Кіріспе

Көбелек түрлері

Жемшөпті көбелек (Boloria euphrosyne) – Nymphalidae тұқымдасына жататын, Еуропа және Ресей арқылы Палеарктика аймағында, Қазақстанның солтүстігіне дейін кездесетін көбелек.

Сипаттама

Ересектің қанатының үстіңгі жағында қара дақтар болады, ал қанаттарының ені 38–46 мм-ге жетеді. Қанаттарының астыңғы жағында шеті бойында күміс түсті, інжулі тәрізді белгілер қатары орналасқан, осы белгілер түрге атын берген. Жеміс жегіш фритиллярды көбінесе кішкентай жеміс жегіш фритиллярмен шатастырады, бірақ оны жеміс жегіш жиегі бойындағы үшбұрыш пішінді белгісімен (кішкентай жеміс жегіштің жиегінде қара шеврон белгілері болады), сондай-ақ сары дақтар қатарының ортасындағы бір күміс дақпен ажыратуға болады. Аналықтарының қанаттары еркектерге қарағанда қараңғырақ және дөңгелек болады. Гусеницалары қара түсті, арқаларында ақ немесе сары тікендері болады. Басқа фритилляр түрлері сияқты, аталықтарының қанаттарында да иіс бездері болады, осының арқасында оларды өз түрлерінің аналықтары тани алады және қолайлы серік табады.

Сицилиядағы сипаттама

А. евфросина Л. (= ниоб Мулл.) (67 сағат). Алдыңғы түрлерге, әсіресе селене өте ұқсас, бірақ әдеттегі үлгілерде қызыл түсі жарқырақ және қара белгілері жұқарақ. Астыңғы жағынан артқы қанаты селендегідей қоңыр емес, түбінде ашық кірпіш қызыл түсті болғандықтан оңай танылады, ортаңғы жолағында тек бір күміс дақ (көзшеңнің жоғарғы нүктесінен) болады, ал дистальді аймақтағы толық емес күміс жолағы күміс жылтыры жоқ сары лекелермен алмастырылған. Артқы қанаттың астыңғы жағындағы күміс шеттік дақтар өте сирек болмайды.

Тарату

Жеміш жиегі бар фритилляр бүкіл Еуропаға кеңінен таралған, Скандинавиядан Солтүстік Испанияға дейін, ал Ирландиядан шығысқа қарай Палеарктика арқылы Ресейге және Қазақстанның солтүстігіне дейін қоныстанған. Англия мен Уэльсте (сондай-ақ тағы 10 елде) оның саны күрт азайды және бұл түрдің жоғалу қаупі зор.

Кіші түрлер

Б. е. еуфросина – Орталық Еуропа, Сібір
Б. е. фингал (Гербст, 1804) – Солтүстік Еуропа, Сібір
Б. е. русалька (Фрухсторфер, 1909) – Оңтүстік Еуропа, Батыс Сібір
Б. е. жетім (Фрухсторфер, 1907) – Трансбайкалия, Амур, Уссури
Б. е. камтчадалус (Сейц, [1909]) – Камчатка, Солтүстік Сахалин
Б. е. умбра (Сейц, [1909]) – Алтай, Саян
Б. е. дагестаника (Совинский, 1905) – Кавказ, Транскавказия
Б. е. нефеле (Герриша Шферфер, [1847]) – Орал, Сібір

Тағамдық өсімдіктер мен жұмыртқалар

Жұптасқаннан кейін аналық жұмыртқаларын өлі қоңыр шошқаға (Pteridium aquilinum) немесе қызғылт түсті өсімдіктердің (көбінесе Viola riviniana, Viola canina немесе Viola palustris) жанындағы жапырақ шөгіндісіне салады. Кейде жұмыртқалар тамақтанатын өсімдіктің жапырақтарына да салынады. Олар топтаспай, жеке-жеке түсіріледі, мысалы, батпақлық фритиллярия сияқты үлкен топта емес. Олардың таңдаған ортасы әдетте үштен бір бөлігі шөп, ал үштен екі бөлігі қоңыр шошқадан тұрады. Жұмыртқаларды мамырдың ортасынан маусымның соңына дейін тамақтанатын өсімдікте табуға болады. Олар ақшыл сары түсті және 10-14 күннен кейін жарылады.

Қапшақ, құпшақ және ересек

Жаңа пайда болған жұмырқұрттар бірден жемтенуге кіріседі және алғашқы 5-6 апта ішінде үш рет терісін шешеді. Содан кейін әр жұмырқұрт өсімдіктің тамырындағы қураған жапырақта қыстайды, әдетте шілде айының соңында қыстау орнына көшеді. Наурыз айында пайда болған кезде жұмырқұрттар дене салмағының жартысын жоғалтады. Жемтену және өсу кезеңінен кейін, соңғы рет терісін шешкеннен кейін, жұмырқұрт толыққанды өсіп, қуыршаққа айналады. Қуыршақ сатысы жапырақ сынықтары арасында қалыптасады және 10-14 күнге созылады. Ересек көбелек сәуір мен маусым аралығында ұшады және ең ерте пайда болатын фритилляриялардың бірі болып табылады. Ересек көбелектер ерте көктемгі гүлдердің – мырыш, көкпар және кіші келандариннің нектарымен қоректенеді. Тамыз айында екінші буын пайда болады.

Менеджмент

Жапырақтардың арасындағы жолдар арқылы күн сәулесі өтіп, күлді азық өсімдіктерінің тұқымдарының өнуіне көмектеседі. Бұл, әсіресе қыс және ерте көктемде мал жаю арқылы қол жеткізіледі. Ірі қара мал қойдан артық, себебі олардың салмағы өлі сабақтарды таптап, үзуге көмектеседі. Сондай-ақ, қойлар (мысалы, Ajuga reptans/bugle) сияқты, ересек маржан шегіршігіне нектар беретін өсімдіктерді жеуге бейім. Мұны іске асырудың тағы бір жолы – мамыр және маусымның басындағы кезеңде, учаскенің бір бөлігін кесіп, жұмсарту. Браукеннің құрғақ жапырақтарын азайту үшін өртеу де пайдалы болуы мүмкін, бірақ одан кейін күтім қажет, себебі бұл жаңа өсімділердің өсуін ынталандырады. Бұл омыртқасыздардың бір бөлігін өлтіреді, сондықтан учаскенің 20% сияқты бір бөлігін ғана өртеу ұсынылады. Браукеннің тығыз жапырақтарын азайту үшін химиялық шашырату да қолданылуы мүмкін, бірақ тығыздықты тым қысқартып, шөптің өсуіне мүмкіндік бермеу керек, себебі бұл көбею ортасына зиян келтіреді. Ормандық алқаптар күн сәулесі түсетін ашық алаңдар мен жолдарды жасайды, бірақ иттің сынабы (Mercurialis perennis), жалпы көк қоңырау және күшті шөптер сияқты басқа өсімдіктер басым болатын алаңдарды пайдаланудан аулақ болыңыз.

Этимология

Классикалық дәстүрде аталған. Ежелгі грек діні мен мифологиясында Эвфросина – шаралардың бірі, құдайлық.