Кіріспе

АҚШ-тың федералды заңы

1982 жылғы «Ақпараттық жеке тұлғаларды қорғау туралы» заң – АҚШ-тың федералды заңы, ол құпия ақпаратқа қол жеткізген немесе жасырын агенттерді жүйелі түрде анықтап, оларды әшкерелеуге тырысатын және мұның АҚШ-тың шетелдік барлау қызметіне зиян келтіретініне сенуге негіз бар адамдар үшін, АҚШ-тың барлау агенттігінде немесе жақында белгілі бір жасырын қызмет атқарған агенттің жеке басын қасақана жариялауды қылмыс деп есептейді, егер Америка Құрама Штаттары бұл байланысты бұрыннан жариялаған немесе ашпаған жағдайда.

Тарих

Заңның бір бөлігі Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) агенттері мен қызметкерлерінің жеке басын ашқан бірнеше оқиғаға жауап ретінде жазылды. Сол кездегі заң бойынша мұндай ақпаратты жария ету құпия мәліметтерді ашумен байланысты болмаса, заңды саналды. 1975 жылы ЦРУ-дың Афинадағы бөлімінің басшысы Ричард Уэлчті Грекияның қалалық партизандық тобы «17 қараша» Тимоти Бутц бас редакторлық еткен «CounterSpy» журналында оның жеке басы жарияланғаннан кейін өлтірді. Жергілікті газет оның жеке басын растау үшін «CounterSpy» журналына хабарласты. Дегенмен, Уэлчтің атының жариялануы мен оның өлімі арасындағы байланысқа кейбір сарапшылар күмәндік білдіріп, ол ЦРУ-дың белгілі бір резиденциясында тұрғанын айтты. Заңның қабылдануына түрткі болған тағы бір маңызды фактор – 1960-1970 жылдары ЦРУ-дың бұрынғы қызметкері Филип Эджидің әрекеттері болды. Эджидің «ЦРУ күнделігі» кітабы және «Жасырын әрекеттер туралы ақпарат бюллетені» жарияланымдары көптеген агенттердің қызметін ашты. Кейбір комментаторлар заң оның іс-әрекеттеріне қарсы бағытталғанын айтады, ал Конгрессмен Билл Янг Палатадағы пікірсайыста: «Біз бүгін әлемдегі Филип Эджилерді іздеп отырмыз» деді. Заң Палатада 315–32 дауыспен қабылданды, барлық қарсы дауыстар демократтардан болды. Сенатта заң 81–4 есебімен қабылданды, қарсы дауыс бергендер – демократ сенаторлары Джо Байден, Гэри Харт және Дэниел Патрик Мойнихан, сондай-ақ республикалық сенатор Чарльз Матиас болды. Байден 1982 жылғы 6 сәуірде «Christian Science Monitor» газетінде жарияланған мақаласында ұсынылып отырған заңды ұлттық қауіпсіздікке зиянды деп сынады. 2013 жылғы қаңтарға дейін осы заң бойынша тек екі іс сәтті қарастырылды. 1985 жылы Гананың Аккра қаласындағы ЦРУ кеңсесінің хатшысы Шарон Скранадж Ганадағы жігітіне басқа агенттердің есімдерін бергені үшін бес жылға кесілді және сегіз ай түрмеде отырды. 2013 жылғы қаңтарда бұрынғы ЦРУ қызметкері Джон Кириакоу, кінәсін мойындау келісіміне келісіп, басқа ЦРУ қызметкерінің атын журналиске бергені үшін түрме жазасын өтеп жатыр.

Бірінші түзетудің әсері

Заңның қылмыстық ережелері 50 U.S.C. § 421-де қамтылған. Конгресс бұл шараны қарастырған кезде, көп көңіл 421-тармақша c) бөлігіне аударылды, ол былай деді:

421(c) Жасырын агенттерді анықтау және ашу мақсатындағы іс-әрекеттер үлгісі барысында адамдардың ақпаратты жариялауы. Кез келген адам, егер жасырын агенттерді анықтау және ашу мақсатындағы іс-әрекеттер барысында, сондай-ақ осындай іс-әрекеттердің АҚШ-тың сыртқы барлау қызметіне зиян келтіруі немесе кедергі келтіруі мүмкін деген негізгі себептер болса, құпия ақпаратты алуға құқығы жоқ тұлғаға, сол тұлғаны жасырын агент ретінде анықтайтын кез келген ақпаратты ашып берсе, және ашылған ақпараттың осы тұлғаны анықтайтынын, сондай-ақ АҚШ осы тұлғаның АҚШ-пен құпия барлау байланысын жасыру үшін белсенді шаралар қолданып жатқанын білсе, 18-тарау бойынша айыппұл салынады немесе үш жылдан аспайтын мерзімге бас бостандығынан айырылады, немесе екеуі де қолданылады. Осы тармақшаға сәйкес, журналистер мен саяси комментаторлар жасырын агенттердің кім екенін анықтауға немесе оның атын ашуға бағытталған әрекеттер жасаса, қудаланып қалуы мүмкін. Алайда, Сенаттың Әділет комитеті мен Конференция комитеті бұл шараның конституциялық тұрғыдан заңды екеніне келді. Тұлғалар тек жасырын агенттерді анықтау және ашуға бағытталған іс-әрекеттер үлгісіне қатысқан жағдайда ғана қудаланады, себебі мұндай әрекеттер сыртқы саясат немесе сыртқы барлау қызметі туралы хабардар етуге арналған ақпараттан тыс болып табылады. Конференция комитеті АҚШ барлау қызметін сынаушылар, жасырын агенттерді анықтауға немесе оның атын ашуға тырыспаса, заңнан тыс қалатынын мәлімдеді. Дегенмен, комментаторлар бұл шараға әлі де күмәнмен қарайды, себебі 421(c) стандарты тым кең, өйткені онда «нақты ниет талабы» жоқ және «сенуге негіз» стандартына сүйенеді.

Валерия Племе ісі

2003 және 2007 жылдар аралығында прокурор Патрик Фицджеральд Роберт Новактың 2003 жылғы газет мақаласында Валерия Плеймді ЦРУ қызметкері ретінде тану фактісінде осы және басқа да заңдардың бұзылғандығын анықтау үшін тергеу жүргізді. Тергеу нәтижесінде бұрынғы вице-президент әкімшілігінің басшысы "Скутер" Либби екі баптан жалған куәлік беруде, сотқа кедергі келтіруде және федералдық тергеушілерге жалған мәлімдеме жасауда айыпты деп танылды және отыз айға түрмеге кесілді. Либбиге тағайындалған жазаға қатысты сот құжатында ЦРУ Плеймнің ақпарат ағып шыққан кезде жасырын агент болғанын мәлімдеді. Бұған қоса, ақпарат ағып шығуы Плеймнің ЦРУ-ға қарасты Brewster Jennings & Associates компаниясының қызметкері екенін анықтауға мүмкіндік берді, соның салдарынан сол компанияда "жұмыс істеген" басқа ЦРУ агенттері де анықталды.

Рич Бли деген кім?

2011 жылы SecrecyKills.org сайтынан Рей Новозиелски мен Джон Даффи «Кім Рич Бли?» деген аудиодокументальды фильмді жариялауды жоспарлады. Бұл фильмде 9/11-ге дейінгі ЦРУ-дың Бин Ладен тобы және кейбір ЦРУ қызметкерлерінің 9/11-ге дейін ФБР-ға 9/11-ді ұйымдастырушылар туралы ақпаратты жеткізбеуі туралы мәліметтер баяндалатын болды. Олар екі ЦРУ агентінің кім екенін ашуды көздеді. Олардың бірі – «Франсис», ол «Терроризмге қарсы соғыс» туралы бірнеше есепте, соның ішінде Джейн Майердің «Қараңғы жақ» кітабында және 2011 жылғы «АП» агенттігінің Халид Эль-Масри ісі туралы хабарында айтылған қызыл шашты ЦРУ агенті. Бірақ IIPA бойынша қорқытулар алғаннан кейін Даффи мен Новозиелски фильмді есімдері өшірілген күйі жариялауға мәжбүр болды. ЦРУ оларды сотқа берумен қорқытты. Олардың сөзінше, кейіннен олардың веб-мастері қателікпен агенттердің кім екенін көрсеткен электрондық хатты жариялап жіберген. Содан кейін бұл ақпарат кеңінен интернетке тарады.

Джон Кириаку

Бұрынғы ЦРУ офицері Джон Кириакоу осы заңға қатысты қылмыстарға айыпталды. 2012 жылдың 23 қазанында Кириакоу барлау қызметінің құпия ақпараттарын қорғау туралы заңды бұзғанын мойындады. Бұл 27 жыл ішінде барлау қызметінің офицерінің аталған заң бойынша алғашқы айыпталуы болды.