Кіріспе

Эльгин қаласындағы тарихи қираған орын, Морей, Шотландияның солтүстік-шығысы

Эльгин соборы – Эльгин қаласындағы тарихи қираған орын, Морей, Шотландияның солтүстік-шығысы. Қасиетті Ұш Тұрғандыққа арналған собор 1224 жылы Александр II патшаның сыйлаған жеріне, Эльгин қаласынан тыс және Лосси өзеніне жақын салынды. Бұл собор, солтүстікте орналасқан Спинидегі собордың орнын басты, оны сегіз дін қызметкерінен тұратын шағын басшылық басқарды. 1226 жылға қарай, жаңа және дамып келе жатқан соборда 18 канон қызмет етті, ал 1242 жылға қарай бұл сан 23-ке жетті. 1270 жылы болған зиянды өрт ғимаратты едәуір кеңейтуге себеп болды. Собор Шотландияның тәуелсіздік соғыстарынан зардап көрмеді, бірақ 1390 жылы Роберт III-нің інісі Александр Стюарт, Букан графы, сондай-ақ Баденохтың қасқыры атанған, шабуыл жасаған кезде қайтадан ауыр өртке ұшырады. 1402 жылы собор аумағына Аралдардың билеушілерінің ізбасарлары шабуыл жасап, өрт сұрды. Собордың өсуімен дін қызметкерлері мен шеберлердің саны да артты. 1270 және 1390 жылдарғы өрттерден кейінгі жөндеу жұмыстары хордың ұзындығын екі есеге ұзартуға және собор мен хордың екі жағына да сыртқы дәліздер салуға әкелді. Бүгінде қабырғалардың кейбір бөліктері толық биіктігіне жеткен, ал кейбіреулері іргетас деңгейінде, бірақ жалпы айқыш пішіні әлі де көрініп тұр. 1270 жылғы өрттен кейінгі үлкен кеңейтуден қалған сегізбұрышты шаптерхаус жақсы сақталған. Батыс мұнараларын байланыстыратын екі есіктің үстіндегі қабырғалық қабырға толығымен жаңартылып, 1390 жылғы өрттен кейін қайта салынды. Онда қазір тек кескіндеме жұмыстары мен үлкен роза тәрізді терезелердің фрагменттері ғана қалған үлкен терезе ашылуы бар. Трансепттер мен хордың оңтүстік бөлігінде епископтар мен рыцарьлардың бейнелері салынған көмілген және сандық қабірлер орналасқан. Қазір шөппен жабылған еденде ертедегі қабірлердің орналасқан жерін көрсететін үлкен жалпақ тақталар бар. 1270, 1390 және 1402 жылдарғы өрттерде қасиеттілердің, канондардың және капелландардың резиденциялары қиратылып, қайта құру процесінің бір бөлігі болды. Тек преценттордың үйі ғана сақталған, ал тағы екеуі жеке ғимараттарға енгізілген. Батыс мұнараларының екеуі де көбінесе толық және бастапқы құрылыстың бөлігі болды. Соборды қоршаған алып қорғаныш қабырғасы болған, бірақ оның тек екі кішкентай бөлігі ғана сақталған. Қабырғада төрт қақпа болған, бірақ олардың тек біреуі, Панс қақпасы, әлі де бар. 1560 жылы Шотландиядағы Реформация кезінде канондардың саны 25-ке жетті. Реформациядан кейін собор тасталып, оның қызметі Эльгин қаласындағы Сент-Джайлз шіркеуіне көшірілді. 1567 жылы төбесінің қорғасын жабыны алынып тасталғаннан кейін собор біртіндеп құлдырап кетті. 1615 жылы ғимараттың көп бөлігі әлі де сақталған, бірақ қысқы дауыл шығыс бөлігін жауып тұрған төбені құлатты. 1711 жылдың көктемінде кесіліс үстіндегі орталық шыңсырауы құлап, сонымен бірге кеменің қабырғаларын да құлатты. 1689 жылы меншік шіркеуден Корольдікке ауыстырылды, бірақ бұл ғимараттың нашарлауына ешқандай әсер етпеді. Тек 19 ғасырдың басында Корольдік ғимаратты сақтау процесін бастады. Құрылымдық тұрақтандыру 20 ғасырдың соңына дейін жалғасты, екі батыс мұнарада маңызды жақсартулар жасалды.

Морейдегі ертедегі шіркеу

Морей епархиясы Шотландия шіркеуінің алдын ала көрініс тапқан Сент-Эндрюс шіркеуінен айырмашылығы, аймақтық епископтық болды. Сент-Эндрюс ежелгі кельт монастырь шіркеуінен өркендеп, шашыраңқы жерлерді басқарған. 1120 жылға дейін Морейде епископтар болды ма, әлі белгісіз, бірақ алғашқы белгілі прелат – мүмкін, кейіннен Дункельдке ауысқан – Григорий (немесе гэль тілінде Гирик) болды және ол, басымен, тек атағымен ғана епископ еді. Григорий 1123 жылдың желтоқсаны мен 1124 жылдың сәуірі аралығында Александр I (Алахандер мак Майл Холуим) шығарған Скон монастырының негізін қалау шартына және сол монастырьдың құқықтық мәселелерін анықтаған жарғыға қол қойды. Ол соңғы рет 1128 жылы Давид I-нің Данфермлин аббаттығына берген шартына куә ретінде тіркелген. Бұл Григорий туралы белгілі мәліметтердің барлығы, ол «пиктік шіркеуде» жоғары дәрежеге көтерілген монах болды деген кейінгі сөздерге ешқандай негіз жоқ. 1130 жылы Морейдегі Оенгус көтерілісін басудан кейін, король Давид провинцияның тұрақтылығы үшін Морейдегі епископтықтың сақталуын қажет деп санаған болуы керек. Алайда, келесі епископ Уильям (1152–62) – титулярлық епископ және король Давидтің капелланы болды. 1136 жылдан бері Давидтің кеңесшісі болған ол, 1162 жылы қайтыс болғанға дейін, епископтықты нығайтуға көп үлес қоспаған сыңайлы. Феликс келесі епископ болды және 1166–1171 жылдар аралығында прелат болған деп есептеледі, бірақ нақты мерзімі белгісіз. Оның қызметі туралы аз ғана мәлімет бар, ол тек бір рет Вильгельм Арыстанның Эльгиндегі сотында куә ретінде пайда болды. Феликс қайтыс болғаннан кейін, король Вильгельмнің туысы және Эссекстегі Коггесхолл монастырының бұрынғы аббаты Саймон де Тоени келесі епископ болды. Епископ Саймон өз епархиясына тікелей араласуды бастаған алғашқы епископтардың бірі болды және 17 қыркүйек 1184 жылы қайтыс болғаннан кейін Эльгинге жақын Бірни Кирк шіркеуіне жерленген деп айтылады, бірақ бұл мәлімдеме алғаш рет 18 ғасырда пайда болды. Саймонның ізбасары Линкольннің Ричарды болды, ол да корольдің кеңсесінде қызметкер болды және Домналь мак Уиллем (Дональд МакВильям) көтерілісі кезінде және одан кейін епископтықтың кірісін арттыруға тырысты. Папа Иннокентий III 7 сәуір 1206 жылы епископ Брис де Дугласқа Спинидегі кафедралық шіркеуді жаңартуға рұқсат берген апостолдық бұйрық шығарды. Салтанатты ашылу 1207 жылдың көктемі мен 1208 жылдың жазы аралығында өтті. Бес мәртебелі тұлға мен үш каноннан тұратын шарттық кеңес құрылды және оның құрылымы Линкольн кафедралық шіркеуінің құрылымын негізге алды. Дәуіт I тұсында Эльгин провинцияның әкімшілік орталығына айналды, ол қалада алғашқы қамал салдырған болуы мүмкін. Брайс осы қамалдың қамқорлығына сене отырып, 1216 жылдың шілдесіне дейін креслоны Спиниден Эльгинге көшіру үшін Папаға өтініш білдірді.

Эльгиндегі собор шіркеуі

Брайстің бұрынғы өтінішіне қарамастан, Андрей де Моравияның епископтық қызметіне дейін Папа Онорий III 1224 жылғы 10 сәуірде өзінің бұйрығын шығарды, ол өзінің легаттары Гилберт де Моравияны, Кейтнес епискобын; Робертті, Кинлосс игуменін; және Генриді, Росс деканын Элгинге кафедраны көшірудің мүмкіндігін тексеруге уәкілеттік берді. Собордың құрылысы 1242 жылдан кейін аяқталды. Хроникер Джон Фордун 1270 жылы собор шіркеуі мен канониктер үйлері өртеніп кеткенін (түсіндірме бермей) жазды. Собор үлкен және сәнді стильде қайта салынды, қазіргі құрылыстың көп бөлігін құрайды. Бүр мен Бухан арасындағы көптеген даулар 1390 жылдың ақпан айында Буханның қауымнан шеттетілуіне әкелді. Епископ содан кейін қорғаныш үшін Морэй графының ұлы Томас Данбарға жүгінді. Жауап ретінде, және мүмкін, оның ағасы Роберт Стюарттың, Файф графының Шотландияның қамқоршысы болып қайта тағайындалуына ренжіді, Бухан Лохиндорбтағы арал қамалынан түсіп, мамыр айында Форрес қаласын, ал маусым айында соборды және оның үйлерін, соның ішінде Эльгин қаласын өртеп жіберді. Ол сондай-ақ епископтың қорғауындағы Плюскардн монастырын өртеп жіберген деп есептеледі. Бүр ағасының іс-әрекеттері үшін Роберт III-ден өтемақы сұрады: Сол жылы Бүр Аберчирдер шіркеуінің ректорына 1397 жылы пребенд емес шіркеулерге салынған салықтың үш жылдық берешегі бар екенін жазды. 1402 жылғы 3 шілдеде тағы бір рет собор және собор аумағына шабуыл жасалды, бұл жолы Александр Лохабер, Домхналл Ислайдың ағасы, Аралдардың Лорды, соборды сақтап қалды, бірақ үйлерді өртеп жіберді. Осы үшін Лохабер мен оның капитандыры қауымнан шеттетілді, бұл Лохабердің қыркүйекте оралып, өтемақы төлеуіне және кешірім алуына себеп болды. 1408 жылы шіркеу орны бос тұрғанда жиналған ақша қайта құру процесіне жұмсалды, ал 1413 жылы Инвернестің кеденнен ақшалай көмек берілді. Қауымдық шіркеу табысын өздеріне қарату салдарынан көптеген шіркеулер құрып, білімді діни қызметкерлерді тарта алмады. Орта ғасырдың соңына қарай, негізгі қалалардың сыртындағы пасторлық қызмет деңгейі айтарлықтай төмендеді. Епископ Джон Иннес (1407–14) соборды қайта құруға үлкен үлес қосты, оның қабіріндегі жазу мұны куәландырады. Оның қайтысымен, бөлім жасырын түрде – "quadam camera secreta in campanili ecclesie Moraviensis" ("Морай шіркеуінің қоңырау мұнарасындағы сол құпия бөлмеде") – кездесіп, егер олардың біреуі епископ болып сайланса, қайта құру аяқталғанға дейін епископтық табыстың үштен бір бөлігін жыл сайын беруге келісті. Батыс жағындағы маңызды өзгерістер 1435 жылға дейін аяқталды және епископ Колумба де Дунбардың (1422–35) елтаңбасын алып жүреді. Хордың солтүстік және оңтүстік бөлімдері 1460 жылға дейін аяқталған болуы мүмкін, оңтүстік бөлімінде Джон де Винчестердің (1435–60) қабірі орналасқан. Қайта құрылған соңғы маңызды нысан – 1482 және 1501 жылдар аралығында салынған кафедралық үй, онда епископ Эндрю Стюарттың елтаңбасы бейнеленген.

Картаның түсіндірілуі

19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы антиквариатшы, пастор Стивен Ридің берген мәліметтері Дэвид Ферттің “The Innes Review” мақаласында жарияланды және осы картаның негізін құрайды. Карта 19 ғасырға тән Ordnance Survey (OS) Эльгин қала картасының негізінде жасалған, және орта ғасырдан бері көп өзгермеген көшелер жоспары сақталған. Артық бөлшектер алынып тасталды, бірақ қалғандары стандартты карта пропорциялары мен дәлдігін сақтайды. Колледждің шекара қабырғалары мен Ридің мәліметтері қолданылды. Уақыт өте келе өзгергенімен, үш манса – Инверкейтни, Преценттор және Архидиакон (тиісінше 4, 9 және 13 нөмірлермен белгіленген) әлі де сақталған. Дегенмен, Дюфус және Унтханк (18 және 19 нөмірлермен белгіленген) мансаларын Реформацияға дейінгі және Реформациядан кейінгі канонерлік жоспарды салыстыру арқылы нақты анықтауға болады. Бұл үшін, 1830 жылы салынған, кейінірек пайда болған Король көшесі егжей-тегжейлі көрсетілу үшін мөлдір қабат ретінде пайдаланылады. Король көшесі бұл мансаларды бір-бірінен бөліп, оларды Кинг-стрит пен Солтүстік колледж көшесінің (картада Дерне жолы деп көрсетілген) қиылысындағы қарама-қарсы бұрыштарда қалдырды. Олар жеке бақшаларына шегініп орналаспады, ал әрбір меншіктің шекарасының бөлігін құрады. Осы бес манса қалғандарын орналастыруға көмектесетін анық нүктелер болып табылады. Қалған мансалардың нақты орналасуы, бағыты және басқа да ерекшеліктері, сондай-ақ олардың шекаралары болжамды болғанымен, Стивен Ридің сипаттамасына сәйкес келеді. Сол сияқты, қолданыстағы екі бөліктен басқа, канонер қабырғасының нақты орналасуы белгісіз, бірақ қабырғаның орналасқан жерін көрсететін нақты белгі – Колли көшесіндегі үйге енгізілген алты фут қалыңдық сегмент болды.

Эльгин колледжі және оған байланысты орындар

Канония, собордың жазбаларында канониялар колледжі (collegio canonicatus) немесе жай ғана колледж (collegium) деп аталады, собор мен оның төңірегінде орналасқан канондар, викарийлер мен капелландардың тұрғын үйлерін қамтыды. Бұл аумақ биіктігі он метрден астам, ал қалыңдығы шамамен сегіз метр болатын мықты қабырғамен қоршалған. Қабырғада төрт қақпа болды: батыс қақпасы қалаға қатынауға мүмкіндік берді, оңтүстік қақпасы Maison Dieu ауруханасының жерлеріне қарап, патшалық жолмен жалғасты, қазіргі шығыс қақпасы немесе Panns Port, Le Pannis деп аталатын шабындыққа кіретін еді – бұл қақпа қақпалардың қорғаныс құрылысын (сурет 1) көрсетеді, сондай-ақ епископтың диірмені мен Спини сарайына қолайлы жол ұсынған солтүстік қақпа да болды. Көбінесе ханзадалар аумақтың қабырғалары ішінде орналасса да, мұндай жағдай әрқашан бола бермейтін. Епископ Джон Пилмуир (1326–1362) 1360 жылдың 14 желтоқсанында дін қызметкерінен алған жердің бір бөлігін шіркеу қызметкерлері үшін төрт ханзада салуға арнады. Бұл жер, Сент Лазарь бауырларынан алынған, батыс қабырғасының сыртында, Эльгин қаласына баратын жолда және екі жолақтың арасында орналасқан, олардың бірі Лазарь жолының алғашқы нұсқасы болуы мүмкін (26-позиция). Өлімі жақындағанда, Пилмуирдің талабы – капелландар оның және оның ата-анасының жаны үшін дұға етуі керек еді. Тағы да, бірақ кімнің өкілеттігімен белгісіз, бес немесе одан да көп капелланның ханзадаларына іргелес Рейни ханзадасы батыс қабырғасының сыртында, бірақ солтүстік жағында орналасқан (1 және 2-позициялар). Епископ Эндрю Стюарт (1482–1501), Лорнның Джеймс Стюартының кіші ұлы және Шотландия королі Джеймс I-нің жесірі Джоан Бофорт, оның жүйесі Джеймс III билік құрған кезеңде маңызды тұлға болды. 1488 жылы Джеймс қайтыс болғаннан кейін, епископ Эндрю Джеймс IV сарайында өзінің жағдайы нашарлағанын байқады, бұл оған өз епархиясында көбірек уақыт өткізуге мүмкіндік берді. 1489 жылдың мамыр айында Эндрю колледжге және оның төңірегіне көптен күткен өзгерістер енгізу үшін канониктерді жалпы жиналысқа шақырды. Оның қабылдаған заңдарының арасында екі қақпа ғимаратының – Panns Port және қалаға батыс қақпасының күрделі жөндеулерін бекіту болды. Тағы бір маңызды жақсарту – Ботари ханзадасының жанында (3-позиция) аумақтық қабырғаға жаңа қақпа (Солтүстік қақпа) орнату болды. Эндрю сонымен қатар он үш пребендарийге, соның ішінде архидиакон мен сукценторға, дереу «Морай колледжінің ішінде өздерінің ханзадаларын және бақшаларының қоршауларын тұрғызу, салу және тиісті түрде жөндеу» жөнінде нұсқау берді. Дюфус ханзадасы (алғашқы ағаш түрінде) екі патшаны қабылдаған. Біріншісі – 1303 жылдың 10 және 11 қыркүйегінде Англияның Эдуард I, содан кейін қамал қолдануға жарамсыз болғаннан кейін, 1455 жылы шотланд королі Джеймс II болды. Бұрын айтылғандай, прецентордың үйі, қате түрде Епископтың үйі деп аталады, ішінара қираған және 1557 жылмен дауланған (сурет 2). Инверкейтни пребендари мен архидиаконның ханзадаларының қалдықтары (сурет 3) қазір жеке ғимараттардың бөлігі болып табылады. Қалада екі монастырь болды. Доминикандық қара монахтар монастыры қаланың батыс бөлігінде, 1233 жыл шамасында қамалдың астында құрылды. Францискандық (Friars Minor Conventual) Grey Friars монастыры кейіннен 1281 жылға дейін қаланың шығыс бөлігінде құрылды. Бұл негіз ұзаққа созылмады, бірақ 1479 және 1513 жылдар аралығында Observantine Grey Friars үйі пайда болды. Ғимарат 1559 жыл шамасында қаланың меншігіне беріліп, кейіннен 1563 жылы Әділет сарайы болды. 1489 жылы кафедра собор үшін ән мектебі ретінде ғана емес, сонымен қатар Эльгин балаларының бір бөлігіне музыка мен оқу білімін беру үшін мектеп құрды. Қасиетті Марияға арналған Maison Dieu ауруханасы соборға жақын орналасқан және оны епископ Эндрю де Моравия 1237 жылға дейін кедейлерге көмек көрсету үшін құрған. 1390 жылы және 1445 жылы өрттен зардап шекті. Бастапқыда собор қызметкерлері оны игілік ретінде алды, бірақ қолдаудың жетіспеуінен біртіндеп күйреуге ұшырады. Епископ Джеймс Хепберн оны 17 қараша 1520 жылы Эльгин Blackfriars-ке берді, мүмкін оның аман қалуын қамтамасыз ету үшін. Реформациядан кейін Король мүлікке иелік етті, ал 1595 жылы Джеймс VI оны білім беру және қайырымдылық мақсаттары үшін берді.

Реформадан кейінгі кезең

1560 жылдың тамызында парламент Эдинбургте жиналып, шотланд шіркеуін протестанттық деп жариялады, папаның билігін жойып, католиктердің миссасын заңсыз деп шешті. Осының салдарынан собор ғимараттары еншілес шіркеулер ретінде қолданылса ғана сақталып қалды. Элгин соборы Кирк Сент-Джайлзбен толық қамтылғандықтан, ол тасталып кетті. 1567 жылдың 14 ақпанында парламент актісі арқылы регент лорд Джеймс Стюарттың жеке кеңесіне Элгин және Абердин соборларының шатырларынан қорғасынды алып, оны армияны қолдау үшін сатуға бұйрық берілді. Бірақ, жүк Голландияға бағытталған кеме Абердин портында жүкпен бірге суға батып кетті. 1569 жылдың шілдесінде регент Морей және Морей епископы Патрик Хепберн шатырды жөндеуге бұйрық берді, Инверкейтинг пасторы Хью Крейгіні жұмыстың бас мерзіміне тағайындады және епархия канондарынан үлескерліктерді жинауды тапсырды, бірақ бұл орындалмады. 1615 жылы «Су ақыны» деп танымал Джон Тейлор Элгин соборын «үш мұнарасы бар әдемі және сәнді шіркеу» деп сипаттады. Алайда, ол шатырлардың, терезелердің және көптеген мәрмәр ескерткіштер мен қабірлердің бұзылғанын және бүлінгенін байқады. Содан кейін ғимараттың құлауы басталды және 1637 жылдың 4 желтоқсанындағы дауыл кезінде шығыс бөлігінің шатыры құлап кетті. 1640 жылы Бас Ассамблея Сент-Джайлз шіркеуінің пасторы Гилберт Росске хор мен пресвитериенің арасын бөліп тұрған қызыл экранды алып тастауға бұйрық берді. Росс және Иннес және Броди лордтары экранды отын үшін кесіп тастады. Батыстағы үлкен терезе 1650-1660 жылдар аралығында Оливер Кромвеллдің әскерлерімен қиратылған деп есептеледі. Ғимараттың тұрақсыздығы күшейгеніне қарамастан, 1671-1676 жылдар аралығында және кейін 1701-1731 жылдар аралығында тарау үйі Біріктірілген саудалардың жиналыстары үшін қолданыла берді. Құрылысты тұрақтандыруға ешқандай әрекет жасалмады және 1711 жылғы Пасха күні орталық мұнара құлап, кеме бөлігін қиратты. Содан кейін собордың тас жұмыстары жергілікті жобалар үшін қолданылды. XVIII ғасырдың соңында Элгинге келген саяхатшылар қираған жерді аралай бастады және алғашқы туристерге арналған собор тарихы туралы буклеттер дайындалды. 1773 жылы Сэмюэл Джонсон «бізге жеткілікті дәлелдерден осы құрметті қираған жердің тарихын баяндайтын қағаз берілді» деп жазды. 1689 жылы шотланд шіркеуіндегі епископтарды жоюдан кейін тасталған собордың меншігі коронаға өтті, бірақ ғимараттың құлауын тоқтатуға ешқандай әрекет жасалмады. Құрылысты тұрақтандыру қажеттігін мойындаған Элгин қалалық кеңесі 1809 жылы периметр қабырғасын қайта құруды бастады және шамамен 1815 жылы айналасындағы қираған жерлерді тазартты. Элгин лорд-провосты королдің естелік жазушысынан кафедралық үйге жаңа шатыр салуға көмек сұрады және 1824 жылы оның құрылысы үшін архитектор Роберт Рейдке 121 фунт стерлинг берілді. Рейд Шотландиядағы тарихи ғимараттарды сақтау саясатын дамытуда маңызды рөл атқарды және 1827 жылы Шотландияның жұмыс басқармасының (SOW) бірінші басшысы болды. Ол SOW-да қызмет еткен кезеңде хор мен трансепт қабырғаларын қолдау үшін тіреулер салынды. Шэнкс 1826 жылы ресми түрде осы орынның күзетшісі және қараушысы болып тағайындалды. Оның жұмысы сол кезде жоғары бағаланғанымен және соборды көпшіліктің назарына қайтаруға көмектескенімен, оның ғылыми емес тазарту әдістері собор тарихының құнды дәлелдерінің жоғалуына әкелген болуы мүмкін. 19 ғасырдың қалған бөлігінде және 20 ғасырдың басында кейбір шағын жұмыстар жүргізілді. 1930 жылдары одан әрі жөндеу жұмыстары жүргізілді, соның ішінде оңтүстік хордың күмбезді төбесін сақтау үшін қорғаныш шатыры орнатылды. 1960 жылдан бастап құлап жатқан құмтас блоктары ауыстырылды және кафедралық үйге жаңа терезелер орнатылды, ол күмбезді төбесін сақтау үшін қайта жабылды. 1988 жылдан 2000 жылға дейін екі батыс мұнарада маңызды жөндеу жұмыстары жүргізілді, соның ішінде солтүстік мұнараның жоғарғы жағына қарау платформасы қосылды.

Епархиялық мүлік

Морей епископтары епархияның діни басшысы болумен қатар, көрнекті феодалдар ретінде маңызды дүниежүзілік билікке ие болды. Олардың жер иеліктері Таулы аймақтарда және Морей-Ферт шығанағының оңтүстік жағалауында кеңінен орналасқан. Діни және зайырлы биліктің өкілдері болған епископтар, тарихи тұрақсыз аймақта патшалық билікті нығайтуда және тұрақтылықты сақтауда маңызды рөл атқарды. Осы қарым-қатынастың маңыздылығы 1451 жылдың 8 қарашасында танылды, сол күні Джеймс II епископ Джон Винчестерге Спини баронын сыйға берді, бұл шіркеу жерлерін және басқа да мүліктерін біртұтас бірлікке біріктіруге мүмкіндік берді. 1452 жылдың 15 тамызында король бұл баронияны патшалық мәртебесіне көтерді. Бұл епископқа кең ауқымды өкілеттіктер берді, соның ішінде бұрын патшаның заң өкілі – шерифтің құзырына ғана қарастырылған қылмыстарды соттай алатын соттарды шақыру құқығын қоса алды. 1390 жылғы өрт патшалықтан және аристократиядан алынған жер сыйлықтары туралы маңызды мәліметтерді қамтитын көптеген жарғыларды жойды, бірақ сақталған құжаттар осы процеске қатысты құнды түсініктер береді. Дегенмен, 1451 жылғы Спини барониясының жарғысы епархиялық жерлердің көп бөлігін атап көрсетіп, анықтады, бірақ барлығын емес. Кейбір нақтыланбаған жерлер тек оларды жалға беру кезінде немесе кейбір жағдайларда, құқық бұзушыларға қарсы сот процесінде ғана анықталды. Қосымша жазбаларда епископқа құрмет көрсетуге міндетті белгілі жалға алушыларға қатысты епархиялық жерлер туралы ақпарат бар. Мұндай әрекеттер әдетте жаңа епископтың тағайындалуы немесе тиісті жерлерге жаңа мұрагердің пайда болуы сияқты оқиғалардан кейін орын алатын. Бұл оқиғалар көбінесе символдық сипатта болды, өйткені жерлер әдетте мәңгілікке берілген, бірақ епископтардың өздерінің артықшылықтарын сақтап қалу үшін қаншалықты күш жұмсағанын көрсетті. Сондай-ақ, бір кезде шіркеуге тиесілі болған, бірақ кейін жалға берілген жерлер туралы мәліметтер де бар. Жерді беру негізінен 14-шы ғасырдың ортасынан 15-шы ғасырдың басына дейінгі аласапыран кезеңде кеңінен таралды. Бірақ тіпті сол кезде де епископтар шіркеу жерлеріне қол сұққан дүниежүзілік әміршілердің құқықтарын қатаң қорғады. Епископтар өздерінің және үй шаруашылықтарының қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін маңызды мүлікті сақтап қалды. Бұл жерлерге Элгиннің солтүстігіндегі биік жатқан жерлер кірді, олар епископтардың меншігінің бір бөлігі болып саналды, және епископ сарайы орналасқан Спини жерлері мен оған іргелес Киннеддар барониясын қамтыды. Бұл аймақтардан басқа, шіркеу жерлері кеңінен тарап кеткен. Ұзын Спей өзені Элгиннің шығысында Морей-Фертке құяды. Оның шығыс жағында Кит (Стратисла) епископтарының айлық барониясы орналасқан Стратбогидегі таулы аймақтардағы шіркеу жерлері жатыр. Жерлер оңтүстікке қарай өзеннің Strathspey жоғарғы ағысындағы таулы аймақтарында және оның су жиналатын алабында, Логинкенниге дейін, Локхабер иелігінің епархиялық шекарасына жақын созылды. Спейдің батысында шіркеу жерлері Элгин мен Инвернес арасындағы құнарлы жағалау жазығында және содан кейін Ұлы Гленнің екі жағында орналасқан. Таулы аймақтарда да Гленфиддик, Стратхавон, Финдхорн аңғары, Стратнайрн және Баденох қалаларында шіркеулерге тиесілі жерлер болды.

Құрылыс 12241270

Алғашқы шіркеу айқыш пішіндес және қазіргі еден жоспарынан кішірек болды. Бұл ерте құрылыста дәліздерсіз және қысқартылған хор, сондай-ақ солтүстік және оңтүстік жағында тек бір дәлізбен кеме болды (сурет 4). Орталық мұнара солтүстік және оңтүстік трансепттердің қиылысынан жоғары көтерілді және жоғарғы қабатында қоңыраулар орналасқан болуы мүмкін. Хордың солтүстік қабырғасы – шіркеудің 1224 жылы негір қаланғаннан кейін бірден сақталған ең көне құрылым; оның үстіндегі клерсторий терезелері 1270 жылдан кейінгі қайта жаңартудан жасалған. Бұл қабырғада жер бетінен төменге дейін бітелген терезелер бар, ол сыртқы қабырға екенін көрсетеді және сол кездегі шығыс бөлігінде дәліз болмағанын дәлелдейді (сурет 5). Оңтүстік трансепттің оңтүстік қабырғасы бірінші кезеңнің сапалы жұмысын көрсете отырып, жартылай аяқталған. Ол терезелерде готикалық сүйір арка стилін көрсетеді, ол алғаш рет 12 ғасырдың ортасында Францияда пайда болды, 1170 жылдар шамасында Англияда көрінді, бірақ 13 ғасырдың басына дейін Шотландияда тараған жоқ. Сондай-ақ, ол готикалық кезеңнің барлық кезеңінде Шотландияда қолданылған дөңгелек ерте Норман терезе дизайнын көрсетеді (сурет 6). Терезелер мен бұрыштар ұсақ кесілген құмтастан жасалған. Қабырғаның оңтүстік-батыс бөлігіндегі есіктің үлкен ою-өрнектері бар және оның үстінде сүйір сопақ терезе орналасқан. Есіктің жанында екі сүйір аркалы терезе орналасқан, олардың үстінде үш дөңгелек басты терезелер бар. Батыс фасадында 13 ғасырға жататын екі мұнара бар, олардың биіктігі қорғанышпен жабылған ағаш қондырғыларымен жабдықталған. Негіз қабатының және трансепттердің құрылысы арасындағы айырмашылық мұнаралар бастапқы жоспарға кірмегенін көрсетеді, бірақ құрылыс процесі толыққанды дамымағандықтан, шеберлер кеме мен мұнараларды біріктіре алмаған болуы мүмкін (сурет 7).

1270 жылдан кейінгі кеңейту және қайта құру

1270 жылғы өрттен кейін қайта құру бағдарламасы басталды, оның аясында жөндеу жұмыстары мен кеңейту жүргізілді. Нефке сыртқы дәліздер қосылды, хор мен пресвитерияны құрайтын шығыс қанаты ұзындығы еселенді және солтүстік және оңтүстік жақтарында дәліздермен жабдықталды, ал жаңа солтүстік хор дәлізіне қарама-қарсы сегізбұрышты шаптерхаус салынды (8- және 9-суреттер). Жаңа солтүстік және оңтүстік дәліздер хордың бойымен, пресвитерияның бірінші бөлігінен өтіп, қабыршақ және сандық қабірлерді қамтыды. Хордың оңтүстік дәлізінде Винчестер епископы Джонның қабірі орналасқан, бұл қайта құрылған дәліздің 1435 және 1460 жылдар аралығында аяқталғанын көрсетеді (10-сурет). Нефтің жаңа сыртқы дәліздеріне шіркеулер қосылды және олар ағаш қоршаулармен бөлінді. Осы дәліздердің батыс жағындағы және батыс мұнараларына іргелес орналасқан бірінші бөлікте шіркеу болған жоқ, оның орнына қарапайым адамдар үшін кіру есігі болды. 1390 жылдың маусым айында Роберт III-нің інісі Александр Стюарт Эльгин соборын, шатырларды және қаланы өртеп жіберді. Бұл өрт өте ауыр зардаптарға алып келді, нәтижесінде орталық мұнара мен нефтің басты аркадалары толығымен қайта құруды қажет етті. Мұнаралар арасындағы батыс қабырғасы толығымен қайта салынды, ал батыс есігі мен шаптерхаус жаңадан жасалды. Кіреберістің ішкі тас жұмысы 14 немесе 15 ғасырдың басында жасалған және бұтақтар, жүзімдер, емен жапырақтары және алқалармен әшекейленген. Нефтің жоғары жатқан құрылысынан ештеңе қалмады, бірақ оның сыртқы түрін мұнаралардың шығыс қабырғаларында қалған іздерден болжауға болады. 1711 жылы орталық мұнараның құлауынан кейін, өткелден ештеңе қалмады. Қысқа күмбезді вестибюль арқылы хорға қосылған шаптерхаусқа күрделі жөндеу жұмыстары қажет болды және ол енді бір тіреуге тіреліп тұрған күмбезді шатырмен жабдықталды (13- және 14-суреттер). Шаптерхаус биіктігі шатырында және қабырғаларынан қарама-қарсы қабырғаға дейін өлшенген; ол епископ Эндрю Стюарт (1482–1501) тарапынан қайта салынды, оның гербі орталық тіреуге орналастырылған. Осы жөндеу жұмыстарын аяқтаудың осы епископтың қызмет мерзіміне дейін кешігуі 1390 жылғы шабуылдан келген зардаптың ауқымын көрсетеді.

19 және 20 ғасырлардағы тұрақтандыру

1847–1848 жылдары собордың батыс жағындағы бірнеше ескі үйлер бұзылды және шекаралық қабырғаға шағын өзгерістер енгізілді. 20 ғасырдың басында қираған ғимаратты нығайту және қалпына келтіру жұмыстары басталды, оның ішінде 1904 жылы шығыс қабырғадағы роза тәрізді терезе жаңартылды және шіркеу үйінің солтүстік-шығыс қабырғасындағы терезеде жоғалған бөліктер, мульлиондар және сәндік қабырғалар алмастырылды (15-сурет). 1913 жылға қарай қабырғаларды қайта тиімдеу және қабырға үстінің қосымша су өткізбейтін жабыны аяқталды. 1924 жылы жер беті төмендетіліп, Хантли графының 17 ғасырдағы мазары қайта орналастырылды. 1930 жылдары тағы да жөндеу және қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, соның ішінде 19 ғасырға жататын кейбір тіреулердің ішінара бұзылуы (16-сурет), кеме тіректерінің бөліктерін қалпына келтірілген материалдармен қайта құру (17-сурет) және 1939 жылы оңтүстік хорындағы күмбезге сыртқы шатыр қосу (18-сурет) кірді. 1960 жылдан 2000 жылға дейін шеберлер собордың құлап бара жатқан тас қаптамасын қалпына келтірді (19-сурет), ал 1976–1988 жылдар аралығында шіркеу үйінің терезе торы біртіндеп ауыстырылып, шатыры жаңадан жабылды (20-сурет). 1988–1998 жылдар аралығында оңтүстік-батыс мұнараға едендер, әйнек және жаңа шатыр орнатылды, ал 1998–2000 жылдар аралығында солтүстік-батыс мұнарасында ұқсас қалпына келтіру жұмыстары аяқталды (21-сурет).

Анықтама берілген сандар

+Шанонның қалдықтарыСурет 1Сурет 2Сурет 3Панс портыПрецентордың үйіАрхидиаконның үйінің шекаралық қабырғасы, дөңгелек аркалы қақпасы

+Құрылыс 1224 – 1270Сурет 4Сурет 5Сурет 6Сурет 71224 жылы салынған, кейін 1270 жылдан кейін кеңейтілгенХордың солтүстік қабырғасы, терезелердің ізі қалғанОңтүстік трансепттің оңтүстік қабырғасыМұнара мен кеме бірлесіп салынған

+Құрылыс 1270 – РеформацияСурет 8Сурет 9Сурет 10Сурет 11Сурет 12Сурет 13Сурет 14Сол жақтағы сегізбұрышты бөлме, оның артында бұрын болған, қазір жоқ солтүстік хордың дәлізіКеменің алғы жағы, трансепттер ортада, хор мен хордың дәліздері артқы жағындаЕпископ Джон Винчестердің (1435–1460) кесенесі және бейнесі, хордың оңтүстік дәлізіМорай епископтығының гербі (сол жақта), Шотландияның корольдік гербі (ортада) және епископ Колумба де Дунбардың гербі (оң жақта)13 ғасылдың терезе ашылымдарының орнына 15 ғасырда қойылған жаңа терезелерКапитолийдің ішкі көрінісі, күмбезді төбені ұстап тұрған орталық бағанаКапитолий ішінде декана мен жоғары лауазымды тұлғаларға арналған орындық

+19 және 20 ғасырлардағы нығайтуСурет 15Сурет 16Сурет 17Сурет 18Сурет 19Сурет 20Сурет 21Капитолийдің солтүстік-шығыс қабырғасындағы терезеде жоғалған бөліктердің, мульлиондардың және сәндік қабырғалардың орнына жаңалары қойылды1930 жылдары 19 ғасырдың кейбір тіректерінің бұзылуыКеме тіректерінің қалпына келтірілген бөліктері, сақталған материалдарды пайдалану арқылы1939 жылы оңтүстік хордың күмбез жабынының сыртқы жағы жаңартылды20 ғасырдың соңғы 40 жылында құлап жатқан тас қабырғалар қалпына келтірілді1976 және 1988 жылдар аралығында капитолий терезесінің ою-өрнегі біртіндеп ауыстырылды және төбесі жаңартылды1988 және 2000 жылдар аралығында батыс мұнараларына едендер, әйнек және жаңа төбелер қосылды