three films; Bwana Devil (1953), Killers of Kilimanjaro (1959) and the 1996 Paramount Pictures film, The Ghost and the Darkness, starring Val Kilmer (as Patterson) and Michael Douglas (as the fictional character "Remington"). In 1924, after speaking at the Field Museum of Natural History in Chicago, Illinois, Patterson agreed to sell the Tsavo lion skins and skulls to the museum for the then sizeable sum of $5,000. The lion skins were then stuffed and are now on permanent display along with the original skulls. The reconstructed lions are actually smaller than their original size, due to their skins' having been trimmed for use as trophy rugs in Patterson's house.

Эландтың ашылуы

1906 жылы Паттерсон Саво аймағына аң аулау сапарымен қайта оралды. Сапар барысында ол еландты атып өлтірді, және оның Оңтүстік Африкадағы еландтардан өзгеше ерекшеліктері бар екенін байқады, осы аймақта бұл түр алғаш рет анықталған болатын. Англияға оралған соң Паттерсон еландтың басын салып қойды, оны Британ мұражайының ғалымы Ричард Лайдеккер көрді. Лайдеккер Паттерсонның трофейін еландтың жаңа подвиді деп анықтады және оған Taurotragus oryx pattersonianius деген ат берді.

Жарық күзетшісі мен Блайт

Колониялық хатшы лорд Элгин полковник Паттерсонды Game Warden лауазымына тағайындады, яғни Шығыс Африка протекторатындағы ойын қорықтарының басқарушысы, және ол бұл тәжірибесін екінші кітабында – «Ныканың құшағында» (1909) жазды. 1908 жылы Джеймс Блайттың ұлы, 1-ші барон Блайт және оның әйелі Этельмен сафариде жүрген кезде Паттерсонның абыройы Блайттың оқтан өлгенімен (болжам бойынша өзіне-өзі қол жұмсаған, нақты жағдай белгісіз) дақталды. Куәгерлер Паттерсонның оқ атылған кезде Блайттың шатырында болмағанын, ал сол сәтте Блайттың әйелі оның қасында болғанын растады, себебі оның атыс болғаннан кейін шатырдан айқайлап қашқандығы туралы хабар тарады. Паттерсон Блайтты далаға жерлеп, оқиғаны хабарлау үшін ең жақын бекетке қайтмай, экспедицияны жалғастыруға талап етті. Біраз уақыттан кейін, денсаулығы нашарлаған Паттерсон әйелі Блайтпен бірге Англияға оралды, бұл оқиғаға байланысты қастандық және махаббат ісі туралы әңгімелер тарады. Оған ешқашан ресми айып тағылмағанмен және жазаланбағанмен, бұл оқиға жылдар бойы британдық қоғамда және армияда оны қуалай берді. Оның мәселесі 1909 жылғы сәуір айында парламентте талқыланды. Бұл оқиға Эрнест Хемингуэйдің «Франсис Макомбердің қысқа да бақытты өмірі» (1936) повесіне негізделген «Макомбер ісі» (1947) фильмінде де көрсетілді.

Екінші Бура соғысы

Паттерсон Екінші Буер соғысына (1899-1902) Ессекс императорлық еманриге қосылды және 20-шы батальонмен қызмет етті, осы үшін 1900 жылдың қараша айында Ең Құрметті Орденмен (Distinguished Service Order) марапатталды. Ол үйге оралды, бірақ 1902 жылдың 17 қаңтарында уақытша подполковник шенімен Императорлық йоманридің 33-ші батальонына қолбасшы болып тағайындалып, қайтадан қызметке шақырылды. Батальон 1902 жылдың мамыр айында Саутгемптоннан «СС Ассай» кемесімен жол тартып, соғыс Вериниг бейбіт шартымен аяқталғаннан кейін Оңтүстік Африкаға жетті.

Ольстер еріктілері

Полковник Паттерсон 1913-14 жылдардағы Үйдегі басқару дағдарысы кезінде Ольстер еріктілерінің Батыс Белфаст полкіне қолбасшылық етті. Ольстер еріктілері 1912 жылы Ирландияның өзін-өзі басқаруына жол бермеу үшін құрылған одақтастық әскері болды. Ольстер еріктілері солтүстік Ольстер провинциясында орналасқан, ұйымның 90 000 мүшесінің көпшілігі қазіргі Солтүстік Ирландиядан шыққан. Ольстердің көптеген протестанттары Дублиндегі ирландтық католиктер көпшілігі бар парламенттің билігіне түсуден қорқып жүрді. 1913 жылы әскерлер «Ольстер еріктілері күші» (UVF) деп біріктірілді және Ұлыбритания үкіметінің Ольстерде өзін-өзі басқаруды енгізу әрекеттеріне қарсы тұруға ант берді. 1914 жылдың сәуірінде UVF Германиядан Ольстерге 20 000 мылтық пен 2 000 000 оқ-дәрілерді жасырын түрде әкелді. Полковник Паттерсон осы операцияға қатысқан деп саналады, ал кейбір қарулар Батыс Белфаст полкінің штабы – Фернхилл үйінде сақталған. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Үйдегі басқару дағдарысы тоқтатылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Паттерсон Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті. Ол өзі протестант болғанымен, Сион муле корпусының және кейіннен Корольдік фюзилер 38-ші батальонының (кейде Еврей легионы деп те аталатын) командирі ретінде сионизмдегі маңызды тұлғаға айналды. Бұл батальон кейіннен ондаған жылдар өткен соң Израиль қорғаныс күштерінің негізін қалады. Галлиполи шайқасында өзгеше көзге түскен Сион муле корпусы "шамамен екі мың жылдан бері алғашқы еврей әскері" деп сипатталған. Паттерсон Йонатан Нетаньяхудың сүндет тойына қатысып, оған "Менің жақын құс ұлым Йонатанға, подполковник Джон Генри Паттерсоннан" деген жазуы бар күміс кесе сыйлады.

Отбасы

Ол 1895 жылы Белфаст қаласынан Франсис Хелена Грейге үйленді. Ол 1890 жылы Ұлыбританияда заң докторы (LLD) дәрежесін алған алғашқы әйелдердің бірі болған еді. Олардың ұлы Брайан Паттерсон (1909–79) Чикаго қаласындағы Филд мұражайында палеонтолог болды.

Өмірінің соңғы жылдары, өлімі және соңғы өтініші

1940 жылдары Паттерсон әйелі "Франси"мен Калифорния штатының Ла-Холла қаласында қарапайым үйде тұрды. Бірақ, әйеліне үнемі медициналық күтім қажет болғандықтан және денсаулығы нашарлаған соң, ол Бел-Эйрдегі досы Марион Трэвистің үйіне көшіп, жетпіс тоғыз жасында ұйықтаған күйі қайтыс болды. Оның әйелі алты аптадан кейін Сан-Диегодағы зейнеткерлер үйінде дүние салды. Паттерсон мен оның әйелінің денелері кремацияланып, күлі Лос-Анджелестегі Angelus Rosedale зиратындағы 952 OC нишасына жерленді. Паттерсонның немересі Алан Паттерсонның сөзіне қарағанда, оның соңғы тілегінің бірі – оның өзі мен әйелі бірінші дүниежүзілік соғыста басқарған әскерлерімен бірге немесе жақын жерде Израильде жерленуі еді. Алан Паттерсон, Еврей Америкасының тарихи мұраларды сақтау қоғамы, Канада өкілі Тодд Янг, Бейт ХаГедудим (Еврей легионының мұражайы) және Авихаил мошавы (ауыл) (Езекиел Сивак өкілі) 2010 жылы осы тілекті орындау үшін бірлескен жұмысты бастады. Израиль үкіметінің және премьер-министр Беньямин Нетаньяхудың көмегімен 2014 жылдың 4 желтоқсанында Паттерсон мен оның әйелінің қалдықтары Авихаил зиратына қайта жерленді, онда оның бұрынғы басқарған әскерлерінің бір бөлігі де жерленген. Салтанатқа премьер-министр Нетаньяху, оның отбасы мүшелері, Израиль үкіметінің әскери және кабинет мүшелері, Ұлыбритания елшісі, Ирландия елшісі, Алан Паттерсон, Еврей Америкасының тарихи мұраларды сақтау қоғамының өкілі Джерри Клингер, Авихаилдің Езекиел Сивак, Еврей легионының өкілдері мен ұрпақтары, Израильді қолдаушы христиандар, 350 қонақ және көптеген басқа да қонақтар қатысты. Нетаньяху Паттерсонды "израильдік армияның әкесі" деп атап, оны "біздің халқымыздың ұлы досы, сионизмнің жақтаушысы және еврей мемлекеті мен еврей халқына сенуші" деді. "Біздің халқымыздың, мемлекетіміздің және жеке өзімнің міндетім – оның өсиетін орындау", – деді ол. Паттерсонның құрметіне Израиль филателиялық қызметі ескерткіш пошта маркасын шығарды.

During the 1940s, Patterson and his wife, "Francie", lived in a modest home in La Jolla, California. Eventually, with his wife in need of regular medical care and his own health in decline, he took up residence at the home of his friend Marion Travis in Bel Air, where he eventually died in his sleep at seventy nine years of age. His wife died six weeks later in a San Diego nursing home. Both Patterson and his wife were cremated, and their ashes were interred at Angelus Rosedale Cemetery, niche 952 OC in Los Angeles. According to Patterson's grandson, Alan Patterson, one of his final wishes was that both he and his wife eventually be interred in Israel, ideally with or close to the men he commanded during the First World War. Alan Patterson, the Jewish American Society for Historic Preservation, Canadian representative Todd Young, Beit HaGedudim (the museum of the Jewish Legion), and the moshav (village) of Avihayil (represented by Ezekiel Sivak) began a coordinated effort to honour this request in 2010. With the assistance and support of the Israeli government and Prime Minister Benjamin Netanyahu, on 4 December 2014, the remains of Patterson and his wife, were re interred in the Avihayil cemetery where some of the men he commanded are buried. Attending the ceremony were Prime Minister Netanyahu, members of his family, military and cabinet members of the Israeli government, the British Ambassador, the Irish Ambassador, Alan Patterson, Jerry Klinger of the Jewish American Society for Historic Preservation, Ezekiel Sivak of Avihayil, representatives and descendent family members of the Jewish Legion, Christians supporters of Israel, 350 guests and numerous other dignitaries. Netanyahu referred to Patterson as "the godfather of the Israeli army" and "a great friend of our people, a great champion of Zionism and a great believer in the Jewish State and the Jewish people I feel it is an obligation of our people, our State and mine personally to fulfil his testimony". A souvenir plate postal stamp was issued by the Israel Philatelic Service in Patterson's honour.