Қазақстанда сирек кездесетін Нганасан тілі туралы мақала. Ураль тілдер отбасының Самодийлік тармағындағы ең ерекше тіл, тарихы мен сөздік құрамы жайлы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қауіпті жағдайдағы самодий тілі
Endangered Samoyedic language
Нганасан тілі (бұрынғыда ресей тілінде тавгийский, тавгийский немесе тавгийско самоедский, tavgiysko samoyedsky деп аталған; тавги этнонимінен шыққан) – нганасан халқының сөйлейтін, құлдырап бара жатқан самодий тілі.
The Nganasan language (formerly called тавгийский, tavgiysky, or тавгийско самоедский, tavgiysko samoyedsky in Russian; from the ethnonym тавги, tavgi) is a moribund Samoyedic language spoken by the Nganasan people.
Жіктеу
Нганасан – урал тілдері отбасының самоид тілдер тобының ең ерекше тілі (Janhunen 1998). Екі негізгі диалекті бар: Авам (авамский говор) және Вадеев (Ланг ру). Сөздігінің бір бөлігін белгісіз субстраттық текті элементтер құрайды, олар нганасан тілінде ненец немесе энец тілдеріне қарағанда шамамен екі есе жиі кездеседі және көршілес тунгус және юкагир тілдерімен көзге түсетін ұқсастықтары жоқ. Осы субстраттың қандай тілден пайда болғаны әлі де жұмбақ күйінде қалып отыр.
Nganasan is the most divergent language of the Samoyedic branch of the Uralic language family (Janhunen 1998). There are two main dialects, Avam (авамский говор, ) and Vadeyev (Lang ru). A part of the vocabulary can be traced to elements of unknown substrate origin, which are roughly twice as common in Nganasan than in other Samoyedic languages like Nenets or Enets, and bear no apparent resemblance to the neighboring Tungusic and Yukaghir languages. The source of this substrate remains a mystery so far.
Сөз тәртібі
Нганасан тіліндегі сөздердің басым тәртібі басқа самойеттік тілдерге ұқсас SOV болып табылады. Дегенмен, нагасан тілінде сөздердің ретін өзгертуде топтағы басқа тілдерге қарағанда көбірек еркіндік бар деп есептеледі. Терещенконың (1979) мәлімдеуінше, сөйлемнің мағыналық ошағын өзгерту үшін сөздердің басқа да тәртібі қолданылады, әсіресе, эмоциялық сөйлеуде. Мағыналық ошақ әдетте етістіктен бірден бұрын тұрады. Вагнер Нагги (2010) нагасан тілінің мінез-құлқы венгр тіліне ұқсас екенін, оның сөздердің реті белгілі бір емес, прагматикалық факторлармен анықталатынын айтады. Сөз тіркесі деңгейінде, есімдік тіркестегі анықтауыштар әдетте есімнен бұрын келеді және одан кейін орналасқанда мағыналық ошаққа айналады. Сандар мен сын есімдер бас сөзбен септік жағынан үйлеседі, ал сын есімдер бас сөзбен сан жағынан да үйлеседі. Септік үйлесім грамматикалық септіктерде толыққанды болады; орналас септікте анықтауыш жіксіз септікке ие болады. Нганасан тілінде алдынан қосылатын сөздер жоқ, артынан қосылатын сөздер сөздердің құрамдас бөліктері болып табылады және анықтауыштарды жіксіз септікте талап етеді. Иелік генітивтік конструкция арқылы немесе иеленуші жұрнағы арқылы білдіріледі (Хелимски, 1998; Кацшман, 2008). Нганасан – про-дроп тілі: етістіктің жіктелу түрі субъективті болғанда, есімдіктер жиі жіберіліп қалады (Терещенко, 1979).
The dominating word order in Nganasan is SOV, similar to other Samoyedic languages. However, Nganasan is considered to exhibit more freedom in word order than other languages of its group. According to Tereščenko (1979), other types of word orders are used for shifting the sentence focus, especially in emphatic speech. The focused constituent usually immediately precedes the verb. Wagner Nagy (2010) suggests that Nganasan is similar to Hungarian in its behavior, in that its word order is determined by pragmatic factors rather than being fixed. On the phrase level, the attributes within the noun phrase usually precede the noun and become focused when placed after it. Numerals and adjectives agree with the heads in case, and adjectives also agree with the head in number. The case agreement is only complete in grammatical cases; in locative cases the attribute gets genitive form. There are no prepositions in Nganasan, postpositions are composite parts of words and also require the attributes in genitive cases. Possession is expressed with genitive construction or by a possessive suffix attached to the possessed (Helimski, 1998; Katzschmann, 2008). Nganasan is a pro drop language: pronominal subjects are often omitted when the verb conjugation type is subjective (Tereščenko, 1979).
Жоқ ету
Стандартты жоққа шығару теріс көмекші сөз (ńi) арқылы білдіріледі, одан кейін ʔ белгісімен көрсетілген жоқ пішіндегі негізгі етістік келеді, мысалы, ńi ndɨ m konɨʔ "Мен бармаймын". Барлық жалғаулы белгілер жоққа шығару көмекші сөзіне (Гусев, 2015) тиесілі. Жеке, жоқ немесе көрсету есімдіктері нысандар түрінде теріс көмекші сөз бен негізгі етістіктің арасына енгізілуі мүмкін (Wagner Nagy, 2011). Ni-ден басқа, kasa — "жақын", ləði — "босқа", əku — "мүмкін", және ŋuəli — "әрине" сияқты бірнеше жоқ етістіктер бар, бірақ олардың қолданылуы шектеулі, толық парадигма тек ni-де ғана бар. Бар екендігін білдіретін сөйлемдер d'aŋku теріс бар екендігін білдіретін сөзбен немесе оның туынды түрі d'anguj арқылы жоққа шығарылады. D'aŋku тек қазіргі уақытта қолданылады, себебі ол зат есім сияқты жұмыс істейді: ол зат есімдік предикативті жалғауларды қабылдайды. D'anguj (d'aŋku және ij "болу" сөздерінің біріктірілуі) басқа уақыт/көңіл-күй комбинациялары үшін қолданылады.
Standard negation is expressed by negative auxiliary (ńi ) followed by the main verb in connegative form marked with ʔ, e. g. ńi ndɨ m konɨʔ "I do not go". All inflectional markers are taken by the negation auxiliary (Gusev, 2015). Objects in the form of personal, negative or demonstrative pronouns can be inserted between the negative auxiliary and the main verb (Wagner Nagy, 2011). There are a few negative verbs other than ni , such as kasa — "nearly", ləði — "vainly", əku — "maybe", and ŋuəli — "of course", but their functionality is restricted, with only ni having a full paradigm. Existential sentences are negated with the negative existential predicate d'aŋku or its derivative stem d'anguj D'aŋku can only be used in present indicative as it behaves like a noun: it takes nominal predicative endings. D'anguj (a composite of d'aŋku and ij "be") is used for all other tense/mood combinations.
Бағындыру
Бағыныштылық әдетте шешімсіз етістік формалары бар құрастырылымдар арқылы жасалады. Мұндай құрастырылымдар әдетте өзгертетін элементтерінің алдына қойылады. Туыстық құрастырылым өзгертілген элементтің тікелей алдында орналасады, ал басқа типтегі құрастырылымдар басқа элементтердің араласуына мүмкіндік береді. Мұндай құрастырылымдағы сөздердің реті қарапайым сөйлемдердегідей болады (Терещенко, 1973).
Subordination is typically formed by constructions with non finite verbal forms. Such constructions are usually placed before the constituents they modify. The relative construction is always placed immediately before the modified constituent, whereas other types of constructions allow other constituents to interfere. The word order in such construction is the same as in simple sentences (Tereščenko, 1973).
Үйлестіру
Үйлестіру көбінесе интонация арқылы жүзеге асырылады. Кейде прономиналдық және адвербиалдық туындылар ғана емес, сонымен қатар жалғаулар ретінде де қолданылуы мүмкін. Мысалы, "ŋonə" деген сөзді жалғау ретінде қолдануға болады. Жалғаулар санаты орыс тілінің ықпалымен қалыптасу үстінде болуы мүмкін (Терещенко, 1973).
Coordination is most often achieved by means of intonation. Sometimes pronominal and adverbial derivatives can be used as conjunctions. For example, adverb ŋonə 'also' can be used as conjunction. The category of conjunctions may be undergoing formation under the influence of Russian (Tereščenko, 1973).