Кіріспе

Епир аймағын мекендеген ежелгі грек тайпасы – Молоссиандар ежелгі грек тайпаларының тобы болып, классикалық дәуірде Эпир аймағында қоныстанды. Хаониялықтар мен Теспротиялықтармен бірге, олар солтүстік-батыс грек тобының негізгі тайпалық құрамын құрады. Солтүстік шекарасында Хаониялықтармен, ал оңтүстік шекарасында Теспротиялықтар мемлекетімен көрші болды. Б.з.б. 370 жыл шамасында өз мемлекетін құрып, Эпир одағының құрамына кірді. Молоссиандардың ең танымал билеушісі – Эпирдің Пирр, ол ежелгі дүниенің ең ұлы қолбасшыларының бірі саналады. Молоссиандар үшінші Македония соғысында (б.з.б. 171–168) Римге қарсы тұрып, жеңіліске ұшырады. Соғыстан кейін аймақ қирап, көптеген Молоссиандар мен басқа да Эпироттар құлдыққа түсіп, Рим Республикасына, көбінесе Италия түбегіне, апарылды.

Ежелгі дереккөздер

Страбонның айтуынша, молоссиялықтар хаондықтар мен теспротиялықтармен бірге Эпирдің он төрт руының ішіндегі ең танымалдары болды, және бір кезде бүкіл аймаққа билік еткен. Эпирді бұрын хаондықтар басқарған, содан кейін теспротиялықтар мен молоссиялықтар аймақты бақылаған. Теспротиялықтар, хаондықтар және молоссиялықтар – Эпирден пайда болған грек тайпаларының үш маңызды тобы, олар басқа тайпалардың бәрінен де күшті болды. Олардың сенаторлары пелигондар (Πελιγόνες) деп аталды, бұл македониялық пелиганға (Πελιγᾶνες) ұқсас.

Молоссиандық патшалар

Молоссия билеуші әулеті мифологиялық Молосстың, Ахилл мен Деидамияның ұлы Неоптолемнің үш ұлының бірінің ұрпағы екенін мәлімдеді. Трояны басып алғаннан кейін Неоптолем әскерімен Эпирге қоныстанды, онда ол жергілікті тұрғындармен бірікті. Молос, Неоптолем қайтыс болғаннан кейін, оның бұрынғы келіні Андромахаға үйленген Трояның Приам мен Гекканың ұлы Еленаның өлімінен кейін Эпир патшалығын мұраға алды. Кейбір тарихшылардың пікірінше, олардың алғашқы патшасы – Пелагпен бірге Эпирге келген Фаэтон болған. Плутархтың сөзіне сүйенсек, Девкалион мен Пирра Додонада Зевске табынуды орнатып, молоссиандардың арасында қоныстанды. Ол кезде классикалық дәуірдің жазушылары бұл әңгімелерге күмән келтірмеді. Йоханнес Энгельс (2010) «Македонияға қатысты Оксфорд жолдасы» еңбегінде Троя циклы және басқа да мифтер арқылы генеалогиялық байланыстар Эпирді Грекияның қалған бөлігімен тығыз байланыстырды, бұл эпироттардың, соның ішінде молоссиялықтардың грек екендігі туралы күмәнді пікірлерге жол бермеді. Олар Микен дәуірінде (б.з.д. 1600–1100 жж.) белгілі грек тайпаларының бірі болды. Погони аймағы сол кезден бері табылған көптеген обаларға байланысты молоссиялық тайпалардың орталығы деп есептелді. Бастапқыда олар қабырғасыз шағын елді мекендерде, «ката-комаларда» өмір сүрді, негізінен Эпирдің орталық бөлігіндегі өзен аңғарлары мен көлдердің жағалауларында орналасқан. Осы елді мекендердің арасында ең көп зерттелгендері – Конница алқабындағы Аоос және Воидоматис өзендерінің қосылған жеріндегі Лиатовуни (б.з.д. XIII-XII ғасырларда) және Вица (б.з.д. IX ғасырдан бастап) болды. Лиатовунидегі ең ерте жерлеу кезінде микендік қару-жарақтар табылған. Бұл молоссиялық зираттың жалпы саны 103 жерлеуден тұрады және б.з.д. V ғасырының соңына дейін, б.з.д. IV ғасырының басына дейін пайдаланылды. Ірі молоссиялық зират Погонидегі Куцокранода да табылған.

Молоссиандық экспансия

Молоссиандар сонымен қатар Грек отарлау кезеңінде (б.з.д. 1020–900 жж.) Кіші Азияның Иония жағалауына жеткен грек отаршыларының арасында болды. Молоссиялықтардың Эпирдегі кеңеюі б.з.д. 6 ғасырының басында басталған болуы мүмкін. Осылайша, олар тарихшы Гекатаев (б.з.д. 550–476 жж.) заманынан бастап аймақтағы жетекші күшке айналды. Олардың кеңеюі негізінен теспротиялықтарға қарсы бағытталды. Алайда, жақын орналасқан хаониялықтар да кейбір жайылымдарды жоғалтты, бірақ Граммостан (көне Бойоннан) Охрид Преспасының оңтүстік-батысына дейінгі аумақты бақылауда ұстады. Эпироттар дәстүрлі түрде коринфтіктермен достық қарым-қатынаста болды, бірақ б.з.д. 5 ғасырында Тарипстің билік етуінің соңғы онжылдықтарында молоссиандықтар проафиналық саясатқа көшті. Бұл өзгеріс саудаға да әсер етті. Б.з.д. 385 жылы Сиракузаның Дионисий сарайына жер аударылған, иллирийлердің көмегімен оны тақтан түсірген молоссиандық әулеттің фракциясына шабуыл жасап, билікті бағындыруға тырысқан молоссиандық патша Алкетас шабуыл жасады. Дионисий Ион теңізінің барлығын бақылауды жоспарлады. Спарта араласып, Бардиллис басқарған иллирийлерді қуды. Гректердің 2000 гоплиті мен 500 жинағы қару-жарақпен көмектескеніне қарамастан, иллирийлер спарталықтардан (Агесила басшылығымен) жеңілді, бірақ бұл алдында аймақты қиратып, 15000 молоссианды өлтірді. Б.з.д. 359 жылы Эпирдің Ариббасының немересі, молоссиандық ханшайым Олимпия Македония патшасы II Филипке үйленді (б.з.д. 359–336 жж.). Ол Ұлы Александрдың анасы болды. Арибба қайтыс болғаннан кейін, Македонияның Ұлы Александрдың ағасы Александр Молоссиан Эпир патшасы тағына отырды. Б.з.д. 334 жылы Александр Македонский Азияға өткен кезде Александр I Молоссиан Оңтүстік Италияға Магна Грецияның грек қалаларын жақын орналасқан итальян тайпаларына және жаңадан пайда болған Рим Республикасына қарсы қолдау үшін экспедиция жүргізді. Кейбір жеңістерге жеткеннен кейін, ол б.з.д. 331 жылы Пандосия шайқасында итальян тайпаларының коалициясынан жеңілді. Б.з.д. 360 жылы болған тағы бір иллирийлік шабуыл кезінде молоссиандық патша Арымбас (немесе Ариббас) соғысқа қатыспаған халқын Этолияға эвакуациялап, иллирийлерге еркін тонауға рұқсат берді. Бұл амал сәтті аяқталды, ал молоссиандықтар олжаға толы иллирийлерге шабуыл жасап, оларды жеңді. Б.з.д. 330 жылы Александр Молоссиан қайтыс болғаннан кейін, "Эпир" термині ежелгі грек жазбаларында алғаш рет Молоссиан әулетінің басшылығымен біртұтас саяси бірлік ретінде пайда болды. Содан кейін үш ірі эпирот тайпасының ақша айналымы тоқтатылып, "Эпироттар" деген жазуы бар жаңа ақша шығарылды. Александр I қайтыс болғаннан кейін, оның орнын басып алған Эпирдің Эациды Олимпиаданың мүддесін қолдап, Кассандрға қарсы күресті, бірақ б.з.д. 313 жылы тақтан түсірілді.

Пирр билігі

Аэацидтің ұлы Пирр б.з.д. 295 жылы таққа отырды. Пирр, шебер генерал болғандықтан, Тарентодағы гректерге көмек көрсетуге шақырылды және Италия түбегінде және Сицилияда ірі шабуыл бастауға шешім қабылдады. Эпирот әскерінің жоғары жауынгерлік қабілетіне байланысты, олар Гераклея шайқасында (б.з.д. 280) римдіктерді жеңді. Содан кейін Пиррдің әскерлері Римнің шетіне жақындады, бірақ римдік әскердің саны артық болғандықтан, теңсіз шайқастан аулақ болу үшін кері шегінуге мәжбүр болды. Келесі жылы Пирр Апулияға (б.з.д. 279) шабуыл жасады және екі әскер Аскулум шайқасында кездесті, онда эпироттар Пиррлік жеңіске қол жеткізді, бірақ оның құны жоғары болды. 277 жылы Пирр Сицилиядағы Эрикс бекінісін Карфагендіктерден басып алды. Бұл Карфагеннің басқа қалаларын Пиррдің жағына өтуіне себеп болды. Оның Италиядағы жорығы Беневентум шайқасынан (б.з.д. 275) кейін аяқталды. Әскерінің көп бөлігін жоғалтқаннан кейін, ол Эпирге қайтуға шешім қабылдады, нәтижесінде Италиядағы барлық иеліктерінен айырылды. Оның қымбатқа түскен жеңістерінің арқасында, "Пиррлік жеңіс" термині жеңіске жеткен жаққа зор шығын келтірген жеңіс үшін жиі қолданылады.

Эпироттық коинон

233 жылға дейін Аиацид әулетінің соңғы тірі өкілі Дейдамия қаза тапты. Оның өлімі Эпир патшалық отбасын күрт тоқтатып, федеративтік республика құрылды. Аиацидтер әулетінің жылдам құлау себептері күрделі болған тиіс. Этолиялық қысымның әсері болған болуы мүмкін, ал Македониямен одақ халыққа ұнамаған болуы мүмкін; сонымен қатар, әлеуметтік шиеленістер де болған жатады. Дегенмен, Эпир өзінің парламенті (немесе синедрионы) бар федеративтік мемлекет ретінде Эпирот Лигасының басшылығымен біріктірілген күшті мемлекет болып қала берді. Бірақ, үшінші Македония соғысында (б.з.д. 171–168 жж.) римдіктерге қарсы Македония-Иллирия одағының жағына шықты. Рим жеңіске жеткеннен кейін, 150 000-ға жуық эпирот, көбінесе молоссиялықтар, Рим Сенатының шешімімен құлдар ретінде Италияға жіберілді. Бұл шешім – Рим Сенатының осындай жалғыз әрекеті және Рим тарихындағы ең ірі құл аулау операциясы. Келесі жылдары Италиядағы эпирот құлдарының саны басқа ұлттардан келген құлдардан асып түсті, ал құл некелерінің көп бөлігі эпироттар арасында жасалды. Тарихнамада Сенаттың бұл шешімі көп талқыланды, себебі сол кездегі екі негізгі римдіктерге қарсы күш – македониялықтар мен иллириялықтар, молоссиялықтарға қарағанда жазалаудан аз зардап шекті. Бұрынғы зерттеулерде Говард Хейс Скалардтың теориясы ең танымал болды. Ол римдіктердің шараларын Эпирдің Харопымен байланыстырды, ол римдіктердің одақтасы болған Хаониялықтардың бәсекелес тайпасының мүшесі еді. Ол өзінің билігін кеңейту үшін молоссиялықтарды жоюға ұсыныс жасады. Бұл түсінік Харопстың ежелгі дереккөздердегі жағымсыз бағасына негізделген, мысалы, Полибий оны «барлық адамдардың ең жабайы және төмендегені» деп атады. Қазіргі заманғы интерпретациялар оқиғаларға аймақтық саясаткерлердің жеке мүддесінен гөрі, римдіктердің бұл шешіміне әкелген құрылымдық себептерге көбірек назар аударады. Б.з.д. 174 жылғы оба Италиядағы жұмыс күшінің тапшылығын тудырды, оны құлдар ғана толықтыра алды. Келесі жылдары құл аулау римдік әскери науқандарының маңызды бөлігіне айналды. Жер иеленуші элитасын білдіретін Рим Сенаты, Молоссиялықтардың Брундизий және Тарантоға жақын орналасқан аумағын бағындыру көлік шығындарын азайтатынын ескеріп, оларды басып алуға баса назар бөлді. Соған қарағанда, сол жылы кем дегенде 65 000 сардиниялық және басқа да көптеген тайпалар құлдыққа алынды. Алайда, жақында жүргізілген зерттеулер мен жойылған аумақтардың масштабы туралы жаңа түсіндірмелер кейбір заманауи авторлардың дәстүрлі көзқарастарына қарсы шықты, себебі 70 қиратылған елді мекен мен 150 000 тұтқынға алынған құл туралы мәлімдемелер нақтырақ емес, символдық сандар еді. Аймақта кең ауқымды қирату болғанына қарамастан, грек тілі Эпирде келесі ғасырларда қалаларда да, олардың за пределаминде де керемет тіршілік көрсете білді.

Тіл

Бүгінде молоссийлердің Епирде грек тілінде сөйлейтін халықтың бірі болғандығы туралы жалпы пікір қалыптасқан. Олар ежелгі гректің Солтүстік-Батыс Дори диалектісінде сөйлеген, ол Этолия, Фокис және басқа да аймақтардың диалектілерімен ұқсас. Бұл фактіні Епирдегі қолжетімді эпиграфикалық деректер де растайды. Евгений Борза молоссийлердің шамамен б.з.д. 2600 жылы Солтүстік-Батыс Грекияда қоныстанған протогрек тайпаларынан тарағанын айтады. Тіл білімі маманы Владимир Георгиев Солтүстік-Батыс Грекия, оның ішінде Молоссияның, соңғы қола дәуіріндегі көші-қондарға дейін протогрек аймағының бір бөлігі болғанын мәлімдейді. Протогрек тілінің бөлінуінен кейін (б.з.д. 1700 ж.) Эпирде солтүстік грек диалектісі қолданылған. Грек тілінде сөйлеу Микен дәуірінің басынан (шамамен б.з.д. 1600 ж.) бастап жалғасқан. Осылайша, молоссийлер Микен дәуіріндегі 32 белгілі грек тайпасының қатарында болды, әсіресе протогрек тілінің бөлінуінен кейін. Эпироттардың тілі солтүстік-батыс грек тілінің ескірген диалектісі саналған, бірақ оның грек тілі екендігі күмәнсіз болды. Римдіктердің басып алуынан кейін молоссиялықтар мен басқа эпироттар арасында эллинизация процесі кеңінен жүрді, алайда көптеген ғалымдар олардың тілдік жағынан грек екендігіне қарсылық білдірген жоқ. Сонымен қатар, Малкин олардың грек тілінде сөйлегенін, бірақ басқа гректер оларды барлығы "грек" деп мойындамағанын нақтылайды. Иоганн Энгельс болса, Эпирдегі өмір салты Коринф және Коркира жағалау колонияларына қарағанда көне болғанын, бірақ олардың грек екендігі туралы ешқандай дау болмағанын айтады. Б.з.д. 360 жылы жасалған тізімде молоссиялықтар, кассопеандықтар, хаондықтар және теспротиялықтардың қасиетті елшілері (әр тайпаның немесе іштайпаның билеуші әулетінің мүшелері) кірген. Додона оракулы Молоссияның отанының орталығында орналасқан, ол әрқашан грек оракулы ретінде қарастырылған, және бұл орын кем дегенде геометриялық дәуірден бері (шамамен б.з.д. 1100–800 жж.) Зевстің белгілі қасиетті орны болған. Аристотель "Геллас" Додона мен Ахелой өзені маңында орналасқан десе, Малкин гректерді атау үшін қолданылған үш толық атаудың екеуінің (Гракой, Геллен және Иония) Додона мен Эпирмен байланысты екенін айтады. Аристотель сондай-ақ Додона маңындағы аймақты гректердің шыққан жері деп есептеген.

Жергілікті грек жазуы

Алғашқы жазулар Коринф колонияларынан немесе Додонаға арналған, Эпирдегі ескерткіштерді көрсетпейді, бірақ ертедегі Додона тақталарының кейбіреуі Эпирмен байланысты болуы мүмкін. Додона мен оған жақын колониялардан тыс Эпирдегі алғашқы эпиграфикалық дәлелдер б.з.б. 4 ғасырдың басына дейін жетеді. Патша Неоптолемос I (б.з.б. 370–368 жж.) билігінде шығарылған Молоссиялық жарлықтар грек тілін қолдануда мол тәжірибе көрсетеді. Олар көршілес Коринф колонияларынан қарыз алмайтын, бірақ Акарнания, Этолия және Локриан тілдеріне ұқсас, ерекше ерекшеліктері бар солтүстік-батыс грек диалектін қолданды. Осылайша, қарыз алу мүмкіндігі жоққа шығарылады. Көптеген жазулар соңғы классикалық немесе эллинистік дәуірге жатады, олар солтүстік-батыс дорийлік диалектінің, сондай-ақ көршілес халықтардың да пайдалануының ықпалында болды. Соңғы онжылдықтарда қазба жұмыстарынан табылған эпиграфикалық жиынтықтар Грек текті, Фессалия және Македонияның ономастикалық аймақтарына ұқсас көптеген ономастикалық атауларды көрсетті. Осы деректерге сүйене отырып, грек тілінің эпироттардың ата-бабаларының тілі болмауы мүмкін емес деген тұжырымды жоққа шығаруға болады. Тарихшы Элизабет Мейер 2013 жылы Додонадағы кейбір жазулар үшін жаңа мерзімдеме ұсынды (б.з.б. 4 ғасырдың басынан бір ғасырға кейін), егер бұл дұрыс болса, жергілікті тарихқа елеулі әсер етеді, бірақ барлық тарихшылар осы еңбекте ұсынылған түсіндірмелерге келіспейді және қосымша зерттеулер қажет. Осылайша, беделін арттыру үшін классикалық дәуірдегі Молоссияның билеуші әулеті Троя соғысына дейінгі әулеттік шежіре құрастырды, содан кейін Троя циклінен алынған есімдер Неоптолемос және Пирр сияқты әулеттің заманауи билеушілеріне қолданылды. Молоссиялық билеуші топтың жағдайында олардың тегінің мифологиялық құрылысының көп бөлігі үшін жауапты философ – Атарнейлік Проксен (б.з.б. 4 ғасырдың басы). Молоссияның билеуші класы осындай шежіре құруды қашан бастағаны белгісіз. Әртүрлі теориялар оны хронологиялық тұрғыдан «Одиссеядан» кейінгі кезеңнен б.з.б. 5 ғасырға дейін орналастырады. Мұның бастапқы себептері де талқыланады. Шығыстағы тессалиялық тайпалармен болған қақтығыс (кейінгі молоссийлер сияқты мифологиялық тегін талап еткен) және б.з.б. 5 ғасырдағы молоссийлердің эллинизациясының басталуы осы құрылымдарға ықпал еткен факторлар ретінде қарастырылады. Маңыздысы, Молоссияның билеуші әулетінің ойдан шығарылған шежіре құрауының мақсаты олардың халқының этникалық тегін эллинизациялау емес, олардың әулетін даңқтап, қадірлеу болды.

Таңбалар

Молоссиялық монеталарға салынған әдеттегі белгі – «Молоссой» деген жазуы бар қалқандағы молоссиялық ит.