Кіріспе
Жабайы табиғатта жұққан диарея – саяхатшылар диареясының бір түрі, ол көшпенділер мен басқа да табиғатты жақсы көретін адамдарға әсер етеді. Жұғу көзі – ластанған тамақ немесе су, немесе жұқтырған адамнан тікелей "қолдан ауызға" берілуі мүмкін. Шешілген зерттеулерде ауруға шалдығу көрсеткіштері 3 пайыздан 74 пайызға дейін әртүрлі екені анықталды. Бір сауалнамада Аппалачи тау жолымен ұзақ қашықтыққа саяхат жасайтындардың арасында диарея ең көп кездесетін ауру болып тіркелді. Эпидемиологиялық деректер мен ғылыми әдебиеттерді талдау нәтижесінде кейбір зерттеушілер қауіптерді артық бағалап көрсеткенін және халықтың оларды толық түсінбегенін айтады.
Симптомдар мен белгілер
Гиардиоз бен криптоспоридиоздың инкубациялық кезеңінің орташа ұзақтығы 7 күнге дейін созылады. Кейбір бактериялық және вирустық агенттердің инкубациялық кезеңі қысқарақ болады, алайда гепатиттің көрініс беруіне бірнеше апта уақыт қажет болуы мүмкін. Әдетте, ауру даладан оралғаннан кейін бірінші апта ішінде басталады, бірақ саяхат кезінде кез келген уақытта да пайда болуы мүмкін. Көптеген жағдайларда симптомдар кенеттен басталып, нәжістің жиілігінің, көлемінің және салмағының артуына алып келеді. Әдетте, турист күніне кем дегенде төрт-бес рет жұмсақ немесе сулы нәжіс шығарады. Басқа да жиі кездесетін белгілер: жүрек ауруы, құсу, іштің ауыруы, ісіну, төмен температура, зәрует сезімі және жалпы әлсіздік, көбінесе тәбет те төмендейді. Егер нәжісте қан немесе шырыш болса, іштің қатты ауыруы немесе жоғары температура болса, жағдай нашарлайды. Дене суының жетіспеуі мүмкін. WAD салдарынан туындайтын өмірге қауіпті аурулар өте сирек кездеседі, бірақ иммундық жүйесі нашарлаған адамдарда болуы мүмкін. Кейбір адамдар ауру тасымалдаушысы болуы мүмкін және ешқандай симптомдарды көрсетпеуі мүмкін.
Себептер
Шөл далада жұқпалы диареяны әртүрлі бактериялар, вирустар және паразиттер (протозоялар) қоздырады. Ең көп кездесетін протозоялар – Giardia және Cryptosporidium. Басқа инфекциялық агенттердің де рөлі, жалпы есептегеннен гөрі зор болуы мүмкін.
Giardia lamblia кисталары көбінесе мұздатуға төзбейді, бірақ кейбір кисталар бір мұздату-еру циклінен өтуі мүмкін. Цисталар өзен суында 10 °C температурада үш айға жуық, ал көл суында 15–20 °C температурада бір айға жуық тірі қалуы мүмкін. Cryptosporidium суық суда (4 °C) 18 айға дейін тірі қалуы мүмкін, тіпті мұздатуға да төзімді, бірақ оның тірі қалу қабілеті едәуір төмендейді. Диареяны қоздыратын көптеген басқа да түрлер, оның ішінде Shigella және Salmonella typhi, сондай-ақ гепатит А вирусы апталар бойы немесе айлар бойы мұздатудан кейін де тірі қалуы мүмкін. Вирусологтардың пікірінше, АҚШ және Канададағы барлық жер үсті суларында адам вирустары болуы мүмкін, олар диарея, полиомиелит және менингит сияқты кең ауқымды ауруларды тудырады. Осы себептерге байланысты инфекция жұқтыру жолдары фекальды-ауыздық таралу және ластанған су мен тағам арқылы шектеледі. Жер үсті суларының патогендік құрамын анықтайтын басты фактор – су алабындағы адам және жануарлардың әрекеті.
Диагностика
Ауырудың инкубация кезеңі сапардан кейін де жалғасуы мүмкін болғандықтан, диареяның нақты бір жағдайын жақында ғана бірнеше күндік табиғат сапарымен байланыстыру қиын болуы мүмкін. Зерттеулерге сәйкес, АҚШ-та жылына шамамен 99 миллион ішек инфекциялық ауруы тіркеледі, олардың көп бөлігі вирустардан, одан кейін бактериялар мен паразиттерден, оның ішінде Giardia және Cryptosporidium қоздырғыштарынан туындайды. АҚШ-та жылына шамамен 1,2 миллион симптомдық гиардиаз жағдайы тіркеледі. Дегенмен, жағдайлардың шамамен 40% ғана белгілі бір симптомдармен көрінеді.
Алдын алу
Жайда диареяның пайда болуы нашар гигиена, ластанған су және (болжамды) дәрумендердің жетіспеуінен туындаған сезімталдықтың артуынан болуы мүмкін, сондықтан алдын алу шаралары осы себептерді жоюға бағытталған болуы керек.
Гигиеналық
Ішөкпе тудыратын патогендердің фекальды-орал жолмен жұғу қаупін жақсы гигиена арқылы, соның ішінде зәр шығару және дефекациядан кейін қолды сабынмен және сумен жуу, ал тамақтандыру құралдарын жылы сабынды сумен жуу арқылы айтарлықтай азайтуға болады. Таңдау факторларына қатысушы адамдардың саны, кеңістік және салмақ, қол жетімді судың сапасы, жеке талғам мен қалаулар және отынның болуы жатады. Ұзақ қашықтыққа жаяу саяхатты зерттеуде су сүзгілері химиялық дезинфекция құралдарына қарағанда тұрақтырақ қолданылатыны анықталды. Йод немесе хлордың тұрақсыз қолданылуы жағымсыз дәмге, ұзартылған өңдеу уақытына немесе су температурасы мен лайлылығына байланысты өңдеудің күрделілігіне байланысты болуы мүмкін. Суды дезинфекциялау үшін ультракүлгін (УК) сәулесі жақсы орныққан және муниципалитет су жүйелері сияқты кең ауқымды қолдануда кеңінен қолданылады. Кейбір саяхатшылар АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) микробиологиялық су тазартқыштарын сынау бойынша нұсқаулық стандартына және хаттамасына сәйкес келетін кішкентай портативті УК құрылғыларын қолданады, мысалы, SteriPEN. Портативті УК су тазалаудың тағы бір әдісі – күн дезинфекциясы (сонымен қатар SODIS деп те аталады). Таза суды мөлдір полиэтилентерефталат (PET) бөтелкеге құйып, 6 сағатқа тікелей күн сәулесіне қойып стерильдеу жүргізіледі.
Эпидемиология
Шөл далада жұқпалы диареяның пайда болу қаупі патогендердің байқаусыз жұғуынан туындайды. Әр түрлі зерттеулер далалық саяхатшылардың арасындағы диарея ауруының таралуын бағауға тырысты, нәтижелер кең ауқымды болды. Диарея таралу деңгейінің зерттеулер арасындағы айырмашылығы жыл мезгіліне, зерттеу орнына, саяхатшылардың далада өткізген уақытына, қолданылған профилактикалық шараларға және зерттеу әдістемесіне байланысты болуы мүмкін. Ұлттық ашық ауадағы көшбасшылық мектебі (NOLS) бағдарламаларында қатаң қол жуу техникаларын, суды дезинфекциялауды және ортақ асүй құралдарын жууды баса назарлайды. Олардың мәліметтері бойынша, асқазан-ішек аурулары 1000 бағдарлама күніне 0,26 рет тіркелген. Керісінше, Аппалачи тау жолымен ұзақ сапар шеккендер арасында жүргізілген сауалнама көрсетті, жауап берушілердің жартысынан астамы кем дегенде бір рет екі күнге созылған диареяны бастан өткергенін хабарлады. (Жұқпалы диарея екі күннен ұзаққа созылуы мүмкін; диетаның өзгеруі сияқты себептермен туындаған жұқпалы емес диареяның кейбір түрлері өте қысқа уақытқа созылуы мүмкін). Осы сауалнаманың талдауы диареяның пайда болуы далада болу ұзақтығымен байланысты екенін көрсетті. Кез келген төрт апталық кезеңде американдықтардың 7,2% жұқпалы немесе жұқпалы емес диареяның қандай да бір түрін бастан өткеруі мүмкін. Жұқпалы диареяны әртүрлі патогендер тудыруы мүмкін, ал рюкзакпен саяхаттаушылардың арасындағы көптеген жағдайлар нәжістің бактерияларынан туындайды. Гранд-Тетон ұлттық паркінде жүргізілген зерттеуде диареяға шалдыққан келушілердің 69% - ын анықталмаған себептерге байланыстырды, 23% - ын Campylobacter бактериясы, ал 8% - ын Giardia паразиті шалдырды. Campylobacter энтериті көбінесе далада серуендеп, өткен аптада қарастырылмаған су ішкен жасөспірімдерде кездеседі. Тағы бір зерттеуде Калифорнияның Desolation Wilderness аймалына сапар алған 35 адам сапарға дейін және кейін тексерілді. Сапардан кейін екі адамның нәжіс үлгілерінен Giardia кисталары табылды, бірақ олар ешқандай белгілерді көрсетпеді. Үшінші адамға Giardia белгілеріне қарсы ем жасалды. Ауыз-фекальдық жолмен жұғу далада жұққан диареяның ең көп таралған себебі болуы мүмкін. Салыстырмалы түрде қысқа сапарларда суды міндетті түрде дезинфекциялаудың маңыздылығы туралы әртүрлі пікірлер бар.
the prevention methods used, and the study methodology. The National Outdoor Leadership School (NOLS), which emphasizes strict hand washing techniques, water disinfection and washing of common cooking utensils in their programs, reports that gastrointestinal illnesses occurred at a rate of only 0.26 per 1000 program days. In contrast, a survey of long distance Appalachian Trail hikers found more than half the respondents reported at least one episode of diarrhea that lasted an average of two days. (Infectious diarrhea may last longer than an average of two days; certain forms of non infectious diarrhea, caused by diet change etc., can be of very brief duration). Analysis of this survey found occurrence of diarrhea was positively associated with the duration of exposure in the wilderness. During any given four week period, as many as 7.2% of Americans may experience some form of infectious or non infectious diarrhea. A variety of pathogens can cause infectious diarrhea, and most cases among backpackers appear to be caused by bacteria from feces. A study at Grand Teton National Park found 69% of diarrhea affected visitors had no identifiable cause, that 23% had diarrhea due to Campylobacter and 8% of patients with diarrhea had giardiasis. Campylobacter enteritis occurred most frequently in young adults who had hiked in wilderness areas and drunk untreated surface water in the week prior. Another study tested 35 individuals before and after a trip to the Desolation Wilderness of California. Giardia cysts were found in fecal samples from two people after the trip, but they were asymptomatic. A third person was empirically treated for symptoms of giardiasis. Fecal oral transmission may be the most common vector for wilderness acquired diarrhea. There are differing opinions regarding the importance of routine disinfection of water during relatively brief backcountry visits.
Алыс маңдағы су сапасына зерттеулер
Фекальды-колиформды бактериялармен зарағу, бұл фекальды ластануды көрсетеді, гиардиаздан гөрі жиі кездеседі. Тәуекелдер жүкті малдар мен ірі қара мал жайылымдарына жақын жер бетіндегі суларда ең жоғары. Калифорниядағы Desolation Wilderness аймағындағы су үлгілерінің көпшілігінде Giardia цисталары өте аз немесе тіпті табылған жоқ. Сондай-ақ, уақытша ластану мәселесіне арналған зерттеулер өте аз болды. Бір зерттеушінің пікірінше, дала суынан Giardia жұқтыру қаупі – импульстік ластану, яғни фекальды ластанудан туындаған цисталардың қысқа мерзімге жоғары концентрациялануы.
Терминология
Шөлде немесе басқа да қашық аймақтарда жұққан диарея көбінесе жұқпалы диареяның бір түрі болып табылады, ол секреторлық диареяның бір түрі ретінде жіктеледі. Бұлардың бәрі гастроэнтерит саналады. Бұл термин тропикалық емес дамыған елдердің (АҚШ, Канада, Батыс Еуропа сияқты) әртүрлі қашық аймақтарында қолданылуы мүмкін, бірақ дамып келе жатқан елдерде және тропиктік аймақтарда инфекцияны қоздыратын басқа патогендердің болуына байланысты оның қолданылуы шектеулі.