Кіріспе

Саэтра-Чотен синдромы (СКС), сондай-ақ III типті акроцефалосиндактилия деп аталады, краниосиностозбен (бас сүйектерінің арасындағы бір немесе бірнеше тігістердің ерте жабылуы) байланысты сирек туа біткен ауру. Бұл бас пен бет пішініне әсер етеді, нәтижесінде конус пішінді бас және асимметриялық бет пайда болады. СКС-і бар адамдарда көз қабақтары түсіп (птоз), көздері кеңінен орналасқан (гипертелоризм) және қол-аяқтардың шағын аномалиялары (синдактилия) болады. СКС-тің ауыр жағдайлары бар адамдарда жеңіл немесе орташа дәрежедегі зиякерлік немесе оқу қабілетінің бұзылуы болуы мүмкін. СКС-тің ауырлығына байланысты кейбір адамдарға медициналық немесе хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Дәрігерлік көмек қажет болсын, болмасын, СКС-і бар көптеген адамдар қалыпты өмір сүреді. Бас алды-артынан қысқа, бет пішіні бұзылған, омыртқалардың бірігуі, анальдық атризия (тіке ішек патологиясы). СКС-ке жауапты генді іздеу кезінде Джонс Хопкинс балалар орталығының ғалымдары TWIST генін зерттеуді бастады, себебі оның егешқұйрықтарға (мысықтарға) тигізетін әсері зерттелген. Егешқұйрықтың TWIST гені бет, бас, қол және аяқ бұлшықеттері мен қаңқасының дамуында маңызды рөл атқарады. TWIST генінің екі көшірмесі жоқ егешқұйрықтар туғанға дейін спонтанды түрде түсік тастады және аяқ-қол мен бас ақаулары, сондай-ақ жүйке түтігінің дұрыс жабылмауы сияқты ауыр деформацияларға ұшырады. Алайда, TWIST генінің бір ғана жұмыс істемейтін көшірмесі бар егешқұйрықтар тірі қалды. Қосымша зерттеулер көрсеткендей, бұл егешқұйрықтардың бас сүйегі, қолдары мен аяқтарындағы ақаулар СКС-те байқалатын ақауларға ұқсас. Егешқұйрықтың TWIST гені егешқұйрықтың 12-шы хромосомасында орналасқан, бұл адамның 7-ші хромосомасының қысқа жағына сәйкес келеді. Осы ақпаратты пайдаланып, ғалымдар адамның 7-ші хромосомасының қысқа жағындағы TWIST генін бөліп алып, картаға түсіре бастады. Олар адамның TWIST гені СКС-і бар адамдарда жоқ болатын аймақта орналасқан екенін анықтады. Адамның TWIST геніндегі әртүрлі мутацияларды іздеу кезінде СКС-і бар адамдарда мутацияның бес түрі анықталды. Бұл мутациялар СКС-і жоқ қалыпты адамдарда байқалмағандықтан, TWIST генінің SCS1-дің себебі екеніне жеткілікті дәлел келтірілді. Зерттеушілер оның функциясын анықтау үшін Drosophila (жеміс шыбыны) -да TWIST генін зерттеді. Олар екі TWIST ақуыз молекуласы біріккенде, TWIST гені ДНҚ транскрипция факторы ретінде жұмыс істейтінін анықтады, яғни ол ДНҚ қос спираліндегі белгілі бір жерлерге байланысып, қандай гендердің "қосылатынын" немесе белсендірілетінін бақылайды. TWIST генінде анықталған мутациялардың көпшілігі ақуыздың ДНҚ-ға байланысу қабілетін бұзады, нәтижесінде ұрықтың даму кезінде әдетте белсендірілетін басқа гендердің белсендірілуіне кедергі келтіреді. Көздің көру қабілеті бұзылған адамдарға хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Көру қабілетінің бұзылуы көбінесе бет сүйектерінің қалыпты емес құрылысы салдарынан көз ұңғысы мен бас сүйегіндегі кеңістіктің жетіспеуінен туындайды. Кеңістіктің азаюы көз жасы ағызу жолдарының аномалияларына немесе жоғалуына және нервтердің зақымдануына әкелуі мүмкін. Бас сүйегінің кеңістігін арттыру, көз жасы ағызу жолдарының стенозын түзету және/немесе амблиопияның (жалтақ көз) алдын алу үшін қақпақтардың птозын түзету мақсатында реконструктивті хирургия жиі қажет болады.

Эпидемиология

СКС – ең көп кездесетін краниосиностоз синдромы және әр 25 000 – 50 000 адамның біріне әсер етеді. Ол барлық нәсілдік және этникалық топтарда кездеседі, сондай-ақ ерлер мен әйелдерге тең дәрежеде әсер етеді. Жаңа пайда болған мутацияға байланысты СКC соншалықты сирек кездеседі ki, бұрынғы жағдайлардың үлесі белгісіз.

Тарих

1931 жылы норвегиялық психиатр Хакон Сэтре анасы мен екі қызында ұқсас белгілерді сипаттады. Олардың бәрінде ұзын, тегіс емес бет пішіні, төменге түскен шаш сызығы, қысқа саусақтар және екінші мен үшінші саусақтардың арасында, сондай-ақ екінші, үшінші және төртінші балтабандардың арасында тоқайыстар болған. Бір жыл өткен соң, 1932 жылы неміс психиатры Ф. Чотцен әкесі мен оның екі ұлының анасы мен қыздарына өте ұқсас екенін, сонымен қатар есту қабілетінің төмендеуін, бойдың кішкентай болуын және жеңіл дәрежедегі ақыл-ойының кемістігін байқады. Осылайша, Саэтра-Чотцен синдромы деген атау осы екі ғалымның есімдерінен туындады, олар бұл жағдайды бір-бірінен хабарсыз дербес сипаттаған.