Ше Цзюнь: Қытай шахматының жұлдызы

Кіріспе

Қытай шахмат гроссмейстері (1970 жылы туған)

қытай жүзушісі

Сэ Цзюнь (1970 жылғы 30 қазанда туған) – қытай шахмат гроссмейстері және шахмат гроссмейстері атағын алған алғашқы азиялық әйел. Ол 1991 жылдан 1996 жылға дейін және 1999 жылдан 2001 жылға дейін екі рет әйелдер арасындағы әлем чемпионы болды. Сэ – Елизавета Быкова мен Хоу Ифаннан басқа, кем дегенде екі рет чемпиондыққа ие болған үш әйелдің бірі. Сэ Цзюнь – Қытай шахмат федерациясының қазіргі президенті. 2019 жылы ол Әлемдік шахмат даңқы залына енгізілді.

Ерте өмір және мансап

1970 жылы Хэбэй провинциясының Баодин қаласында туып, Пекинде өскеніне қарамастан, Ши және оның ата-анасының түпкі тегі Ляоюань, Цзилинь провинциясына жатады. Алты жасында Ши қытай шахматымен (сянцзи) айналыса бастады, ал 10 жасында Пекин қаласының қыздар арасындағы сянцзи чемпионы атанды. Үкіметтік органдардың ықпалымен ол тез арада халықаралық шахматқа қатыса бастады. 1984 жылы Ши қыздар арасындағы Қытай шахмат чемпионы болды. 1988 жылы Аделаидада өткен Әлем чемпионатында жас қыздар арасында екінші-төртінші орындарды бөлісті. 20 жасында Ши әйелдер арасындағы әлем чемпионатының титулына таласу құқығын жеңіп алды, ал 1991 жылы 1978 жылдан бері чемпиондық атақты сақтап келген грузин шахматшысы Майя Чибурданидзені 8½–6½ есебімен жеңді. 1993 жылы Ши өзінің титулын Нана Иоселианиге қарсы сәтті қорғады (8½–2½ есебімен). 1994 жылдың жазында ол толыққанды Грандмастер атағын алды – бұл атақты алған алтыншы әйел болды. 1996 жылы әйелдер арасындағы әлем чемпионатында венгр шахматшысы Сюзан Полгарға 8½–4½ есебімен жеңіліп қалды, бірақ 1999 жылы тағы бір финалист Алиса Галлиамованы 8½–6½ есебімен жеңіп, титулын қайтарып алды (Полгар матч шартына келіспегендіктен титулынан бас тарды). 2000 жылы ФИДЕ әлем чемпионатының форматын нокаут жүйесіне өзгертті, және Ши тағы да жеңіске жетіп, финалда қытайлық шахматшы Цинь Каньинді 2½–1½ есебімен жеңді. 2000 жылдың сәуір айында Гуанчжоу қаласында әйелдер арасындағы чемпион Ши бұрынғы әлем чемпионы Анатолий Карповпен кездесу өткізді. «Әйел және еркек шахматшылардың арасындағы бәсеке» деп таныстырылған бұл матчта қалыпты уақыт бақылауымен төрт партия және екі жылдам партия ойналды. Карпов төрт партияны 2½–1½ есебімен (1 жеңіс, 3 тең) жеңіп алды, ал жылдам партиялар да Карповтың пайдасына шешілді – 1½–½ (1 жеңіс, 1 тең). Қытайда халық қаһарманы ретінде танымал болған Ши, өзінің оң көзқарасымен және шабуылға дайын стилімен ерекше көзге түсті. Оның жетістіктері елде және Азияда халықаралық шахматты кеңінен танымал етуге үлкен үлес қосты. Ши Цзюнь – көптеген талантты қытай шахматшыларының алғашқысы болды, олардың ішінде Чжу Чен, Сю Юхуа және Ван Лэй бар. Ол сондай-ақ 1998 жылы Калмыкиядағы Элиста қаласында өткен Шахмат Олимпиадасында Қытай әйелдер құрамасының алтын медаль жеңіп алуына зор үлес қосты. 2004 жылдың шілдесінде оған Халықаралық төреші және ФИДЕ аға жаттықтырушысы атақтары берілді. 2019 жылдың сәуір айында Ши Цзюнь Қытай шахмат қауымдастығының жаңа президенті болып тағайындалды.

Although born in Baoding, Hebei in 1970 and raised in Beijing, the ancestral home of Xie and her parents is Liaoyuan, Jilin. At the age of six Xie began to play Chinese chess, and by the age of 10 she had become the girls' xiangqi champion of Beijing. At the urging of government authorities, she soon began playing international chess. Despite indifferent training opportunities, Xie became the Chinese girls' chess champion in 1984. In 1988 she tied for second–fourth places at the World Junior Girls' Championship in Adelaide; as the highest placed Asian player in the tournament, she earned the Asian Junior Girls' Championship title. At the age of 20 Xie won the right to challenge for the women's world title, and in 1991 she defeated Maia Chiburdanidze of Georgia, who had held the title since 1978, by a score of 8½–6½. In 1993 Xie successfully defended her title against Nana Ioseliani (winning the match 8½–2½). In the summer of 1994 she was awarded the full Grandmaster title; the sixth woman ever to be awarded that title. She lost the 1996 Women's World Chess Championship to Susan Polgar of Hungary (8½–4½) but regained the title in 1999 by defeating another championship finalist, Alisa Galliamova (8½–6½), after Polgar refused to accept match conditions and forfeited her title. In 2000, FIDE changed the format of the world championship to a knock out system, and Xie won the title again, beating fellow Chinese player Qin Kanying 2½–1½ in the final. In Guangzhou in April 2000, Women's Champion Xie played a match with former World Champion Anatoly Karpov. Billed as a "female vs. male chess contest", the match consisted of four games at normal time controls and two rapid games. The four game portion was won by Karpov 2½–1½ (1 win, 3 draws), and the rapid play portion also went to Karpov, 1½–½ (1 win, 1 draw). A hero in China, Xie became widely known for her optimism and vivid attacking style. Her success did much to popularize international chess in her country and the rest of Asia. Xie Jun proved to be the first of a number of strong Chinese women players, the others being Zhu Chen, Xu Yuhua, and Wang Lei. She was also an important factor in the Chinese women's team winning the gold medal at the 1998 Chess Olympiad in Elista in Kalmykia, Russia. In July 2004, she was awarded the titles of International Arbiter and FIDE Senior Trainer. In April 2019, Xie Jun was appointed as the new president of the Chinese Chess Association.

Жеке өмір

1990 жылдардың аяғына қарай Ши Пекин қаласындағы Пекин педагогикалық университетінде психология мамандығы бойынша докторлық диссертация қорғады. 2008 жылға қарай Кси Цзюнь Пекин аймағында шахмат және Го таланттарымен айналысатын агенттікке жетекшілік етті. Ол бұрынғы бапкері Ву Шаобинге үйленген.