Кіріспе
Мектепке дейінгі білім беру бағдарламасы – балабақшаға дейінгі жастағы балалар үшін
Pre-балабақша (сонымен қатар Pre K немесе PK деп аталады) – АҚШ, Канада, Түркия және Грекияда (балабақша басталатын елдерде) бес жасқа дейінгі балаларға арналған, сыныптарда жүзеге асырылатын ерікті мектепке дейінгі білім беру бағдарламасы. Бұл бағдарлама мектепке дейінгі білім беру мекемелерінде немесе бастауыш мектептегі дайындық сыныбында ұйымдастырылуы мүмкін. Pre-балабақшалар ерте балалық шақ білімінде маңызды рөл атқарады. Олар АҚШ-та 1922 жылдан бері жұмыс істейді және көбінесе жеке ұйымдармен басқарылады. АҚШ-тың Head Start бағдарламасы, елдегі алғашқы мемлекеттік қаржыландырылатын Pre-балабақша бағдарламасы 1967 жылы құрылды. Бұл бағдарлама балаларды (особылап, қиын жағдайдағы балаларды) мектепте табысқа жетуге дайындауға бағытталған. Pre-балабақшалар басқа балалар бақшаларынан баланың әлеуметтік, дене, эмоционалды және танымдық дамуына бірдей назар аудару арқылы ерекшеленеді. Олар әдетте оқу жоспарын және оқу іс-шараларын қалыптастыру үшін ұйымдық стандарттар жиынтығын қолданады. "Мектепке дейінгі білім беру" термині "Pre-балабақша" атауына жақын, себебі екеуі де баланың дамуының төрт саласына тақырыптық бағытталған тәсілмен көңіл бөледі. "Мектепке дейінгі білім беру" термині көбінесе жеке немесе діни мектептер ретінде меншікке алынған және басқарылатын мектептерге қатысты. Pre-балабақшалар мемлекеттік мектеп әкімшілігінің бақылауымен жұмыс істейтін және толығымен мемлекеттік немесе федералдық қаражатпен, сондай-ақ жеке қайырымдылықтар есебінен қаржыландырылатын мектеп сыныптарын білдіреді.
Америка Құрама Штаттары
Ұлттық білім беру статистикасы орталығы АҚШ-та үш, төрт және бес жастағы балалардың бастауыш сыныпқа дейінгі білім беру бағдарламаларына (балабақша және мектепке дейінгі дайындық бағдарламаларын қоса алғанда) қатысу үлесі 2000 жылдан 2017 жылға дейін шамамен тұрақты болғанын хабарлайды. 2017 жылы АҚШ-та үш жастағы балалардың 40%, төрт жастағы балалардың 68% және бес жастағы балалардың 86% осы бағдарламаларға қатысты. 2016–17 жылдар бойынша 44 штат және Колумбия округі мектепке дейінгі білім беру бағдарламаларын қаржыландыруға белгілі бір мемлекеттік қаражат бөледі. Тоғыз штат (Колорадо, Айова, Кентукки, Мэн, Оклахома, Техас, Вермонт, Батыс Вирджиния және Висконсин) және Колумбия округі мектептерді қаржыландыру формулаларына мектепке дейінгі білім беруді қаржыландыруды қосты. Керісінше, 2016–17 жылдарға сәйкес, алты штат (Айдахо, Монтана, Нью-Гэмпшир, Оңтүстік Дакота, Солтүстік Дакота және Вайоминг) мектепке дейінгі білім беруді қаржыландыруға мемлекеттік қаражат бөлмейді.
Мектепке дейінгі білім беруді қаржыландыру бағдарламаларды құру және кеңейту үшін маңызды кедергі болып табылды. Бұл мәселе көптеген тәсілдерге әкелді. Бірнеше губернаторлар мен қала әкімдері қолданыстағы бюджеттерге назар аударды. Сан-Антониода сату салығы арттырылды, ал Вирджиния және Мэн штаттары құмар ойындарға жүгінуде. Орегон штатында қазіргі уақытта балалардың 20% мемлекеттік қаржыландырылатын мектепке дейінгі білім беруге қол жеткізе алады, ал 2016 жылғы науқан барлық балаларға, ата-аналары мектепке дейінгі білім беруді қаласа, мектепке дейінгі білім беруді толық қаржыландыруға жұмыс істеп жатыр.
2012 жылы Ратгерс университетінің Ұлттық ерте білім беру институты Оклахома, Джорджия және Батыс Вирджиния штаттарын мемлекеттік бағдарламалардың сапасы және оқуға қабылданған балалардың үлесі бойынша алдың қатардағы штаттар деп атады. Флорида штаты 2012 жылы ең көп балалармен – барлық төрт жастағы балалардың шамамен төрттен үш бөлігімен қамтылған. Олардың 84 пайызы жеке, діни немесе отбасылық орталықтарда оқыды. Бұл штаттың мектепке дейінгі білім беру бағдарламалары сапа көрсеткіштері бойынша жақсы нәтижелер көрсетпеді. 50 пайыздан астам балалар тіркелген басқа штаттардың қатарында Висконсин, Айова, Техас және Вермонт бар. Флорида штатының бағдарламасы – елдегі ең ірі мемлекеттік деңгейдегі мектепке дейінгі білім беру бағдарламасы.
Әсері
2018 жылы «Journal of Public Economics» журналында жарияланған зерттеуде Италияда балабақшаға дейінгі білім беру аналардың еңбек нарығына қатысуын арттырып, жұмыссыздардың ең төмен қанағаттанарлық жалақысын төмендетіп, олардың жұмыс табу мүмкіндігін арттырғаны анықталды, бірақ балалардың отбасылық жағдайына қарамастан, олардың танымдық дамуына әсер етпеді. Кездейсоқ бақылаулар көрсеткендей, толық күндік балабақшаға дейінгі білім беруге кездейсоқ тағайындалған балалар, жарты күндік бағдарламаға қатысқан балаларға қарағанда, балабақшаны бітірген кезде танымдық қабілеттері, сауаттылығы, математика және дене дамуы бойынша айтарлықтай жақсы нәтижелер көрсетті. Теннесси штатында 2990 аз қамтылған балаға қатысты жүргізілген ұзақ мерзімді зерттеуде балабақшаға дейінгі білім беруге кездейсоқ тағайындалған балалардың үшінші сыныптан бастап алтыншы сыныпқа дейінгі мемлекеттік үлгерім сынақтарының нәтижелері бақылау тобындағы балаларға қарағанда төмен болды, ең күшті теріс әсер алтыншы сыныпта байқалды. Бұдан бөлек, тәртіптік бұзушылықтар, сабаққа қатысу және арнайы білім беру қызметтерін алу көрсеткіштерінде де теріс әсер анықталды, бірақ оқуды қайталау көрсеткіштеріне әсер етпеді. «Перри мектепке дейінгі жобасы» – мүңкіндікке тап болған жастардың нәтижелеріне балабақшаға дейінгі білім беру бағдарламаларының әсерін зерттеген зерттеу. Сапалы балабақшаға дейінгі білім берудің болуы жоғары мектепті бітіру көрсеткіштерінің артуымен, қылмыс деңгейінің төмендеуімен, жасөспірімдер жүктілігінің азаюымен және ересек жаста экономикалық жағдайдың жақсаруымен статистикалық тұрғыдан маңызды байланысы бар екені анықталды.
Көшіп келгендердің балалары
АҚШ Халық санағы бюросы 2060 жылға қарай АҚШ халқының 19 пайызын шетелде туған адамдар құрайды деп болжады (2014 жылы бұл көрсеткіш 13 пайызды құраған). Иммигранттар отбасыларының балалары ерекше қиындықтармен бетпе-бет келеді.
Мәдени құндылықтар мен бала күтімі
Иммигранттардың балалары АҚШ-та ең жылдам өсіп келе жатқан халық тобын құрайды. Азиялықтар мен латын америкалықтары ең ірі екі этникалық топ болып табылады. Барлық отбасылар сияқты, иммигранттар да бала күтімі мәселесінде таңдау жасау мүмкіндігіне ие. Мәдени айырмашылықтар бала күтіміне қатысты шешімдерге, мысалы, ерте оқу дамуына қатысты көзқарасқа әсер етеді. Осы айырмашылықтар кейбір ерекше бала күтімі жағдайларын түсіндіруге көмектеседі. Латын америкалық иммигранттармен салыстырғанда, азиялықтар өз балаларын мектепке дейінгі бағдарламаларға жазуға көбірек бейім, себебі оқуға баса назар беріледі. Азиялық ата-аналар үшін мектепке дайындық өте маңызды. Латын америкалық иммигранттардың ата-аналары керісінше, көбінесе ата-ананың, туыстардың немесе туыс емес адамдардың күтімі сияқты бейресми бала күтімі түрлерін таңдайды. Бұл, ішінара, балалар бастауыш мектепке келгеннен кейін академиялық дағдыларды ресми оқыту арқылы үйренуге болатындығына байланысты. Латын америкалық отбасылар академиялық білімді меңгеруді бағалайтын болса да, үйде бала күтімін таңдау мәдени және тілдік құндылықтар мен дәстүрлі отбасылық қарым-қатынастардың маңыздылығын көрсетеді. Ағылшын тілін жетік білмейтін ата-аналар мектепке дейінгі бағдарламалардың орнына, ата-ананың күтімін немесе үйдегі күтімді таңдауға бейім. Латын америкалық отбасылардың кейбірі үйде бала күтімін қалайды, бірақ көптегендері өз балаларын мектепке дейінгі бағдарламаға жазғысы келеді. Иммигрант аналармен жүргізілген сұхбаттар олардың балаларын мектепке дейінгі білім беруге жіберуге ынталандыратын себептерді көрсетті, олардың ішінде ананың жұмыс істеуі, ағылшын тілін үйрену мүмкіндігі және әлеуметтік-эмоционалдық дамуы бар. Иммигрант аналар кездесетін кедергілерге жоғары бағалар, ұзақ күту тізімі, құжаттарды ұсыну қажеттігі (әсіресе заңсыз иммигранттар мен ағылшын тілін білмейтіндер үшін) және субсидияланған бағдарламаларға қатысу құқығы туралы ақпараттың жетіспеуі жатады. Орташа есеппен, иммигранттар төмен жалақы, білім деңгейінің төмендігі және ағылшын тілін білмеуі салдарынан жоғары кедейлік деңгейін бастан өткереді.
Артықшылықтары
Көптеген балалар балабақшаға дейінгі және ерте балалар білімінен пайда көреді, бірақ иммигрант балалары, әсіресе төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы отбасылардан шыққандары, одан ең көп пайда көреді. Зерттеулер бірінші және екінші буын иммигранттарының балаларының, иммигрант емес отбасылардың балаларына қарағанда, когнитивтік және тілдік дағдылары бойынша қалып қоятынын көрсетеді. Pre K когнитивтік, әлеуметтік, эмоционалдық және физикалық дамуға баса назар аудару арқылы осы дағдыларды дамытуға және иммигрант және иммигрант емес отбасылардың балалары арасындағы мектепке дайындық деңгейіндегі айырмашылықты азайтуға мүмкіндік береді. Педагогтар иммигранттардың ағылшын тілін меңгеру және ана тілін сақтауға қатысты сезімталдықтарын ескеруі керек. Pre K балалардың бір немесе екі дағдысын дамытуға көмектеседі. Көптеген АҚШ студенттері үшін ағылшын тілін еркін меңгеру маңызды.